قازاق مۇنايىنىڭ قاينارى قۋاتتى

جەر قويناۋىنداعى زەرتتەلگەن مۇناي قورى بويىنشا قا­زاق­ستان دۇنيە جۇزىندە توعى­زىن­شى ورىندى يەلەنىپ, مۇنايلى دەرجاۆالاردىڭ قاتارىنا قو­سىل­دى. بۇل ءبىزدىڭ ەلباسى­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقا­سىن­دا ىسكە اسقان زور جەتىس­تىك­تەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ەلى­مىز­دىڭ تاجىريبەلى كاسىبي مۇناي­شى­لارىنىڭ ءبىرى ۇزاقباي قارا­بالين­مەن سۇحباتتاسىپ, الەم­دىك ساحنادا ساليقالى سالماعى بار قازاقستان مۇناي جانە گاز سالا­سىن يگەرۋدەگى قيىندىقتار مەن قولدانىپ جاتقان ەرەكشە تەحنولو­گيا­لار تۋرالى وي بولىسكەن ەدىك. – ءسىز ءوزىڭىزدىڭ ەڭبەك جولىڭىزدى باستاعان سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردان بەرى ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز سا­لا­سى­نىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ, وسى سا­لانىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋعا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەسىز. وسى سالادا جۇزەگە اسقان بىرەگەي وزگە­رىس­تەردىڭ ورتاسىندا ءجۇرسىز. سوندىقتان, ءوزىڭىز كۋا بولعان كەزەڭدەگى ۇلكەن جەتىستىكتەر, تەحنولوگيالار تۋرالى اي­تىپ وتسەڭىز. – كاسپي ايماعى ويپاتىنداعى نەگىزگى ءىرى كەنىشتەر ۇلكەن تەرەڭدىكتە جاتقان تۇز قاباتى استىنداعى كەن ورىندارى بولىپ سانالادى. مۇنداي قازبا باي­لىق­تارى قالىڭدىعى بىرنەشە مەتردەن بىرنەشە شاقىرىمعا دەيىن جەتەتىن وراسان زور تۇز قاباتىنىڭ استىندا ورنالاس­قان­دىق­تان ولاردى يگەرۋ ءۇشىن جاڭا بۇر­عى­لاۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا تۋرا كەلدى. مىسالى, شۇبارقۇدىق كەنىشىندەگى تۇز قاباتى كەيبىر جەرلەردە 4,5 شاقى­رىمعا دەيىن جەتەدى. قارا التىن قورى ناق وسىنداي تۇز قاباتىنىڭ استىندا شوعىرلانعان. سوندىقتان, تۇز قاباتىن تەسىپ ءوتىپ, ۇڭعىما قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ارنايى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتتى. سول ءبىر كەزەڭدە مەن قازعزگب ينس­تي­تۋ­تىندا ديرەكتوردىڭ بۇرعىلاۋ سالا­سىن­داعى عىلىمي جۇمىستار بويىنشا ورىنباسارى ولەگ كونستانتينوۆيچ ان­گەلو­پۋلونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس ىستەدىم. ول كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن ماگني گيدروگەلى اتتى بۇرعىلاۋ جۋعىش سۇيى­ق­تار­دى پايدالانۋ جۇيەسى قولدانىلا باس­تادى. بۇل ماگني گيدروگەلى جوعارىدا ايتقان تۇز قاباتتارىنان ءوتۋ كەزىندە ەرەكشە تيىمدىلىك بەردى. الايدا, بۇل بۇرعىلاۋ سۇيىقتىعى بارلىق پروبلەما­لار­دى بىردەن شەشە المادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇجىم وسى سۇيىق ەرىتىندىسىنە قوساتىن ادگەزيوندى كالماتانت اتتى قوسپا ويلاپ تاپتى جانە وسى قوسپا قو­سىلعان جۋعىش ەرىتىندىنى تاۋ جىنىس­تا­رى­نان وتكەن كەزدە ولاردىڭ ىلعال­دا­نۋىن ازايتۋعا مۇمكىنشىلىك بەردى. سو­نىڭ ارقاسىندا, كەدەرگىسىز ۇڭعىلاردى تەرەڭ بۇرعىلاۋعا جاعداي جاسادى. وسىن­داي تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىنا مەن دە اتسالىستىم. بۇل ۇسىنىس ونەر­تاپ­قىشتىق دەپ تانىلىپ, جوعارى باعاعا يە بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز, ياعني وسى ونەرتاپقىشتىق ۇسىنىستىڭ اۆتور­لارى بۇكىلوداقتىق پاتەنت بيۋروسىنىڭ كۋالىگىنە يە بولدىق. – مۇنداي عىلىمي ءادىس قانداي كەن ورىندارىندا قولدانىلدى؟ – ءبىز قاراشىعاناق كەنىشىندە دە وسىنداي قۇيمالاردى پايدالانۋ ارقىلى تەرەڭ بۇرعىلاۋعا جاعداي تۋعىزدىق. ماسەلەن, ماناش اتتى بارلاۋ الاڭىندا ۇڭعىنىڭ تەرەڭدىگى 6 مىڭ مەترگە دەيىن جەتتى. سونداي-اق ايىرشاعىل, شولقارا, ۇلكەن توبە, تورتاي, تاعى باسقا كوپتەگەن بارلاۋ ايماقتارىندا دا وسى ءادىستى قولدانۋ ارقىلى تەرەڭ ۇڭعىلار قازىل­دى. ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, گەولوگيا­لىق بارلاۋ جۇمىسى ۇنەمى كەن ورنىن اشۋمەن اياقتالمايدى. جالپى, الەمدىك تاجىريبەدە ءۇش ۇڭعىمانىڭ بىرەۋى كەن ورنىن اشاتىن بولسا, وندا ول ۇلكەن جەتىستىك بولىپ سانالادى. سوندىقتان ءبىز­دىڭ دە ۇلكەن تەرەڭدىكتەرگە قازىلعان ۇڭعىلارىمىزدىڭ ءبارى كەن ورنىن اشقان جوق. الايدا, ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جەر قويناۋىنىڭ گەولوگيالىق سيپاتىن, ەرەكشەلىگىن, حيميالىق جانە پەترو­گرافيالىق قۇرامىن زەرتتەۋدە عىلىم ءۇشىن تاپتىرماس قۇندى اقپارات بەرەتىن. – تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىل­دارى ەل ەكونوميكاسى كۇردەلى جاع­داي­عا تاپ بولدى. سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا ءىرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. ءسىز سول كەزدە وسى ءبىر تاريحي شارالاردىڭ باسى-قا­سىن­دا بولدىڭىز. ەلىمىزدىڭ ەكونومي­كا­سىن دامىتۋعا سەرپىن بەرگەن ءىرى جوبالار تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟ – قازاقستان العاش تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلداردا مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ تۇراقتى دامۋى ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى. مەن ول كەزدە مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەيتىن ەدىم. سوندىقتان وسى سالاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن اتقارعان ەلبا­سى­نىڭ زور ەڭبەگىنىڭ كۋاگەرى بولدىم دەسەم, قاتەلەسپەسپىن. مينيسترلىك ەلبا­سى­نىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن العاشقى جىلدارى قاراشىعاناق, تەڭىز كەن ورىندارىنا ينۆەستورلار تارتۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلداندى. سول كەزەڭدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن داي­ىن­دالعان «مۇناي تۋرالى» زاڭ ەدى. العاشقى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلسسوزدەر جۇرگىزۋ بارىسىندا ينۆەس­تي­تسيالىق كومپانيالار قازاقستاندا نەنى قاجەت ەتەتىندىگىن العاش تۇسىنە باستا­دىق. بۇل ينۆەستيتسيالار ەلىمىز ءۇشىن قان­داي پايدا بەرەتىنىن, ەلىمىز ينۆەس­تور­لارعا قانشالىقتى كەپىلدىك بەرۋ كەرەك ەكەندىگىن ۇعىندىق. مىنە, وسى سالاداعى العاشقى قادامدارىمىز اسا ماڭىزدى بولدى. سونىمەن بىرگە, بۇل قادامدار ۋا­قىت سالماعىمەن شىڭدالعان دۇرىس شەشىمدەر ەدى. وتاندىق ەكونوميكامىزدىڭ بويىنا قان جۇگىرتكەن نەگىزگى جوبالار – بۇل ارينە, وراسان ءىرى جوبالار: قارا­شى­عا­ناق, تەڭىز جانە سوڭعى ون جىلدا ءجۇ­زەگە اسىرىلا باستاعان قاشاعان جوبا­لا­رى ەدى. بۇل جوبالار بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ميللياردتاعان دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن, وسى جوبالار ارقىلى ءبىزدىڭ مامان­دارى­مىزدى جۇمىسقا تارتىپ, تاجىريبە شىڭ­داۋعا جاعداي جاسالىندى. كەن ورىندارىنىڭ دامۋىنا باعىت­تال­عان جۇمىستاردا تەك ءبىر عانا قارا­شىعاناقتا 6 مىڭنان استام ادام, ال تەڭىز كەن ورنىندا 10 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. ولار جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جيناق­تاۋ­دا. ءبىزدىڭ ماماندار حالىقارالىق ءدا­رەجەدە كاسىبي شەبەرلىكتى يگەردى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى بۇرىن ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەگەن جاڭا ساپالىق جەتىستىكتەرگە جە­تۋىمىزگە ىقپال ەتتى. سونىمەن بىرگە, ەلى­مىزگە كەلگەن وراسان زور ينۆەستيتسيالار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى تولىقتىرىپ, ەگەمەندىگىمىزدى نىعايتۋعا ايتۋلى ۇلەس قوسۋدا. ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ كوپشىلىگى بۇرىن شەتەلدەردە جۇرگىزىلسە, ەندى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەننەن كەيىن بۇل سالاداعى اۋقىمدى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءوزىمىز جۇرگىزە باستادىق. بۇنىڭ ءوزى مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى كادرلاردىڭ حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي باستا­عا­نى­نىڭ ايقىن دالەلى. – امانگەلدى گاز كەنىشىنىڭ اشى­لۋ­ى­­نا قانداي جاعدايلار سەبەپ بولدى؟ – امانگەلدى كەن ورنى – بۇل ۇكى­مەتتىڭ تاپسىرماسىمەن ىسكە اسىرىلعان الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوبالاردىڭ ءبىرى ەدى. كەڭەستىك داۋىردە قازاقستاندى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ وزبەكستان ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن. الايدا, مەملەكەتتەرىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ, ەكى ەل اراسىندا جاڭا قارىم-قاتىناستار پايدا بولدى. بۇل رەتتە جۇمىس توبىنا جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك وراسان زور ەدى. باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – گازبەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ بولدى. ەگەمەندىكتىڭ العاش­قى جىلدارىنان-اق بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەدىك. حالقىمىز ءۇشىن بۇل جوبانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى سونشالىق, كەن ورنىنىڭ اشىلۋ سالتا­ناتىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ءوزى قاتىسىپ, ساتتىلىك تىلەدى. – ۇزاقباي سۇلەيمەن ۇلى, ءسىز بىرنەشە جىل بويى «قازمۇنايگاز» اق-تى باسقاردىڭىز. وسى جىلداردا «قاز­مۇ­نايگاز» الەمدىك ءىرى كومپانيا­لار­دىڭ دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, ەلىمىزدە مۇ­ناي جانە كوندەنسات ءوندىرۋ مولشەرى ەسە­لەي ارتتى. «قازمۇنايگازدىڭ» وسى دامۋ جولى جانە بولاشاعى تۋ­را­لى نە ايتاسىز؟ – «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانيا­سىن باسقارعان جىلداردا بىرقاتار ما­ڭىز­دى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. ەڭ ال­دىمەن, مۇناي جانە كوندەنسانت ءوندى­رۋ­دىڭ ورتاشا جىلدىق 7 پايىز ءوسىمى قام­­تاماسىز ەتىلدى. بۇل كەزدە الەمدىك ورتا ءوسىم 2 پايىز كولەمىندە بولاتىن. كوم­پا­نيانىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنە اۋدا­را­تىن تابىسىنىڭ كولەمى 3 ەسە ارتتى. وسى جىلدار ىشىندە كومپانيامىز حالىق­ارا­لىق مۇناي رىنوگى سۋبەكتىلەرىنىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى قۇرىلىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. «پەترو قازاقستان», «قاز­گەر­مۇناي» سياقتى مۇناي وندىرەتىن جەكە مەنشىك كومپانيالاردىڭ ماڭىزدى ۇلەس­تە­رىن مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋ شارالارى نەگىزىندە مۇناي-گاز كەنىشتەرىن مەملەكەت يەلىگىنە قايتارۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. بۇل ءۇردىس كەيىنگى ۋا­قىتتا دا جالعاسۋدا. «قازمۇنايگاز» كومپانياسى ارقىلى مەملەكەت بىرقاتار كەن ورىندارىنىڭ باقىلاۋ پاكەتىن يەلەنۋگە مۇمكىندىك الدى. وسى جىلدار ىشىندە «قاز­مۇ­ناي­گازدا» كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ حا­لىق­ارالىق ستاندارتتارى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-تىڭ لوندون بيرجاسىنا شىعىپ, ينۆەستورلاردىڭ 2 ميلليارد دوللاردان استام قارجىلارىن ەل ەكونوميكاسىنا تارتتى. بۇل قازاقستان كومپانيا­لارى­نىڭ لوندون بيرجاسىندا ءىرو-نى ۇي­ىم­داستىرۋداعى العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. كاسپي تەڭىزى سەكتورىنداعى قالام­قاس تەڭىز, اقتوتى, قايران, جانباي, اتاش, تۇپقاراعان, قۇرمانعازى, بلوك «ن» سياقتى قازاقستاندىق بىرقاتار ءىرى كەن ورىندارىن يگەرۋ جۇمىسى باس­تال­دى. وسى ورايدا نۇرتاي ابىقاەۆ باس­قار­عان ۇكىمەتتىك كەلىسسوز جۇرگىزۋ توبىنىڭ كاسپيدە ەكونوميكالىق سەكتورلار شە­كا­رالارىن بەلگىلەۋ بارىسىندا اتقارعان اۋقىمدى جۇمىسىن اتاپ ايتار ەدىم. جانە وسى جۇمىستىڭ ۇتىمدى جانە قىسقا مەرزىمدە شەشىلۋىنە, وسى توپتىڭ جۇمىسىنا قاتىسقانىمدى ابىرويمەن ەسكە الىپ وتىرامىن. وسى جىلدارى ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ستراتەگيالىق مۇ­ناي-گازدى ماگيسترالدىق تاسىمالداۋ جولدارىنىڭ ەكسپورتتىق جۇيەسى ومىرگە كەلدى. اتاپ ايتقاندا, كاسپي قۇبىر­جە­لىسى كونتسورتسيۋمى (كقك), اتاسۋ – الاشانكوۋ مۇناي قۇبىرى, تۇركىمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق, ەلبا­سى­نىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن كقك-نىڭ «تەڭىز – اتىراۋ – نوۆوروسسيسك» مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە حالىقارالىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قاتىستىم. بۇل جوبا قازاق­ستان ونەركاسىبىنىڭ جاڭا تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى ەكسپورتتىق جوبا بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل ەلى­مىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنىڭ كۇرە­تا­مى­رى. مەن بۇل جۇمىسقا قاتىسقانىما وتە قۋانىشتىمىن. «قازمۇنايگاز» قازاقستاندىق كومپانيالار ىشىندە العاش رەت بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى مەحانيزمىن ەنگىزدى. ءبىز وسى جىلداردا جاڭاوزەن قالاسىندا ەمحانا جانە ستاديون سالدىق, اقمولا وبلىسىنداعى زەرەندى ماڭىن­دا­عى جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى كەندىرلى ايماعىنداعى مۇنايشىلاردىڭ جانە ولاردىڭ بالالارىنا دەمالىس با­زا­لارىن دامىتۋدى ءىس جۇزىنە اسىردىق. ارتتا قالعان اۋدانداردىڭ تۇرعىن­دارى­نا ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ شارا­لا­رىن قولعا الدىق. ونىڭ ىشىندە اتىراۋ قالاسىندا ارنايى تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالىپ, سارىقامىس كەنتىنىڭ تۇرعىن­دا­رىن قالاعا كوشىرۋ جۇمىسىن اتقاردىق. «قازمۇنايگاز» كومپانياسى بۇگىندە رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ ءىرى كومپانيا­لاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستان جەرىنىڭ قويناۋىنداعى مۇناي-گاز قورى­نىڭ بولاشاعىن ەسكەرە كەلىپ, «قاز­مۇ­نايگاز» ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا ەلىمىزدە اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمى زور دەپ ويلايمىن. بۇل تەڭىزدە جانە قۇرلىقتا كومپانيانىڭ الەۋەتى جانە مول ءتاجى­ري­بەسى ارقاسىندا جاڭا كەن ورىندارى اشى­لىپ يگەرىلەدى دەگەن ءسوز. قازىر قازاق مۇناي جانە گاز ينستيتۋتى بۇكىل قازاق­ستان ءوڭىرى بويىنشا يگەرىلگەن كەن باس­سەيندەرىنىڭ قورىن انىقتاۋ جونىندە كەشەندى جۇمىستى قولعا الدى. بۇل «قاز­مۇ­نايگاز» كومپانياسىنىڭ جانە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى گەولوگيا كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى. وسى زەرتتەلگەن باسسەيندەردە مۇناي جانە گاز قورىنىڭ بولاشاعى تۋرالى جاڭا يدەيالار جانە جاڭا ۇدەرىستەر اشىلۋدا. – ءسىز قازاقستان مۇنايى مەن گازىن تاسىمالداۋ ماسەلەسىن شەشۋدە دە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. قازىرگى ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق تاسىمال قۇبىرلارى مەن جولدارى حاقىندا نە ايتاسىز؟ – ءيا, بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق ماگيسترالدىق قۇبىر جولدارى كوپتەگەن ستراتەگيالىق جانە كوممەرتسيالىق مىندەتتەردى شەشەدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە. رەسپۋبليكامىز ىشكى كونتينەنتالدىق ەل بولىپ تابىلادى. كومىر سۋتەگى شيكىزاتىن تۇتىناتىن نەگىزگى رىنوكتار قازاقستاننان شالعاي جەرلەردە ورنالاسقان. سولاي بولا تۇرسا دا بىزدە سىرتقا شىعاتىن تەڭىز جولدارى جوق. ءبىز شيكىزاتىمىزدى تەك قۇر­لىق ارقىلى جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعى ارقىلى عانا شەتكە شىعارا الامىز. سوندىقتان بۇگىندە ەلىمىزدە ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتقان مۇناي-گاز شيكى­زا­تىن ەكسپورتتاۋ جولدارى تاياۋ بولا­شاققا قاجەتتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشە الادى. ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز ماگيسترالدىق قۇبىر جول­دا­رى الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا الداعى ۋاقىتتا دا بىرقاتار كەشەندى جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلادى. قورىتا ايتقاندا, قازاقستان الداعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ ەكس­پورت­تىق الەۋەتىن ارتتىرا وتىرىپ, الەم­دەگى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلگە اينالىپ, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن بۇرىنعىدان دا جاقسارتۋعا بارىنشا جاعداي جاسايدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.