– «100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنىڭ ماڭىزى قانداي؟
– ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا التى ۇلكەن جوبا اتالدى. سول جوبالاردىڭ ءبىرى – «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم: قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق». مەن بۇنى ارنايى ايتىپ جاتقان سەبەبىم, بۇل باستاما اۋىزەكى تىلدە «100 جاڭا وقۋلىق» دەپ اتالىپ ءجۇر. بىراق بۇل جوبانىڭ ماقساتى 100 كىتاپ اۋدارىپ شىعارۋدان الدەقايدا كەڭ. ءسوزسىز, تاماشا وقۋلىقتار اۋدارىلادى, باسىلىپ تارايدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى تۇپكى, ۇلكەن ماقساتقا جول سالاتىن قۇرال. ول قانداي ماقسات؟ جاڭا وقۋلىقتار ارقىلى ءبىز قازاق اۋديتوريالارىنداعى تالقىنىڭ مازمۇنى مەن دەڭگەيىن كوتەرەمىز. سول ارقىلى جالپى گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ مازمۇنى مەن ساپاسى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە شىعۋى ءتيىس. ويتكەنى الەمدىك گۋمانيتارلىق عىلىم قازاق تىلىنە مۇنداي كولەمدە ەشقاشان اۋدارىلعان ەمەس. ەندى بۇل وقۋلىقتاردى ەرتەڭ وقۋ باعدارلاماسىنا قالاي ەنگىزەمىز؟ وسىعان وراي وقىتۋشىلاردىڭ جۇمىسى قالاي وزگەرۋى كەرەك؟
قازاقى ينتەللەكتۋالدى, گۋمانيتارلىق عىلىمي ورتا, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر بۇل جوباعا وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە, ەرتەڭىنە تىكەلەي قاتىسى بار مۇمكىندىك دەپ قاراۋى كەرەك. حح عاسىردىڭ باسىندا الاش قايراتكەرلەرى اۋدارمامەن كوپتەپ اينالىستى. بىراق ول كەزدە قازىرگىدەي مۇمكىندىك بولعان جوق. قازىر مۇلدە باسقا ۋاقىت, باسقا مۇمكىندىك. ءبىز وسى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماۋىمىز كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. سوندىقتان بۇعان اتسالىسا الاتىن ورتا جۇمىلۋى قاجەت. ءبىز اۋدارما ءىسىن بىلەتىن ماماندارعا اسا ءزارۋمىز.
بۇل جوبا – رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەن اۋقىمدى باعدارلامانىڭ قۇرامداس بولىگى. كەڭەستەر زامانىندا گۋمانيتارلىق عىلىمدار ساياساتتىڭ قىزمەتىندە, يدەولوگيانىڭ قۇرالى بولعانى بەلگىلى. زيالى ورتانىڭ كوزقاراستارى مەن قۇندىلىقتارىنا ىقپالى زور وسى ءبىلىم سالالارى بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن ەسكى سارىننان ارىلماعان. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ 70 پايىزى قازاق تىلىندە وقيدى دەپ مارقايامىز, ال ولاردىڭ نە وقىپ جۇرگەندەرىنە ەندى عانا دەن قويا باستادىق. مۇنىڭ سىرتىندا, بۇل وقۋلىقتار قازاق تىلىندەگى گۋمانيتارلىق بىلىممەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ ءوزىن دە ورگە تارتاتىن باستاما دەپ بىلەمىن. ءتىلىمىز حالىقارالىق عىلىمي لەكسيكامەن تولىعادى.
– وسى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بىزگە 100 وقۋلىق اۋدارۋ جەتكىلىكتى مە؟
– «100 جاڭا وقۋلىق», «100 جاڭا تۇلعا» دەپ جوبالارعا شارتتى ات قويىلادى. ول ەستە ساقتاۋعا, ناسيحاتتاپ تاراتۋعا ىڭعايلى. بىراق ول 100 وقۋلىقپەن شەكتەلەمىز دەگەن ءسوز ەمەس. وقۋلىقتار جاقسى اۋدارىلىپ, وعان ۇلكەن سۇرانىس بولىپ, جاقسى ناتيجە كورسەتىپ جاتساق, ول جۇزدەن الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن. تاڭدالعان گۋمانيتارلىق باعىتتار بويىنشا الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن باسپالاردان جىل سايىن جۇزدەگەن جاڭا وقۋلىقتار شىعادى. ونىڭ سىرتىندا, وقۋلىق دەۋگە كەلمەيتىن, بىراق عىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋى نەگىزىندە شىققان مونوگرافيالار بار. ولار دا وقۋ باعدارلامالارىنا مىندەتتى تۇردە وقىلۋى ءتيىس كىتاپتار تىزىمىنە كىرگەن. ول از دەسەڭىز, عىلىمي تانىمدىق باعىتتا جازىلعان, ونداعان تىلگە اۋدارىلىپ, ميلليونداعان تارالىممەن شىعىپ جاتقان باسقا دا كىتاپتار بار. ءوز باسىم وسىنىڭ بارلىعى اۋدارىلسا دەيمىن. جوعارىدا اتالعان ماقساتقا جەتۋ – ءبىر ناۋقانمەن بىتەتىن شارۋا ەمەس, ول پروتسەسس, قازىرگى اۋدارما تىلىندە ۇدەرىس. ول ۇدايى ىزدەنىستى, توقتاۋسىز جاڭارۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز ۇمتىلعان ىلگەرى دامىعان 30 ەلدىڭ قاي-قايسىسىندا دا وسى ۇدەرىس بار. سوندىقتان «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 وقۋلىق» جوباسى سول ۇدەرىستىڭ باسى دەۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە بۇل بىزگە ۇلكەن سىن, عىلىمي ورتانىڭ قۋاتى, اۋدارماشىلار ورتاسىنىڭ الەۋەتى سىنالىپ جاتىر. قازىر وسى جۇمىسقا 120-دان استاپ ادام جۇمىلدىرىلعان. ۇلكەن قاۋىم. وسى كىسىلەردىڭ بارلىعى تۋرا ماعىناسىندا كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ وتىر.
– وقۋلىقتار عالىمداردىڭ, وقۋ ورىندارىنىڭ ۇسىنىسىمەن تاڭدالىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. بۇل كىتاپتار وقۋلىقتار ما, الدە جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مە؟
– اۋدارىلاتىن كىتاپقا قويىلاتىن تالاپتار مەن ولاردى ىرىكتەۋ جۇيەسى جۇمىس توبىندا ۇزاق تالقىلاندى. كەڭەسە كەلە, مىناداي كريتەريلەرگە توقتادىق: تاڭدالاتىن كىتاپ الەمدەگى وزىق 100 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ باعدارلاماسىندا بولۋى شارت, ول وقۋلىق كەمىندە ءۇش باسىلىم كورۋى ءتيىس, سوڭعى باسىلىمى وتكەن ءۇش جىلدا شىعۋى كەرەك. بۇل تالاپتار وقۋلىققا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەندىگىن, ونىڭ مازمۇن تۇرعىسىنان وزەكتىلىگىن راستايدى. ءيا, ىرىكتەۋدىڭ باسى وقۋ ورىندارىنان باستالدى. ءبىز ولارعا ءوتىنىش جىبەرىپ, وزدەرىنە قاجەت دەگەن وقۋلىقتار ءتىزىمىن سۇراتتىق. 800-دەن اسا وقۋلىقتىڭ تىزىمدەرى كەلدى. ونىڭ ىشىندە وقۋلىقتار دا, جەكەلەگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى دە بولدى. بىراق بارلىعى دا الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا گۋمانيتارلىق باعىتتاعى وقۋ باعدارلاماسىندا بار كىتاپتار.
– فيلوسوفياعا بايلانىستى دا كىتاپ اۋدارىلدى. باسقا سالالارعا قاراعاندا فيلوسوفيا دۇنيەتانىمعا, كوزقاراسقا, ءدىني تانىمعا اسەر ەتەدى. وسى اۋدارىلعان كىتاپ قازاق دۇنيەتانىمىنا سايكەس كەلە مە؟
– جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم دەگەندە ەلباسى ماقالاسىندا عىلىمنىڭ جەتى باعىتى اتالدى. ول فيلوسوفيا, الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ, تاريح, فيلولوگيا جانە ساياساتتانۋ. وسى سالانىڭ بارلىعى قامتىلىپ جاتىر. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ادامنىڭ جەكە تۇلعا جانە مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتەتىن ءبىلىم سالالارى. ولار قوعامداعى ازاماتتىق ۇستانىم, مورالدىق قۇندىلىق, ار-وجدان نەگىزدەرىن قالايدى. ادامنىڭ وزىنە, اينالاسىنا, ەلگە دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى. ءبىز دۇنيە جۇزىندەگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ مازمۇنىنا جول اشۋ ارقىلى ىلگەرى دامىعان قوعامدارداعى وسىنداي كوزقاراس جانە ۇستانىم قالىپتاستىرۋ قۇرالدارىمەن جاقىن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق. ماقسات – ول ءبىلىمدى اينا-قاتەسىز كوشىرىپ الىپ, سوعان يلانۋ ەمەس. ءبىز الەمنىڭ قالاي ويلاپ, نەنى قۇندى, نەنى دۇرىس, نەنى بۇرىس دەپ بىلەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز باعىتىمىزدى انىقتاۋدا قاتەلەسپەي, ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق جولىمىزدان جاڭىلماۋىمىز قاجەت. سوندىقتان دا رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىنداعى وزگە جوبالار ءوز تاريحىمىزعا, ولكەتانۋعا, ءتول مادەنيەتكە ارقاسۇيەيدى. قازاق دۇنيەتانىمىن قورعاۋ ءسوزسىز قاجەت, بىراق ول تۇيىقتالۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى.
– اۋدارما ساپاسى تۋرالى, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىنداعى اۋدارمانىڭ كەمشىلىگى جايلى كوپ ايتىلدى. سونى قايتالامايسىزدار ما دەگەن قاۋىپ تە بار. وسى جوبادا اۋدارما جۇمىسىن قالاي ۇيىمداستىرىپ جاتىرسىزدار؟
– ەلدەگى اۋدارما ىسىنە ايتىلىپ جۇرگەن سىن بەلگىلى. بۇل كۇردەلى, جۇيەلى تۇردە شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە. اۋدارما كىتاپ شىعارىپ, ونى تاراتۋدىڭ كوممەرتسيالىق ارناعا تۇسكەن يندۋسترياسى بولماعاننان كەيىن, اۋدارما ءىسى دە قاجەتتى كاسىبي بيىككە شىعا الماي جاتىر. اۋدارما مەكتەبى ءالسىز, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە عىلىمي اۋدارما سالاسى كەنجەلەپ قالعان, ءوزى سالا مامانى, ءوزى اۋدارماشى بولا الاتىن عالىمدار وتە از, وتىرىپ ساپالى جۇمىس ىستەۋدەن گورى ناز بەن سىن ايتۋعا اۋەس ءتىل جاناشىرلارى وتە كوپ.
عىلىمي اۋدارما بولعاننان كەيىن, اۋدارمانى ءتىل بىلەتىن سالا ماماندارى جاساۋى شارت. سوندىقتان العاشقى اۋدارما ءماتىنى نەگىزىنەن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءتيىستى كافەدرا ماماندارىنىڭ قولىنان شىعىپ جاتىر. وسىدان كەيىن اۋدارما توبىندا بولماعان سالا مامانى عىلىمي رەداكتسيا جاسايدى. ونىڭ مىندەتى – ءماتىننىڭ عىلىمي دالدىگىن تەكسەرىپ, راستاۋ. وسىدان كەيىن ادەبي رەداكتسيا جۇرەدى. ونى ءتىل ماماندارىنان قۇرالعان, كاسىبي رەداكتورلار جاسايدى. ولاردىڭ مىندەتى – ءماتىننىڭ ساۋاتتىلىعىن, ءتىل نورمالارىنا سايكەستىگىن قاراپ, ونىڭ ۇعىنىقتى, جاتىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. قاجەت بولسا, وسى ساتىلار ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە جاسالادى. وسىدان كەيىن كىتاپ بەتتەلىپ, كوررەكتوردىڭ قاراۋىنا وتەدى. ونىڭ مىندەتى – ءارىپ قاتەلەرىن جوندەپ, ءۇتىر-نۇكتەنىڭ, تىنىس بەلگىلەرىنىڭ دۇرىستىعىن قاراۋ.
جۇمىس وتە قاۋىرت. ءماتىندى جەتىلدىرۋ كىتاپتى باسپاعا تاپسىرعانشا جۇرەدى. ءار اۋدارماشى, ءار رەداكتور كەشە عانا تاپسىرىپ كەتكەن جۇمىسىن, قايتادان قاراپ, وزگەرىستەر ەنگىزىپ جاتىر. وقۋلىقتارىمىز كولەمدى, ەڭ شاعىنى 300 بەت, كولەمدىسى, ماسەلەن, «ەكونوميكس» 850 بەتتەن اسادى.
– ءبىر كىتاپتى قانشا اۋدارماشى اۋدارىپ جاتىر؟
– سول «ەكونوميكستى» اۋدارۋعا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ون شاقتى مامانى اتسالىستى. ودان بولەك رەداكتورلار مەن تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردى ەسەپتەگەندە جيىرما شاقتى ادامعا بارادى. ءماتىندى كورسەڭىز, گرافيكا, يلليۋستراتسيا, كەستە كوپ. سونىڭ ءبارى قايتادان جاسالىپ, وڭدەلدى. جاڭادان ەنىپ جاتقان ۇعىمدار وتە كوپ.
– تەرميندەرگە بايلانىستى جۇمىستاردى تەرمينكوم نەمەسە ءتىلشى عالىمدارمەن اقىلداسىپ اۋداردىڭىزدار ما؟ الدە سالا ماماندارىمەن جۇمىس ىستەدىڭىزدەر مە؟
– شىنىن ايتقاندا ءبىز جۇگىنە قوياتىن, كەز كەلگەن سۇراعىمىزعا جاۋاپ تاباتىن نە ءبىر ينستيتۋت, نە ءبىر ورتالىق جوق. سالالىق سوزدىكتەر نەگىزىنەن عىلىمي ۇعىمداردى قولدانۋ كونتەكسىن ەسكەرمەي قۇراستىرىلعان, تارتىنباي سوزدىكتەگىدەي الا بەرۋگە كەلمەيدى. ول سوزدەر عىلىمي ماتىندە, سويلەمنىڭ ىشىندە كەزدەسكەن كەزدە ءوز قىزمەتىن قالاي اتقارادى دەگەنگە مۇلدە نازار اۋدارىلماعان. مىسالى, سۇرانىس پەن ۇسىنىس, سۇرانىم مەن ۇسىنىم دەپ ءجۇر. بىردە ءبىر مامان ول سوزدەردى سول كۇيىندە الۋعا دايىن ەمەس. سوندىقتان تەرمينكوم بەكىتكەن اۋدارما دا, ينستيتۋتتار شىعارعان سالالىق سوزدىكتەر دە ءبىز ارقاسۇيەيتىن سەنىمدى كومەكشى قۇرال بولا المادى.
بۇل وقۋ ورىندارىندا قولدانىلاتىن وقۋلىق بولعاننان كەيىن, وقۋ ورىندارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. وسى تۇستا وقىتۋشى عالىمدار اۋدارما ءماتىنى عىلىمي دالدىكتەن اجىراماۋى ءتيىس دەگەندى ايتادى. سوندىقتان كەي ۇعىمدار مەن سوزدەر تىكەلەي اۋدارىلىپ, ۇسىنىلادى. ەكىنشى جاعىنان, ادەبي رەداكتورلار ونداي اۋدارمانى “كالكا” دەيدى. ونداي ءماتىندى قازاق تۇسىنبەيدى دەگەندى ايتادى. وعان عالىمدارىمىز: «بۇل كەشكە جانتايىپ جاتىپ وقيتىن كوركەم شىعارما ەمەس. بۇل بەلگىلى دايىندىقپەن كەلۋدى قاجەت ەتەتىن عىلىمي ادەبيەت» دەگەندى العا تارتادى. ارقايسىنىڭ ءۋاجى وزىنشە دۇرىس. وسى ەكىارادان جول تاۋىپ, تەپە-تەڭدىك ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. جانە ونىڭ دايىن تۇرعان فورمۋلاسى جوق. ءار جاعدايدى جەكە قاراپ, ءماتىندى مۇقيات وقىپ, اقىلداسامىز. جۇمىس بارىسىندا ادەبي رەداكتورلارىمىز عىلىمي اۋدارمانىڭ قيىندىعىن, اۋدارماشى عالىمدارىمىز كوركەم ءتىلدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىنىپ, ءوزارا ۇعىسۋدا.
– ال سول اۋدارماشىلارعا پايدالى بولار, فيلولوگيا سالاسىنان قانداي كىتاپتار اۋدارىلدى؟
– ۆيكتوريا فرومكين دەگەن ءتىلشى ماماننىڭ كوپ تىلدەردە جارىق كورگەن ء«تىل بىلىمىنە كىرىسپە» دەگەن وقۋلىعى اۋدارىلدى. سونداي-اق سۆەتلانا تەر-ميناسوۆانىڭ ء«تىل جانە مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيا» دەگەن كىتابى بار.
– كىتاپتىڭ مازمۇنى قانداي؟
– مۇندا ءتىل تۋرالى ءبىلىم, ءتىلدىڭ تابيعاتى, ونىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارى كوپ تىلدەردى سالىستىرا وتىرىپ بەرىلەدى. بىزدە ءتىل ءبىلىمىن وزگە تىلدەرمەن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەۋ ەندى ءورىس الىپ كەلە جاتىر, سوندىقتان بۇل وقۋلىقتاردىڭ پايداسى زور بولادى دەپ ويلايمىن. اتالعان كىتاپتاردىڭ اۋدارماسى مەن رەداكتسياسىندا وتىرعان تىلشىلەر ايتادى: ء«ومىر بويى ءتىل سالاسىندا جۇرسەك تە, كوپ جاڭالىقتى ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز» دەپ. ء«تىل جانە مادەنيەتارالىق كوممۋنيكاتسيا». بۇل دا قىزىق تاقىرىپ. اعىلشىن جانە ورىس ءتىلدى ورتالاردى سالىستىرا وتىرىپ, مادەني تۇسىنىستىك ءۇشىن ءتىلدىڭ ماڭىزدىلىعىن, ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن مادەنيەتتى ءبىلۋدىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
– ال ادەبيەتتانۋعا بايلانىستى وقۋلىقتار بار ما؟
– ول كەلەسى جىلعى جوسپاردا بار. كەلەر جىلى ادەبيەتتانۋ مەن پەداگوگيكا دەگەن ۇلكەن ەكى سالا اۋدارىلادى. ادەبيەت تەورياسى دا وتە ماڭىزدى باعىت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
