پارىز ولشەمى

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءۇس­تىمىزدەگى جىلعى 1 قازان كۇنگى سانىندا سەرىكقالي بايمەنشەنىڭ «بوكەي حان كەسەنەسى» اتتى ماقالاسى جارىق كور­گەن ەدى. اتالعان ماقالادا قازاق­ستان­نىڭ رەسەيدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپ­سىرماسىمەن استراحان وبلىسىندا ءىسساپاردا بولىپ, وبلىس گۋبەرناتورى ا.جيلكينمەن كەزدەسۋى بارىسىندا الاش تاريحىنداعى ورنى بولەك بوكەي حان­نىڭ باسىنا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەندىگى ايتىلادى. سونداي-اق, ەلشى­لىك­تىڭ مەملەكەتارالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن باستاماسى اتىراۋلىق ءبىر توپ ۇلت­جاندى ازاماتتىڭ ىزگى نيەتىمەن ۇشتاس­قانى تىلگە تيەك ەتىلەدى. «سول وڭىردەگى ماقساتتاس جىگىتتەر وسىعان وراي باس­تاماشى توپ قۇرىپ, ونىڭ جۇمىسىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇحيت ءىزبانوۆ ۇيلەستىرىپ وتىردى. مۇحيت كارىم ۇلى قازاقستان تاراپىنان اتقارىلاتىن ىستەردى ءوز قولىنا الىپ, بارلىق جۇمىستىڭ ۇيىمداس­تى­رۋ­شىسى رەتىندە ەلشىلىكپەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, وسى جوبانىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋىنا شىن مانىندە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى», دەپ جازادى باسىلىم ءتىلشىسى. قاي ىستە دە بەلسەندى قالپىنان اينىمايتىن م.ءىز­بانوۆتىڭ ىسكەرلىگىنە كەزەكتى مارتە وسىلايشا كۋا بولدىق. – تاريحي تانىم ۇلتتىق رۋحىمىزدى اسقاقتاتا تۇسەدى. بوكەي حاننىڭ تاعىلىمدى ىستەرىمەن تانىس­قاندا, تەبىرەنبەي وتىرا المايسىڭ. بوكەي حان 1801 جىلى رەسەي پاتشاسىنان رەسمي تۇردە رۇقسات الىپ, ەدىل مەن جايىق اراسىنا قازاقتاردى قونىس­تان­دىرعانى ءمالىم. قازىرگى قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى – مۇنايعا مالىنىپ وتىرعان ءوڭىر. ەندەشە, ەل ەرتەڭىن ويلاعان سارابدال قايراتكەردىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋ – ۇلىلارىن ۇلىقتاي بىلەتىن ۇرپاقتىڭ تىكەلەي مىندەتى. سوندىقتان ازاماتتىق پارىزىمىزدى تياناقتى اتقارۋعا بارشامىز ءبىر كىسىدەي جۇمىلدىق, – دەيدى مۇحيت كارىم ۇلى. ايتسا ايتقانداي, مۇحيت كارىم ۇلى ۇيىتقى بولعان ىرگەلى ءىس بيىل ەرتە كوكتەمدە باستالىپ, كۇزگە سالىم جەمىستى اياقتالدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءباتۋا­سىمەن باستالعان شارۋا اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ باستاعان اتىراۋلىق ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا باياندى جالعاسىن تاۋىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىش ۋاقتىلى بوي كوتەردى. مۇحاڭ كەسەنە قۇرىلىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ حاس شەبەرىنە اينالدى, كەرەك-جارا­عىن تۇگەندەپ, قۇرىلىسشىلاردىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسادى. كەسەنەگە قىزىل اعاشتان جاسالعان ەسىكتى وزبەكستاندىق ۇستالارعا ارنايى تاپسىرىس بەرىپ, ونى استراحانعا جەتكىزۋىنىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. مۇحيت كارىم ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى اقساتپاي, قوعامدىق ىسكە قۇلشىنا كىرىسۋى ازاماتتىق ەمەي نەمەنە! مۇحاڭنىڭ تاريحي تۇلعالارعا دەگەن ساۋاپتى ءىسىنىڭ باسى ءبىر بۇل ەمەس. انا ءبىر جىلى زاۋىتبەك تۇرىس­بەكوۆ قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى ەلشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەندە وسى ەل اۋماعىندا ايتەكە بي كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا دا قولۇشىن بەرگەن-ءدى. ەندى, مىنە, تاعى ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋعا اتسا­لىسىپ وتىر. بۇل ءوزى ايتاتىنداي, ۇلتتىق نامىستىڭ ارقاسى شىعار. ۇلتتىق نامىس دەمەكشى, مۇحاڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الاتىن تۇستا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولاتىن. كەڭەس وداعىنىڭ شاڭىراعى شايقالا باستاعاندا كەڭەس ارمياسىن دا بەرەكەسىزدىك جايلاعان-دى. سوندا قازاقستاننان ارمياعا الىنعان جىگىتتەردىڭ الىمجەت­تىككە ۇشىراعانى دا از بولعان جوق. وتان قورعاۋعا اتتانعان ورەندەردىڭ وزدەرى سوققىعا جىعىلىپ جاتسا, ولاردى كىم قورعايدى؟ «ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن دە, جاۋىنگەر-بالالارىمىزدىڭ اماندىعى ءۇشىن دە, اتا-اناسىنىڭ كوز جاسى توگىلمەۋى ءۇشىن دە وسى ىسكە مەملەكەتتىك دارەجەدە نازار سالاتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى», دەپ مۇحيت ءىزبانوۆ قازاق كسر حالىق دەپۋتاتى رەتىندە مىنبەردەن ءسوز قوزعاعان. وتكىر ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە قويۋمەن قاتار, اسكەردەگى الىمجەتتىككە ۇشى­راعان قازاق جىگىتتەرىنىڭ تاعدىرىنا اراشاشى بولىپ, قيىر شىعىسقا ارنايى ىسساپارمەن اتباسىن دا تىرە­گەن-ءدى. ءسويتىپ, اسكەردەگى تالاي قازاق وعىلانىنىڭ باسىنداعى وتكىر ماسەلەسىنە مەملەكەتتىڭ نازارىن اۋدارتا ءبىلدى. بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەگەلى جاتىرمىز. ۇلىق مەرەكە جوعارعى كەڭەستىڭ ءماجىلىس زالىندا تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدى قابىلداعان رەسمي سالتاناتتان باستالعان ەدى. سول ۇمىتىلماس تاريحي ءسات ءالى كۇنگە دەيىن م.ءىزبانوۆتىڭ كوز الدىندا. – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا تاريحي تۇلعالارى­مىزدى تۇگەندەپ جاتىرمىز. كەزىندە سۇلتانماحمۇت: «ەردىڭ ەڭبەگىن ەل بىلەرلىك زامان بىزگە دە بولار ما ەكەن؟!» دەپ الاسۇرعان ەدى. اقىن ارمانداعان زامانعا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتكىزدىك. قۇدايعا شۇكىر, قازاقستاندى قازىر بۇكىل الەم بىلەدى, وعان تاۋەلسىزدىك الۋىمىزدىڭ, پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى قاجىرلى ەڭبە­گىنىڭ ارقاسىندا جەتتىك, – دەيدى مۇحيت كارىم ۇلى. ەل بولامىز دەپ ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, الىس-جاقىن ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتا باستاعان جىلداردا مۇحيت كارىم­ ۇلىنىڭ ءوزى دە ەلىمىزدىڭ پارلامەن­تارالىق بايلانىستارىن قا­لىپ­تاستىرۋ بارىسىندا وزىندىك قول­تاڭ­باسىن قالدىردى. ول 1993 جىلى تۇڭعىش رەت قازاقستان اتىنان ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق جونىندەگى كەڭەس (ەقىك) پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. حالىق­ارا­لىق ۇيىم شەڭبەرىندە قازاق ەلى اتىنان ۇسىنىستارىن ورتاعا سالىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­سىزدىك توڭىرەگىندەگى ۇستانىمىن ءبىلدىردى. بىلتىر عانا قازاقستان ەلور­دا­سىنىڭ تورىندە وتكىزىلگەن ەقىۇ ايا­سىن­داعى القالى جيىننىڭ القيسساسى سول كەزدە باستالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس شىعار. م.ءىزبانوۆ ول كەزدە ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى سىرتقى قاتىناستار جانە پارلامەنتارالىق بايلا­نىستار جونىندەگى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى-تۇعىن. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ەقىك پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسى – ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ الەمدىك قوعامداس­تىققا ەنۋىنىڭ ءبىر جولى, ال م.ءىزبانوۆتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە سايلانۋى حالىقارالىق ارەناداعى وسىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى دەپ باعالاعان-دى. مۇحاڭنىڭ پارلا­مەن­تارالىق بايلانىستىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيدە قانات جايۋىندا وزىندىك قولتاڭباسى بار دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. دەپۋتاتتىق قىزمەتتەن سوڭ مۇحيت كارىم ۇلى ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى قىزمەتىن اتقاردى. ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ قۇزى­رىندا باستالعان جۇمىستىڭ اياسى بارعان سايىن كەڭەيە ءتۇسىپ, تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ كوشى اتامەكەنگە قاراي اعىلدى. سىرت ەلدەردەگى قانداستا­رى­مىز­دىڭ اتاجۇرتقا اتباسىن بۇرۋىن مۇحاڭ باستاعان ازاماتتار ويداعىداي ۇيىمداستىرا ءبىلدى. كەيىن كوشى-قون اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە مۇحيت كارىم ۇلى موڭعولياعا بىرنەشە مارتە باردى. ءتىپتى, وق اتۋدان كۇن قۇرعامايتىن اۋعانستان جەرىندەگى قازاقتاردى كوشىرىپ اكەلۋگە بارعانى دا ەستەن كەتپەيدى. قانداستارىمىزدى وق پەن وتتىڭ اراسىنان امان-ەسەن الىپ شىقتى دەسە دە بولادى. ورتامىزدى تولتىرعان وتانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى مۇحيت كارىم ۇلىن جاقسى بىلەتىنى دە سوندىقتان. قازاق دياس­پوراسى پروبلەماسىمەن تىكەلەي شۇعىلدانۋ مۇحاڭ­نىڭ ۇلتتىق ماسەلەگە دەگەن ۇستانىمىن شيراتا ءتۇستى. بۇگىندە اتىراۋ وبلىسى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى اۋماقتىق باسقارماسىنىڭ باستىعى – تارتىپتىك كەڭەس توراعاسى رەتىندە ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتى رەفورمالاۋدىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. مەملەكەتتىك قىزمەتپەن قاتار, قوعامدىق جۇمىستان دا قول ۇزگەن ەمەس. – بۇل ات شىعارۋ, اتاق قالدىرۋ نيەتى ەمەس, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرتەدە وتكەن ەرەن ۇلدارىنىڭ ەسىمىن ەل اراسىندا قايتا جاڭعىرتۋ, ولاردى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تانىپ-بىلۋىنە كومەكتەسىپ, قانداستارىمىزدىڭ پا­تريوت­­تىق سەزىمىن وياتۋ نيەتى عوي, – دەيدى مۇحيت كارىم ۇلى. راسىندا دا سولاي. مۇحاڭنىڭ اتقارعان ىرگەلى شا­رۋاسىنا قاراپ ريزا بولاسىڭ. جارنامالاماي-اق, ساۋاپ­تى ءىستى دوڭگەلەتىپ, ۇيلەستىرىپ جاتقانىنا. تۋعان ەلدىڭ تاريحىنا دەگەن قۇشتارلىق ءاۋ باستاعى ماماندىعى – عالىم-زووتەحنيكتى تۇبەگەيلى تاريحشىعا اينالدىرىپ جىبەرگەندەي. تاريحشى بولعاندا دا تانىمى, كوزقاراسى تۇرعىسىنان ەمەس, جان دۇنيەسى, بولمىس-ءبىتىمى تۇگەلدەي ۇلت تاريحىمەن بىتە-قايناسىپ جاتقاندىعىندا. ونىسىن بولاشاق ۇرپاعىن قازاق تاريحىنىڭ تەرەڭىنە بويلاتىپ, باۋلۋىنان دا بايقاۋعا بولادى. مەكتەپتە وقيتىن قايسارعا جىل سايىن قازاق دالاسىنىڭ تاريحي جەرلەرىن ارالاتىپ, بابالاردىڭ ۇلاعاتتى ىستەرىنەن ماعلۇمات بەرىپ وتىرۋى دا وسىنىڭ دالەلى. الاش دالاسىنىڭ قاتپارلى شەجىرەسى مول وڭىرلەرىن تۇگەلدەي ءسۇزىپ شىققان مۇحاڭ بيىل قايسارعا ءجالاڭتوس ءباھادۇر بيلەگەن سامارقاندى, تولە بي تورەلىك جۇرگىزگەن تاشكەنتتى دە تانىستىرىپ قايتتى. جالپى تاريحقا, تاريحي تۇلعالارعا دەگەن قۇرمەتىن مۇحاڭ ءوزىنىڭ ازاماتتىق بورىشى سانايدى. – ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان تۇلعالار تۋرالى ەستەلىكتى قايتا جاڭ­عىرتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جونىندە بىزدە ءالى كوپتە­گەن يدەيا بار. ماسەلەن, جاڭگىر حاننىڭ ماڭگىلىككە جاي تاپقان جەرىن ىزدەستىرۋ. بولاشاق ۇرپاق ءوزىنىڭ وتكەن تاريحى تۋرالى ءبىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – تاريح­تاعى اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ, – دەيدى مۇحيت كارىم ۇلى. ۇلت تاريحىنا جاناشىرلىق, سەرگەكتىك تانىتاتىن ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ كومەسكى تارتقان ىزدەرى قۇمنان ارشىپ العان ساف التىنداي ايقىندالىپ, جوعىمىز تۇگەندەلىپ, رۋحى­مىز بيىكتەي تۇسەتىنى انىق. مۇحيت كارىم ۇلى دا وسىنداي ۇلاعاتتى جولدا ءجۇر. ونىڭ ءار قادامى, ءار ساپارى, ەلدىگىمىزدى تۇگەندەۋدەگى ورەلى ەڭبەگى قانداي ماداقتاۋعا دا سىيىپ تۇر. سول سەبەپتى ۇلتجاندى اعامىزعا ءبىز دە ءوز لەبىزىمىزدى جەتكىزۋدى ماقۇل كوردىك. عابيت مۇسىرەپ. _____________ سۋرەتتە: م.ءىزبانوۆ.