ول – كوركەم اڭگىمەلەرى ارقىلى ءوزى ءومىر سۇرگەن زامان تىنىسى مەن قوعام ءومىرىن ەنتسيكلوپەديالىق كەمەلدىكپەن سومداعان سۋرەتكەر. جازۋشىنىڭ قىسقا جازا وتىرىپ, ۇلت بەينەسىن شەبەر بەرۋى ءبارىمىزدى ءتانتى ەتكەن جوق پا؟! ۇلت مىنەزىنىڭ ءار قىرىن ءجىتى اشىپ بەينەلەپ, وبرازدار جيىنتىعىن جاساۋ تەك بەيىمبەتكە عانا ءتان سەكىلدى.
بەيىمبەتتىڭ زامانداسى, ءبىر ءداۋىردىڭ پەرزەنتى, كۇنشىعىس ەلىنىڭ جازۋشىسى اكۋتاگاۆا ريۋنوسكەنى ءبىراز تالداپ, نەلىكتەن الەمگە تانىمال, بەيىمبەتتەن قاي تۇسىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرعانىن كورەيىك. مەنىڭشە, ەشقانداي ەرەكشەلىك جوق سياقتى. ول سول كەزدە شاعىن اڭگىمە جازىپ, سول ستيلىمەن ەلدى اۋزىنا قاراتتى. اعىمى مودەرنيزم ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. سەبەبى ول وسى ءادىس ارقىلى اڭگىمەلەرىن الەمگە تانىتتى ەمەس پە؟ اڭگىمە اۋانىن وسى جايتقا ء سال بۇرا كەتەيىك.
ستۋدەنتتىك كەزدىڭ وزىندە مودەرنيزم, قىسقا اڭگىمە جازۋدى مەڭگەرىپ, كۇللى قاۋىمدى وزىنە قاراتادى. ادەبيەتتە وزiندiك دۇنيەتانىمى, كوركەمدiك ءادiس-تاسiلدەرi, ەستەتيكالىق تۇعىرناماسى, ءتول تاقىرىبى بولماعان جازۋشىلار iز قالدىرا الماق ەمەس. ال اكۋتاگاۆادا وسىلاردىڭ ءبارi دە بار بولىپ شىقتى.
قازiر اكۋتاگاۆا اشقان تاسiلدەر الەم ادەبيەتiندە كەڭ قولدانىس تاپقان. بۇل تاسiلدەر ادەبيەت قانا ەمەس, كينەماتوگرافيانىڭ دا ۇلەسiنە اينالعالى بiراز بولىپ قالدى. جاپون كينوسى پاتريارحتارىنىڭ بiرi اكيرو كۋروساۆانىڭ «قانعا بىلعانعان تاق» اتتى فيلمi سونىڭ بiر ايعاعى. بiر قاراعاندا, فيلم ورتا عاسىرلارداعى جاپون ومiرiنەن سىر شەرتەتiن سەكiلدi. فيلمنiڭ نەگiزiندە كiمنiڭ, قاي حالىقتىڭ تۋىندىسى جاتقاندىعىن بiلمەيتiندەردiڭ بۇعان سەنەتiندەرi دە انىق. ال الەم ادەبيەتiنەن حابارى بار جان فيلم وزەگiندە شەكسپيردiڭ اتاقتى «ماكبەتi» جانە وسى پەساعا مۇرىندىق بولعان بايىرعى شوتلاند ەرتەگiسi جاتقاندىعىن بiردەن اڭعارعان بولار ەدi. جاپون ءومiرi تۋرالى سىر شەرتەتiن شوتلاند ەرتەگiسi. ال مۇنداي مەتامورفوزالار اكۋتاگاۆا شىعارماشىلىعىندا جەتiپ ارتىلادى. راس, اكۋتاگاۆا شىعارماشىلىعىنىڭ باستاۋىندا سان عاسىرلىق تاريحى بار جاپون جازبا ادەبيەتi جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس. ال بۇل ادەبيەتتiڭ ورنى ەرەكشە. اڭعارىپ قاراساڭىز, اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ تامسانا بەرەتiن كافكانىڭ اتاقتى «قۇبىلۋىنىڭ» («پرەۆراششەنيە») ءوزi دە كونە جاپون ەرتەگiلەرi مەن ءافسانالارىنىڭ جاداعاي كوشiرمەسiندەي بولىپ كورiنiپ قالاتىنى بار. وسىنداي قۇنارلى توپىراقتا پايدا بولعان ادەبيەتتiڭ وسال بولماسى دا بەلگiلi. وعان بۇگiنگi جاپون ادەبيەتi كۋا.
شاعىن اڭگىمەلەرى ارقىلى ول سول كەزدەگى جاپون حالقىنىڭ مىنەزىن تانىتتى. ەندى سالىستىرايىق. ول نەگە الەمگە ايگىلى, ال سول اكۋتاگاۆادان ەش كەم تۇسپەيتىن بەيىمبەت نەگە تانىلا قويمادى؟ اكۋتاگاۆا قىسقا جازدى, بەيىمبەت تە وسى اعىمدا قالام تەربەدى. ماسەلەن, ريۋنوسكەنىڭ «مۇعالىم موري» اڭگىمەسىن وقي وتىرىپ, جاپون وقۋشىلارىن بىردەن تانيسىڭ. مىنەزىن, قانداي تاربيەدە ەكەنىن بىلەسىڭ, سول ۇلتتىڭ مۇعالىمدەرىن تانيسىڭ. بەيىمبەتتەگى شانشار مولدا, جەلدىبايدى كورگەندەي بولاسىڭ.
س. تورايعىروۆ ءبىر ماقالاسىندا: ء«بىز جاپونيادان ەلۋ جىلداي قالىپ قويدىق. ەگەر ءبىز اۆتونوميامىزدى ەلۋ جىل بۇرىن قۇرعانىمىزدا, قازاقتىڭ جاعدايى تۋرا جاپونيامەن تەڭەسەر ەدى», دەيدى. مىنە, ۇندەستىك قايدا جاتىر! بىراق كەيىن قالساق تا, ادەبيەتىمىز بىردەي قالىپتاستى. ياعني مودەرنيزم. ەندەشە بەيىمبەتتى نەگە شەتەل تىلدەرىنە اۋدارماسقا؟ كۇللى الەمدى اۋزىنا قاراتىپ, ول نەگە ريۋنوسكەنىڭ جانىنان ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الماسقا؟ سوندا كۇللى الەم ريۋنوسكەنىڭ اڭگىمەسىنەن جاپون ۇلتىن تانىعانداي, ونىڭ شىعارمالارىنان قازاق حالقىن دا تانىر ەدى. راس, «اباي جولى» قازاقتى تانىتتى. بىراق قازىر توم-توم روماندار وقۋعا ەشكىمنىڭ ۋاقىتى جوق. كوبىنە قىسقا اڭگىمە عانا قازىرگى زاماندا ءوز وقىرمانىن تابادى. مىنە, بەيىمبەت اڭگىمەلەرىن قازىرگى زامانعا ارناپ جازىپ كەتتى, كەلەشەكتە قازاق حالقى ەسىن جيعاندا وسى اڭگىمەلەر ارقىلى ۇلتىمدى تانىسىن دەدى. قازاق جازۋشىلارىنىڭ شەبەرلىگىن كورسىن دەدى. ۇلى ۇلتتار قاتارىندا ەكەنىن الەم مويىنداسىن دەدى. ەندەشە جاپوننىڭ اكۋتاگاۆاسىنان ءبىزدىڭ ءمايليننىڭ قاي جەرى كەم؟ كەرىسىنشە, كوپ جەرى ارتىق ەكەندىگى دالەلدەۋلى. ريۋنوسكە كوپ جەرلەردى انايى جازسا, بەيىمبەت وندايعا بوي ۇرماي, ناعىز زيالىلىق تانىتادى. «مەن اقىنمىن. جازۋشىمىن. سونىمەن بiرگە قوعامنىڭ دا مۇشەسiمiن», دەيدى جاپون جازۋشىسى. بەيىمبەت تە ءوزىن ءارى اقىن, ءارى جازۋشى, ونىڭ ۇستىنە قازاق قوعامىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ساناپ, ۇلتتىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. مىنە, ءبىر ۇندەستىك.
ۇلكەن جازۋشى بەيىمبەت بىزگە قازاق حالقىنىڭ ءومىرىنىڭ شىنايى مىنەزىن, تەرەڭ شىندىعىن ونەگە ەتىپ كەتتى. سۇلۋلىقتى اشەكەي جىلتىراقتان ارشىپ, قاراپايىم ۇلى قالپىندا كورسەتتى. ونىڭ شىعارمالارى ءومىردىڭ ءوزى سياقتى قىزىل-جاسىل بويامادان, داۋرىقپا داقپىرتتان اۋلاق, ونىڭ تالانت بولمىسى اسىرەقىزىلعا جات. ادەبيەتتەگى مايلين سياقتى قۇبىلىستار ايقاي-شۋسىز, اسىقپاي تەرەڭ زەرتتەۋدى, ويلانا زەرتتەۋدى كەرەك ەتەدى. مايلين ءداستۇرى ازىرگە سىزدىقتاپ كەلىپ, وسى ءبىر كەزەڭنەن بىلاي شىعا لاقىلدايتىن, بولاشاعى مول ءداستۇر مە دەپ ويلايمىز.
ەرزات ەرماعامبەتوۆ
رەسەي فەدەراتسياسى,
ۋفا قالاسى
