«كەتپەسە قانى اۋىسىپ, كۇي سازىن حان, قازى دا تىڭدار ءسىرا!
قاناتى كوك اسپاندى دارا قۇشىپ, سامعاسىن كۇي-قارشىعا».
فاريزا.
اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ «قاناتتارى بىردە جوعارى قاراي اتىلىپ, بىردە قۇديا تومەن سورعالاپ, قىرىنداپ بۇلدىراي ۇشادى» دەپ قۇس-قارشىعانى سيپاتتاعان ءسوزى قۇددى ءبىر كۇيشى-قارشىعانىڭ دومبىراسىمەن كۇيدەن ورنەك توككەن شابىتتى شاعىن سۋرەتتەگەندەي كەستەلى وي كەزدىرەدى. كوزى ءتىرى بولعاندا بيىل 65 جاسقا تولاتىن كۇيشىگە قاتىستى ايتىلعان سىرلاردىڭ قاي-قايسىسى دا وعان دەگەن تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني ەسكەرتكىشىندەي بولىپ ءتۇيىلۋى زاڭدى. قازاقتىڭ ىرىمداپ سابيگە قىران قۇستىڭ اتىن قوياتىن سەبەبى, ءتۇز قۇسىنداي تەگەۋرىندى, ۇشقىر بولسىن دەگەن نيەتتەن بولسا, سول قاسيەت كەيىن بىرتە-بىرتە ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن, جان-دۇنيەسىمەن بىتە قايناسىپ كەتەتىن كورىنەدى. كوشالى ۇرپاعىنىڭ شەتىنەن بۇركىت, قىرعي, تۇرىمتاي, العي, قارشىعا دەپ اتالۋى احمەدياردىڭ ءوزى دە جاي ادام ەمەس, بۇركىت, قارشىعا, سۇڭقار تەكتەس قاناتتىلاردى قاپىسىز تانىپ, قىزمەتىنە جاراتقان اتاقتى قۇسبەگى بولعاندىعىنان حابار بەرەدى. قارشىعا كۇيشىنىڭ كيەلى كۇي ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەكتەپتە وقىپ ءجۇرگەن كەزىندە-اق ءتامام جۇرتتى تامساندىرعانىن اعاسى العي احمەديار ۇلى مەن جەڭگەسى گۇلجامال سەيىتجانقىزى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتكەن. مۇعيپا اجالدان سوڭ كەي ادامنىڭ سوڭىنان اڭىز تۋادى. ەل اراسىندا دومبىرا مەن كۇيگە ارنالعان نەبىر اڭىز-اڭگىمەلەر ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ قالعان. كۇيشىلىك ءومىر سونداي اڭىز-داراققا اينالاتىن قۇندىلىق دەسەك, وسى داراقتان بۇگىندە ابىروي-بەدەلى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراپ, شەت ەل اسقان بالعىن قۇراقتار ءوسىپ شىعىپ جاتقانى كوڭىل مارقايتادى. قازاقتىڭ كۇي داستانىن ول جۇزدەن استام جاۋھار مۇراسىمەن بايىتتى. كەڭىستىك دەگەنىمىز – ءومىر, ال ءومىردى ءولىم الماستىرۋى زاڭدىلىق دەگەن قاعيدا وسىدان كەيىن قالايشا شىندىققا جاناسپاق. وشپەس, سونبەس دۇنيە – سارقىلماس تامىر دەسەك, قارشىعانىڭ ءوز زامانداستارىنان بولەك مەنمۇندالاپ تۇراتىن قاسيەتى وسىندا. «تابىنۋ», «شىنار», «كۇي ۇران», ت.ب. كوپتەگەن كۇي جيناقتارى باسىلىپ شىققان, قازاق راديوسى قورىندا 85 كۇيى ساقتاۋلى, عۇلاما جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, «كۇي ونەرىندەگى فەنومەن» كۇيشىنىڭ ءنار تاتقان بالعىن باستاۋلارىنا ساپار شەككەن كىسى سىر-عۇمىردىڭ ماڭگىلىك سارىنىن ساناعا سىڭىرەر ەدى. ول سارىن كوكتەمنىڭ حوش اۋاسىمەن وي سەرگىتەتىن جۇپارداي كوڭىلدى كوگوراي بەلگە شاقىرىپ, دالا اۋەنىنە ەلىتتىرىپ اكەتەدى. «قوڭىر ۇنگە قويىن باقتىرعان قايمانا قازاقتان باستاپ, قالىڭ ەلى قارا ورمانداي قايعىدان تۇنەرىپ قالدى», دەپ ىشتەگى شەرىن ءبىر تارقاتىپ العان گۇلجامال اپايدىڭ جۇزىنەن قيماستىق سەزىمى قىلاڭ بەردى. جۇرەكتى الماس جىگەردەي قايرايتىن رۋحتى كۇيشىنىڭ بالالىق بەلەسىنە كوز تىگۋ ارقىلى كۇي شەجىرەسىندە ەسىمى ەسكىرمەيتىن ونەر ساڭلاعىنىڭ ساف سارقىراماسىنان سانسىز سارىننىڭ ءالى دە تولىق جەتىپ ۇلگەرمەي جاتقانىن ۇعىندىق. «گۇلجامال سەيىتجانقىزى, جالپى قازاق حالقى كەلىندى «ءبىر ءۇيدىڭ بەتىنەن قاقپاي ۇكىلەپ وسىرگەن قىزعالداعىنداي ايالاسا, ەكىنشىدەن, ۇرپاقتى باعىپ-قاعاتىن ەرتەڭگى اق جاۋلىقتى انالارىمىز» دەپ جاۋاپكەرشىلىك ارتقان. حالقىمىزدىڭ سول داستۇرىنەن مول ونەگە تۇيگەن شاڭىراقتىڭ شاراپاتى تۋرالى ايتقاندا, جادىڭىزعا قانداي ساتتەر ءجيى ورالادى؟» دەگەن سۇراق توستىق اۋەلى.
«احمەديار اتامىزدىڭ جولداسى – ءدامەش ەنەمىز قىزى اقكەنجەنى بوساناردا اۋىر جاعدايعا دۋشار بولىپ قازا تاپتى. بۇل قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا بولعان وقيعا بولعاندىقتان, ول كەزدەگى جاعدايدىڭ ءبارىن جىپكە تىزگەندەي تۇگەندەپ شىعا الماسپىن. بىراق سول جىلدار تۋرالى ويلانسام, ءالى كۇنگە انالىق مەيىرىمىن توككەن اياۋلى ءبىر ادامنىڭ ورنى مەن ءۇشىن ىلعي دا ويسىراپ تۇراتىن سياقتى. ول – مۇعيپا, ەنەمىزدىڭ باۋىرىنىڭ ايەلى, ناعاشى بولعانمەن, قالعان شيەتتەي بالا-شاعاعا كوز بولىپ, العي ەكەۋمىز الماتىدان وقۋ ءبىتىرىپ اۋىلعا كەلگەندە الدىمىزدان اڭىراپ جىلاپ شىققان جان دەگەندە جالعىز اپامىز. جانى ءجانناتتا بولعىر, جارىقتىق احمەديارلار اۋلەتىنىڭ شىراعىن وشىرمەۋگە سەبەپشى, مەن سەكىلدى بۇرىن اۋىلدىڭ اق شاڭىن جۇتپاعان قالانىڭ ەركەلەۋ قىزىنىڭ وسى وتاۋعا تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتۋىمە ۇنەمى انالىق اقىل-كەڭەسىن بەرىپ كەلگەن ارداقتى كىسى التى جىل ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇردى. ماماسى قايتىس بولعان ۋاقىتتا قارشىعا بار-جوعى ءۇش-اق جاستا بولاتىن. قوس ءسابيدى باۋىرىنا باسىپ, تۋعان انالارىن جوقتاتپاعان وسىنداي قازاقتىڭ اق جاۋلىقتى انالارىنىڭ جۇرەگىندەگى ماحاببات وتىنان ىستىق ماعان مىنا دۇنيەدە ەشتەڭە جوق بولىپ كورىنەدى. مۇعيپا اپام ءتىپتى جيەندەرىنىڭ اتتارىن تۋرا ايتپاي, جانامالاپ, استارلاپ شاقىراتىن. اقكەنجەنى تۇيەنىڭ ءسۇتىن بەرىپ اسىراپتى. ماعان دا كوپ كومەكتەستى. ءبىر جەرىمىز اۋىرا قالسا شىبىن جانى شىعا جازداپ شىرىلدايتىن.
«احمەديار اقساقال دا ءوزىنىڭ اۋىلىندا وتە سىيلى ادام بولعان دەپ ەستىدىك», – دەپ اڭگىمە ورتاسىندا ويعا تامىزىق تاستايمىز.
«احمەدياردىڭ كىندىگىنەن توعىز ۇل-قىز تارايمىز, – دەدى العي احمەديار ۇلى. – ءبىرىنشى عىيلىمعالي ەسىمدى بالا وكىنىشكە وراي, ەكى جاسىندا قايناپ جاتقان سۇتكە قۇلاپ, شەتىنەپ كەتكەن. ال ودان كەيىن بۇركىت دۇنيەگە كەلدى, بىراق ول دا اتىراۋدا وقىپ ءجۇرىپ, 18 جاسقا جەتەر-جەتپەس شاعىندا ءسۇزەك اۋرۋىنان قايتىس بولعان. مۇنان سوڭ 1932 جىلى قىرعي تۋدى. ول كوپ جىلدار كەڭشاردا مال مامانى, فەرما باستىعى, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەپ, 77 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. ودان كەيىن تۇرىمتاي ەسىمدى باۋىرىم دۇنيەگە كەلدى. الماتىداعى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىن ءتامامدادى. تۋرا سويلەپ, ءتۇزۋ جۇرەتىن اق, ادال ادام ەدى. نەبارى 55 جىل عۇمىر كەشتى. ودان كەيىنگىلەرى مەنمىن. جامانقالادا, قازىرگى ماحامبەت اۋدانىندا ونجىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, 1956 جىلى الماتىداعى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم, 1961 جىلى جوعارى وقۋ ورنىن ويداعىداي اياقتاپ, وتباسىن قۇرىپ, ومىرلىك جارىم گۇلجامالمەن تىكە تۋعان جەرگە قاراي تارتىپ تۇرعانبىز. ول ۋاقىتتا جاس ماماندار جۇمىسسىز دالادا قالىپ قويمايتىن. ىلۋدە بىرەۋ بولماسا, كوبى ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ىستەيتىن. ۇشىرعان قۇسىن جىلى قۇشاعىن جايىپ قارسى الار اۋىل دەگەن التىن ۇيانىڭ ورنى بولەك ەدى. ءبىزدى «چاپاەۆ» كەڭشارىنا ورنالاستىردى. مەن باس مال دارىگەرى رەتىندە, ال گۇلجامال مەكتەپتە اۋىلدىڭ قارادومالاق بالالارىنا ساباق بەردى. مەكتەپ ءبىز ءۇشىن سول ۋاقىتتا ەڭ ىستىق ۇيامىز بولاتىن. سەبەبى, «تاڭدايدا» كوزدەرى ءجاۋدىرەپ, ءبىزدىڭ جولىمىزدى توسىپ داريعا, قارشىعا, اقكەنجە ءجۇر عوي. ولاردىڭ ءبارىن وسىندا كوشىرىپ اكەلىپ, سول مەكتەپتە وقىتامىز دەپ كۇنى بۇرىن ىشتەي ويلاستىرىپ قويعانبىز. «تاڭدايدا» ءۇش بالامەن تارىعىپ مۇعيپا اپامنىڭ وتىرعانى ەسكە تۇسسە, كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى قاشادى. ناعاشى جەڭگەمىز دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ءسال ەس ءبىلىپ قالعاندارىنىڭ الدىن حات تانيتىن حالگە جەتكىزىپ, انالارىنىڭ جوقتىعىن ءسىرا دە سەزدىرمەي, تۋعان بالالارىنداي باۋىرىنا باسىپ ءوسىردى.
انانىڭ ايالى الاقانىنا نە جەتسىن, شىركىن؟! ءسابي تۇگىلى وقۋ ءبىتىرىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءبىزدەردىڭ ءوزىمىز كەيدە سونداي مەيىرىمدى اڭساپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىراتىن ءبىر جانعا ءزارۋ ەدىك. «تاڭدايدا» تۇراتىن ناعاشى جەڭگەمىزدى قولىمىزعا العاننان كەيىن قيىندىق بىرتىندەپ ازايا بەردى. مۇعيپا كەلدى, ۇيىمىزگە بەرەكە قوسىلىپ كىردى. قالادان اۋىلعا ءبىر اۋىز قازاقشا سويلەۋدى بىلمەي كەلگەن گۇلجامالدىڭ ءوزى اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن بىتە قايناسىپ كەتە باردى. ماكسيم گوركي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. داريعا مەن قارشىعا وسى مەكتەپتە قاتار وقىدى.
باستاۋ
«قارشىعا اعانىڭ بويىنداعى كۇيشىلىك ونەر ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىنە دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىكتەن كەلگەنى ءار شىعارماسىنان تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇرادى. بەس جاسار بالا كەزىنەن دومبىرانى باسىنا جاستانىپ جاتپاسا, كوز ىلمەيتىنى راس پا؟» – دەپ بالاۋسا سىردى باعا ءتۇسىپ وي قوزعايمىز.
«مىسالى, موتسارت ءۇش جاسىندا مۋزىكامەن اينالىسسا, بەتحوۆەن سەگىز جاسىندا ساحناعا شىققان, پاگانيني توعىزىندا ءوزىنىڭ العاشقى شىعارماسىن ورىنداعان. اسىلى, ونەر دەگەن قۇدىرەت جان-دۇنيەسى كىرشىكسىز, ەرەكشە ادامدارعا قوناتىن بولسا كەرەك. قارشىعانىڭ بويىنان وسى قاسيەت بالا كەزىنەن ايقىن بايقالىپ تۇراتىن. ءان مەن كۇيدى قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن وعان اكەمنىڭ دومبىرادا ويناعاندا ساۋساقتارى جۇيرىكتەي جورعالاعانى, اۋەلەتە ءان شىرقاي جونەلگەندە تاماشا قوڭىر داۋىسى ۇناسا كەرەك. احمەديار اڭشىنىڭ اتىن بىلمەيتىن كىسى بۇل وڭىردە كەمدە-كەم ەدى. ول كەلمەي تۇرىپ اۋىلداعى تويباستار شىرقالمايتىن. جاڭادان تۇسكەن جاس كەلىننىڭ بەتىن احمەديار ءانشى اشپاسا, القا-قوتان كوپشىلىك تاعى دا سەڭدەي تەڭسەلىپ, جولىن توسىپ زارىعاتىن. نە كەرەك, ناعىز «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» باياعىنىڭ سەرىلەرى سەكىلدى اتىنا زاتى ساي كىسى بولعان عوي. قۇدايعا شۇكىر, قاي-قايسىمىز دا اكەمىزدىڭ سول ونەرىنەن قۇرالاقان قالمادىق. شەتىمىزدەن دومبىرامەن ءان سالدىق, كۇي تارتتىق. بارىمىزدەن دە ارامىزداعى قىرعي اعامىزدىڭ جولى بولەك ەدى. ول كۇي ورىنداعاندا دالا ءتۇزىنىڭ ءدۇبىرى, قىران قاناتىنىڭ سۋسىلى قۇلاعىڭنىڭ تۇبىندە بەبەۋ قاعاتىن. كەيىن قارشىعا كۇيدى سول قىرعي كوكەسىنەن ۇيرەنگەن. ءۇش جاستا دومبىرانى اۋزىنا سالىپ, قۇشاعىنا قىسقان قىلىعىنا قىزىققان جۇرت اكەمە: « كور دە تۇر, مىنا بالاڭ وسكەندە داۋلەسكەر كۇيشى بولادى», دەپ جۇرگەن جەرىندە ىڭىلداپ ءان سالۋعا داعدىلانعان ءبۇلدىرشىنگە تاڭىرقاي قارايدى ەكەن. مۋزىكالىق اسپاپقا اۋەستىگىن سەزگەن اكەم بەس جاسىندا وعان ادەيىلەپ دومبىرا جاساپ بەرەدى. وسى دومبىرامەن وقۋشى كەزىندە الماتىعا اتىراۋدان بارعان ءبىر توپ ونەر مايتالماندارىمەن بىرگە ءان سالعانى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. قارشىعا ءان شىرقاعاندا اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى تاڭ تاماشا قالىپ, مۇحيتتىڭ «اينامكوزىن», عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ رەپەرتۋارىنداعى باسقا دا حالىق اندەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تامىلجىتا ورىنداعاندا, جان-جاقتان جامىراعان جۇرت ءانشى بالانى تاڭدى اتىرا تىڭداي بەرۋگە بەيىلدى ەدى. اكەم تويلارعا ونى ۇنەمى وزىمەن ەرتىپ جۇرەتىن بولدى. بار-جوعى 12-13 جاستاعى ونەرپازعا جۇرت كادىمگى كاسىبي انشىدەي قۇرمەت كورسەتىپ جاتاتىن. بىردە تاماعىنىڭ اۋرۋى اسقىنىپ كەتتى. دارىگەرلەر قانشا ەمدەگەنمەن, كەيىن سول تاماشا قوڭىر داۋىس ءوزىنىڭ قالپىنا قايتىپ كەلمەدى. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمە ونىڭ تامىلجىتا شىرقايتىن اسەم ءۇنى تۇسسە, ءىشىم ۋداي اشىپ كەتەدى. «اتتەڭ, سول ۋاقىتتا وعان دۇرىس ءجون سىلتەپ جىبەرەتىن كاسىبي مامان بولعاندا ول سول حالگە دۋشار بولماس ەدى. ءداستۇرلى ءان ونەرى كوگىندە كەرەمەت ءبىر ءانشى تۋار ەدى» دەپ. اتىراۋدا شامشيدەن ەسىمدى تاماشا ءبىر كۇيشى دۇنيەدەن وتكەن. ول ۋاقىتتا بۇل كىسىنى بىلمەيتىن جان جوق. وسىنداي تۋما تالانت مەكتەپتە قارشىعاعا ساباق بەرەتىن. سول شامشيدەن سەكىلدى ومىرگە ەكى كەلمەيتىن ءبىرتۋار ونەرپازدىڭ كەلبەتى ەسىمە ورالعاندا, قايران, قازاقتىڭ قانشاما دارىنى اۋىلدا تۋىپ, سول جەردە تۇنشىعىپ قالىپ جاتىر-اۋ دەپ ويلايمىن. ونىڭ ءوزىنىڭ ارنايى مۋزىكالىق جوعارى ءبىلىمى دە جوق ەدى, بار بولعانى اۋىل مەكتەبىندە ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولاتىن. مىنە, سول كىسى قولىنا دومبىراسىن العاندا, بايگەگە قوسىلعان سايگ ۇلىكتىڭ ءدۇبىرى قۇلاعىڭنىڭ تۇبىنە كەلەتىن. كۇي سيقىرى ءون بويىڭدى باۋراپ اكەتىپ بارا جاتقانداعى تولعانىس كەرەمەت! ونىڭ العاشقى ۇستازدارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الماعانمەن كۇي تارتۋ مانەرىن مۇلتىكسىز مەڭگەرگەن ناعىز مايتالمان شەبەرلەر. سودان ۇيىمىزگە تاعى دا «نارىن» قۇمىنان كۇيشىلەر كەلىپ تۇراتىن. ولاردىڭ كۇي تارتۋ شەبەرلىگى الابوتەن, ءون بويىڭ شىمىرلاپ قويا بەرەدى. قۇرمانعازىنىڭ «كىشكەنتايى» مەن «تورەمۇراتىن» العاش ەلتىپ تىڭداعان كەزىمدى ۇمىتپايمىن. قۇرمانعازى, دينا كۇيلەرى كەزەك-كەزەك توقتاماي ورىندالىپ جاتادى. ءبىرى ءسال باياۋلاسا, ەكىنشىسى اياعىن جەرگە تيگىزبەي كوككە ۇشىرىپ الا جونەلەدى. شارشاماي ما وزدەرى دەپ ءبىز جاس تا بولساق, الگى ۇزاق وينالعان كۇيلەرگە ىلەسە الماي, وكپەمىز وشەدى. ال كۇيشى قارتتار وڭايلىقپەن توقتامايدى. قارشىعا دا الگىلەرگە قوسىلىپ الىپ, ءبىر يىعىن جۇلقي قوزعاپ, بىردە قۇيىنداي زاۋلاپ, ەندى كەي تۇستا مامىر قازداي مايماڭداپ, ءتاستۇيىن وتىرادى. تىڭداعان كىسىنىڭ ءوزى مىنا كورىنىستى جاي تاماشالاۋى مۇمكىن ەمەس. الگىلەر سالدەن سوڭ ونىڭ تارتۋ مانەرىنە ريزا بولىسىپ, سارى ساماۋرىننىڭ شايىن سوراپتاپ ءىشىپ تاۋىسادى, – دەپ اڭگىمە ناقتى ءبىر كۇيگە كەلىپ تىرەلگەندە, گۇلجامال اپاي دا كەشەگى كۇندەردى قيماستىقپەن ەسكە الدى.
«قارشىعا قۇرمانعازىنىڭ «كىشكەنتايىن» تارتقاندا قاتتى تەبىرەنىپ كەتەتىنمىن, – دەپ سوناۋ ءبىر جىلدار جاڭعىرىعىنا قۇلاق تۇرگىزگەن. – ول كەزدە جاسپىز, كوكجيەكتەگى اق شارعى بۇلتتاردى كۇي نوسەرى جۋىپ اكەتەدى, جايماشۋاق كۇيگە بولەنەم. تۋعان الماتىمدى, ىلەمدى اڭسايمىن. كەشەگى بال داۋرەن شالعىنىمدى ساعىنامىن. كۇيدىڭ قۇدىرەتى – سەنىڭ وسىناۋ كۇيىڭدى قوس ىشەكتى دومبىرانىڭ سازىمەن ەلجىرەتە جەتكىزەدى. سونىڭ اۋەنىمەن ويانىپ, تىنىسىمەن كۇندى ۇياسىنا قوندىرامىن. ءۇيدىڭ, اتا-انامنىڭ اياۋلى مەيىرىمىنە سۋسادىم دەۋ كەلگەنىنە ءبىر جىل بولماي جاتقان كەلىنگە ۇلكەن سىن بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان كوز جاسىمدى كورسەتپەيمىن ەشكىمگە. مەنى جۇباتاتىن جالعىز قۇدىرەتتى كۇش قارشىعانىڭ كۇيى ەدى. سالدەن سوڭ ونىمەن قوسىلىپ, بىرگە مۇڭاياتىنبىز. مەن اتا-انامدى ساعىنعاننان, ال ول 45 جاسىندا مەزگىلسىز ومىردەن وزعان ءاز اناسىن اڭساپ. مۇعيپا اپامنىڭ ايتۋىنشا, ەنەمىز وتە اجارلى ءارى ءوزىنىڭ شارۋاسىنا پىسىق ادام بولعان دەسەدى. ال ونەر جاعىنان مۇندا اتاما ىلەسەتىن بىردە-ءبىر ادام بولعان ەمەس, – دەپ اڭگىمە كەزەگى تاعى دا وتاعاسىنا ويىستى.
«اكەم 92 جاسىندا دۇنيە سالدى. قارشىعانىڭ قىرانداي قالىقتاعان ءساتىن كورگەندە باقىت سەزىمىنە بولەنگەن شىعار تالاي, – دەپ ءوربىتىپ اكەتتى اڭگىمەنى ا.احمەديار ۇلى. – بالاسىن قاي اتا-انا بيىكتەن كورگىسى كەلمەيدى دەيسىڭ. سول اسقار كوككە اكەمنىڭ توبەسىن قارشىعانىڭ ونەرى تالاي رەت تيگىزگەنى انىق. ول بالاسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىنا جۇرەگى الىپ ۇشىپ ءوزى جەتتى. الماتىعا ىزدەپ كەلدى. ءارى اڭشى, ءارى سەرى, ايتىلعان ءسوزدى مۇقيات تىڭدايتىن, اسىقپاي سويلەيتىن اكەمىزدىڭ كەيدە سۋىرىپ سالما اقىندىق ونەرى تاعى بار ەدى. دەمالىس كۇندەرى قارا-شاڭىراقتا ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسادى. كەڭ داستارحان جايىلادى. ءوزى بارىپ تورگە جايعاسادى. اس ءىشىلىپ بولعان سوڭ, كەزەك ونەرگە كەلىپ جەتەدى. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى ءوزى, كىم قانداي شىعارمانى ورىنداۋى كەرەك, بارلىعىن ءوزى حابارلايدى. اۋەلى دومبىرامەن ءوزى تامىلجىتىپ ءان شىرقايدى. كۇي ورىنداعاندا ساۋساقتارىنا كوز ىلەسپەيدى. كەش بويى وسىلاي ءان اۋەلەپ, كۇي جالعاسادى. قايسىمىز قالاي ورىنداعانىمىزعا باعا بەرىلەردە ىشىمىزدەن بەينەبىر بايقاۋعا قاتىسىپ جاتقان ادامداي قاتتى قوبالجيمىز. اسقار تاۋداي اكەمىزدىڭ پىكىرى كونسەرۆاتوريادا وقىپ كەلگەن ادامنىڭ باعاسىنان قىمبات سانالاتىن. كۇيدى نوتامەن وقىپ ۇيرەنگەن جاستاردىڭ كەيدە سازدىڭ نازىك يىرىمدەرىن جۇرەكپەن جەتكىزە الماي قالاتىن سەبەبىن كەيىن جاقسى ءتۇسىندىم. ويتكەنى, كۇيشىگە كونسەرۆاتوريادا وقۋ جەتكىلىكسىز ەكەن. قارشىعانىڭ مىقتى بولاتىنى – ول كۇيدى كونسەرۆاتوريادان بۇرىن دالا اكادەميكتەرىنەن ۇيرەنگەندىگى. مارقۇم اكەمنىڭ سونشالىق كورەگەندىگى قايران قالدىرادى. ءبىر كەزدە ول ماعان: «كەلەشەكتە عالىمنان تاماشا كۇيشى شىعادى» دەپ ەدى (عالىم احمەدياروۆ – العي اعانىڭ كەنجە ۇلى, «ساز وتاۋ» دۋەتىنىڭ كۇيشىسى, «قازاق اۋەندەرى» اق-نىڭ پرەزيدەنتى.) قازىر سونداعى وقيعالاردى قايتا وي ەلەگىنەن ءوتكىزسەم, وتباسىمىزبەن ونەردى ءسۇيىپ ءوسۋىمىزگە اكەمىزدىڭ سونداعى تاربيەسى مەن ونەگەسى ۇلكەن باستاۋ بولعانىنا كوزىم جەتە تۇسەدى.
«تاڭدايدىڭ» ءتاتتى ءتۇنى
«قارشىعا اعانىڭ بالا كۇنىندە تارتقان كۇيلەرىنىڭ ءبارى ەسىڭىزدە مە؟» – دەپ كۇيشى ءومىرىنىڭ قىزىق تا جۇمباق قىرلارىنىڭ تاعى دا اشىلا تۇسۋىنە ۇمىتتەنەمىز.
«شوقيعان نە توبەشىك, بولماسا ءبىر قىلتيعان ءشوپتىڭ پاناسى تابىلمايتىن سايىن دالانى «تاڭداي» اۋىلىنا كەلىن بولىپ ءتۇسكەنىمدە ءبىرىنشى رەت كورۋىم, – دەيدى گۇلجامال اپاي. – كيىز ۇيدە تۇرامىز. قالادا وسكەندىگىمدى ءبىلدىرىپ: «ەسىككە ىلگەك سالىپ قويمايمىز با؟» دەيمىن. «قورىقپا, ۇيگە بوگدە ەشكىم كىرمەيدى. ۇرى-قارى دەگەن اتىمەن جوق» دەپ جۇباتپاق بولعان العيدىڭ سوزىنە قۇلاق اسسام دا وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ قىزىق تۇسىمە ۇقسايتىن. ۇيدە 50-60 باس قوي بار. اۋىلداعىلاردىڭ نەگىزگى كاسىبى – مال شارۋاشىلىعى. قارشىعا قولدى-اياققا تۇرماي, ءۇي شارۋاسىن تىندىرىمدى اتقارادى. مەنى اياعاندىقتان اۋىر جۇمىستىڭ ءبارىن ءوزى ىستەۋگە تىرىسادى. جانى نازىك. ىشىندەگى تولعانىسى دومبىرانىڭ قوڭىر ۇنىمەن قوسىلا اۋەلەيتىن اسەرشىل ارەكەتىنەن سەزىلىپ قالاتىن.
قۇدىقتى قولمەن قازىپ سۋ شىعارۋدىڭ حيكاياسى ءوز الدىنا ءبىر قىزىق اڭگىمە. مىنا ومىردە تالاي جەردىڭ ءدامىن تاتىپ, بۇلاعىن تۇششىنا سىمىرگەن بولۋىمىز مۇمكىن, بىراق تا «تاڭدايدىڭ» قۇدىعىنىڭ ءدامى ءالى كۇنگە تاڭدايىمنان كەتپەيدى. قارشىعا ماعان سوندا: «ەرتەڭ «چاپاەۆ» كەڭشارىنا كوشىپ بارعاندا ءالى-اق «قايران, تاڭدايدىڭ سۋى-اي» دەپ اڭسايتىن بولاسىز» دەپ ەدى. ايتقانى ايداي بولىپ شىقتى. بوقساق باستاۋى جايىقپەن ۇشتاسىپ جاتىر. ارىقتان ول تىمپىڭداپ ۇيگە سۋ تاسيدى. ۇيدەگى ىدىستاردى ءاپ-ساتتە شۇپىلدەتىپ تولتىرىپ تاستايدى. مەنىڭ جۇمىسىمدى جەڭىلدەتۋگە تىرىسىپ باعاتىنىن بالا دا بولسا ءبىر تىنباي جۇمىس ىستەۋىنەن بايقاپ قالامىن. نەگە بۇل جەردى «بوقساق» دەپ اتاۋ سىرىن بىلمەككە تۇبىنە ۇڭىلەمىن. بوقساق ەمەس, بالكىم, جاعاسىندا بورسىق كوپ بولعاندىقتان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسقاشا بۇرمالاپ اتاۋى ابدەن مۇمكىن عوي دەگەن ويعا قالامىن. الدە «بوردان» «ساق» بول دەپ جۇرتقا قۇلاققاعىس جاساپ تۇر ما؟ تۋراسىن بىلمەيمىن, بىراق راسىمەن دە «تاڭدايدىڭ» سۋىن بورساقپەن سالىستىرۋعا تىپتەن كەلمەيدى ەكەن. قارشىعانىڭ ەل, جەر تۋرالى كوپ نارسەنى ساناسىنا ۇلكەندەرشە توقىپ جۇرەتىنى سوندا-اق انىق بايقالاتىن. شارۋاشىلىقتان بىزگە بولىنگەن پاتەردى تۋ سىرتىنان كوپتەن باقىلاپ جۇرگەن ول بىردە: «ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ بالكونى بار» دەمەسى بار ما؟ ءبىر قاباتتى كورپۋستىڭ قاي جەرىنەن بالكون كورىپ ءجۇر دەپ اڭ-تاڭمىن. كوپ ۇزاماي اڭساعان پاتەردىڭ كىلتى قولىمىزعا ءتيدى-اۋ ايتەۋىر. «سەنىڭ ايتىپ جۇرگەن بالكونىڭ قايدا؟» دەيمىن. «مىنە, تۇرعان جوق پا توبەمىزدە» دەيدى ول شاتىر جاققا سۇق ساۋساعىن نۇسقاپ. قىزىل شاتىردى بالكونعا بالاعان بالا قيالىنىڭ كەيىن بيىكتەرگە سامعاعان كۇي قاناتىنا اينالارىن ءبىز سوندا ويلادىق پا؟ بالاۋسا قانات سول ءۇيدىڭ قابىرعاسىندا جۇرگەندە قاتايدى. داريعا قىزىمىز ودان ءبىر جاس ۇلكەن ەدى, بىراق قاتتى سۋىق ءتيىپ اۋىرعاندىقتان ءبىر جىل ساباققا بارماي قالدى. مەكتەپتى قارشىعامەن بىرگە وقىپ ءبىتىردى.
اۋىل وتى ءتۇن اۋعانشا دامىل تاپپايدى. دومبىرا شەرتىلىپ جاتىر. كۇي كۇمبىرلەيدى. «بۇل نە ءوزى, تاڭ اتىپ قالعان با؟» دەپ ساعاتقا قارايمىن. تۋرا تۇنگى ساعات ءۇش. بالامدى ەمىزىپ, جاستىققا جانتايا بەرگەنىمدە, تاعى الگى اۋەن شالقي جونەلەدى. توقتايدى. باياۋلاپ قايتا جالعاسادى. اتىن اتاماۋشى ەدىم, جاتقان جەرى جانناتقا بولعىر, تۇرىمتاي قايناعام ماعان: «كەش باتقاندا دالاعا جالعىز شىقپا, ال ەندى ءتىپتى بولماي بارا جاتسا, باسىڭا ورامال تارتىپ الۋدى ۇمىتپا», دەپ قۇلاعىما قۇياتىن. ۇيىمىزگە جاقىن جەردە جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەيتىن اۋرۋحانا بارلىعىن ەستىگەنمىن. تۇرايىن دەسەم, ورنىمنان قوزعالا الار ەمەسپىن. بويىمدى ءبىر قورقىنىش سەزىمى بيلەپ العان. دالاعا قايتا قۇلاعىمدى تىگەمىن. تىم-تىرىس. ال الگى ءتاتتى ءۇن ءدال ءۇي ىرگەسىنەن شىعاتىن سياقتى. قيالىمدا وينالىپ جاتقان جوق پا دەپ سالدەن كەيىن ءوز-وزىمنەن ۇرەيلەنە باستادىم. جوق-ا, كەنەت الىسقا ۇزاپ كەتىپ بارا جاتقان ءتارىزدى. بىراق بۇرىن الدەنەشە ەستىگەن كۇيىم. وسىلاي تالىقسىپ جاتقاندا كوزىم ءىلىنىپ كەتتى. ەرتەسىنە سول كۇي شىڭىراۋدان شيىرلاي تاعى شىرقالدى. ساعات ءتىلى تۇپ-تۋرا ءۇش. ەندى ءبىرىنشى كۇنگى قورىققانىمداي الدەنەگە ەلەڭدەمەيمىن. ويتكەنى, ونىڭ ءتۇس تە, ەلەس تە ەمەس ەكەنىنە يمانىم كامىل. كورشىلەردەن «پاتەفوندارىڭ بار ما؟» دەپ سۇراپ شىققانىمدا, ولاردان جوق دەگەن جاۋاپ العانمىن. كەلەسى ءتۇنى تاعى سول ءۇن قايتالاندى. العي ءىسساپاردان ورالعاندا تۇنگى ءۇشتى اسىعا كۇتتىم. كەنەت تانىس كۇي تاعى تارتىلدى. وسى باسىمنان كەشكەن وقيعانى ءتۇپ-تۇگەل العيعا بايانداپ بەردىم. ەلەكتر جارىعى جوق, قولىمىزدا بىلتەشام. كۇي ەستىلگەن جاققا ەكەۋمىز جاقىنداپ كەلەمىز. قارشىعا جاتقان بولمەگە تاياپ قالدىق. «قارشىعا!» دەدى العي داۋىستاپ. «وۋ» دەيدى ول سەرگەك ۇنمەن. «ويباۋ-اۋ, ءتۇن جارىمىندا نە ىستەپ وتىرسىڭ؟» دەپ زارە- قۇتىمىز قالماي بولمەسىنە ەنتەلەي كىردىك. «كۇي تارتىپ جاتىرمىن» دەيدى. شامنىڭ سىعىرايعان جارىعىمەن قارشىعانىڭ دومبىرا ۇستاپ جاتقان سۇلباسى كورىنەدى. «دومبىرانى جاتىپ الىپ قالاي تارتادى؟» دەپ جاقىندادىق جانىنا. «نارىننىڭ كۇيشىلەرى بالانىڭ ميىن ابدەن شارشاتىپ تاستاعان» دەپ مازالانا باستادىم. مىنە, عاجاپ, قارشىعا تۇسىندە كۇي تارتىپ جاتىپ ويانادى ەكەن. سودان الگى كۇيدى جالما-جان قايتالايتىن كورىنەدى. ءوز كولەڭكەمنەن ءوزىم قورىققان ەكەم-اۋ دەپ كەيىن بۇل وقيعا ەسىمە تۇسكەن سايىن ءبىر ك ۇلىپ الاتىن بولدىق.
شىڭدالۋ
«بۇرىنعى ونەردەگى اعالارىمىز بەن اپالارىمىز تالانتتى جاستاردى جەر-جەردەن وزدەرى ىزدەپ بارىپ تاباتىن. سونداي اعالارىنىڭ قامقورلىعىنان قارشىعا دا شەت قالماعان دەپ ەستيمىز», – دەپ اڭگىمەنى ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنداعى بايلانىسقا بۇرعانىمىزدا, الىستاپ قالعان اققىستاۋ بەتى قايتا پاراقتالدى.
«قارشىعانىڭ ونەرىنە شابىت بىتىرگەن جەردىڭ اتى – اققىستاۋ, – دەپ جالعادى ءسوزىن العي احمەديار ۇلى. – ويتكەنى, ول جەردىڭ ادامدارى شەتىنەن ءانشى, كۇيشى بولاتىن. شامامەن ونىڭ ون التى-ون جەتىدەگى كەزى. بىراق ونىڭ بار اينالىسقان كاسىبى دومبىرا تارتۋ بولدى دەپ ءسىرا ايتا الماس ەدىك. ساباعىن وتە جاقسى وقيدى. اۋىلداعى ويىن-ساۋىقتىڭ بەل ورتاسىندا قارشىعا كورىنبەي قالسا, دوستارىنىڭ ءجۇزى جابىرقاۋ تارتادى. مەنىڭ ءوزىم وعان ومىرىمدە ەش رەنجىمەپپىن. قارشىعا تەك شەبەر دومبىراشى عانا ەمەس, قولىنان نەشە ءتۇرلى زەرگەرلىك بۇيىمدار جاساپ شىعارعان ناعىز قولونەر مايتالمانى ەدى. اينالايىن, اققىستاۋ ءان مەن كۇيدىڭ مەكەنى-تۇعىن. قارا ولەڭدى جاتقا وقيتىن نەبىر شەشەندەر مەن جاڭا ءاندى تەز ۇيرەنىپ ايتاتىن بۇلبۇل اۋەزدى ونەرپازداردى وسى جەردەن كوپ كوردىم. قوناققا بارعان ادام ءان سالماي قايتپايدى. قاي ۇيگە بارساڭ, سول ءۇيدىڭ تورىندە قازاقتىڭ قارا دومبىراسى ءىلۋلى تۇرادى. قولىنا دومبىرا تيگەن ادام ورىندالىپ جاتقان كۇيدى ۇزىلگەن تۇسىنان ارمەن قاراي جالعاستىرا جونەلەدى. وسىلاردىڭ اراسىنان قارشىعانىڭ شوقتىعى بيىك كورىنەتىن.
«ءان بولۋى ءۇشىن, نان بولۋى كەرەك» دەيتىن ەدى مارقۇم اكەمىز. ءبارىمىزدىڭ جاعالاي ونەر جولىنا ءتۇسىپ كەتپەۋىمىزگە وسى كىسىنىڭ سول ءسوزى قاتتى اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك. ءايتسە دە ارامىزداعى قارشىعانىڭ مىنەزى قايسار, العان بەتىنەن قايتپايتىن وجەت ەدى. قولىنا العان شارۋاسىن بىتىرمەيىنشە باسقا جاققا مويىن بۇرمايتىن بىربەتكەي مىنەزى ونى تۇبىندە ماقساتىنا جەتكىزدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ وزىندە ول وركەسترلەرمەن كونتسەرتتىك شاراعا قاتىسۋىن باستادى. تالانتىن بايقاعان ادامدار: «كونسەرۆاتورياعا بارماي ما؟» دەسىپ, اقىرى ونىڭ تالانتى شامعون قاجىعاليەۆتىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, بەلگىلى ديريجەردىڭ ءوزى كونسەرۆاتورياعا اپارادى. «توكپە كۇيدى وتە جاقسى تارتادى ەكەن» دەپ جوعارى باعاسىن بەرەدى. جاس جىگىتتىڭ ءمىنسىز ونەرىن قىزىعا تاماشالاعان ديريجەر قۇرمانعازى وركەسترىنە جۇمىسقا قابىلدايدى. مۇنداي وقيعا وركەستر تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءجايت ەدى. العاشىندا باس دومبىراشى بولىپ قابىلدانعان ول كەلەر جىلى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا تۇسەدى. قۇرمانعازى بابا ەسىمىمەن اتالاتىن قوس ونەر ورداسى ونىڭ سول ساتتەن باستاپ كۇي اتاسىنىڭ شىعارمالارىنا دەندەپ ەنۋىنە جول اشتى. ەڭبەك جولىن كونتسەرتمەيستەر بولىپ باستاعان كۇيشى توكپە كۇيلەرمەن قاتار شەرتپە كۇيدىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەردى. تاتتىمبەت پەن سۇگىردىڭ كۇيلەرىن ناشىنە كەلتىرە ورىندادى. ەركەعالي راحماديەۆ اعاسى ونىڭ وسى قاسيەتىن ەرەكشە باعالاپ: «قارشىعانىڭ باسقا كۇيشىلەردەن ەرەكشەلىگى – توكپە كۇي مەن شەرتپە كۇيدىڭ ەكەۋىن تەڭدەي مەڭگەرگەندىگى», دەگەن بولاتىن. ەڭبەگىن ەل-جۇرتى ەلەمەي قالعان جوق, 1981 جىلى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, اراعا ون جىل سالىپ قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىنا يە بولدى, كەيىنىرەك مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. ونەر ساپارىمەن كوپتەگەن ەلدەرگە بارىپ, قازاقتىڭ كۇي ونەرىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋعا بارىنشا تەر توككەن ونىڭ بۇل سالاداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز ەكەنى ءسوزسىز.
«ول كىسى نەنى ۇناتاتىن, ادامنىڭ بويىنداعى قانداي قاسيەتتەردى جەك كورەتىن ەدى», – دەپ كۇيشى بولمىسى جايىندا سىر تارتقانىمىزدا, گۇلجامال سەيىتجانقىزى ونىڭ بالالىق شاعىنان ەستە قالعان تاعى ءبىر اڭگىمەسىن بايانداپ بەردى.
«ول ەڭبەكقورلىقتى ءسۇيدى, ءوزى باۋلىعان شاكىرتتەرىنە دە سونداي تالاپ قويا ءبىلدى. جالقاۋلىق پەن ەنجارلىقتى قالامادى. تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى – ۇيدەگى تۇتىنىلىپ جۇرگەن ءبىر زات بۇزىلىپ, نە سىنا قالعان جاعدايدا ول قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمايتىن. ماشينەگە دەيىن جوندەيدى. ال اتام بولسا ايتىپ وتكەنىمدەي, ايتۋلى زەرگەر, ساقينا, بىلەزىك سياقتى ايەلدەردىڭ ءتۇرلى اشەكەي بۇيىمدارىن جاساپ شىعارادى. جانىنان بالا قارشىعا ءبىر ەلى اجىرامايدى. اۋىلدىڭ باسقا بالالارى اسىق ويناپ, دوپ تەۋىپ جۇرگەندە, ءبىزدىڭ قارشىعا زەرگەرلىككە زەيىنى اۋىپ وتىرادى. اتامنىڭ بويىنداعى سول بەساسپاپ قاسيەت بارىنشا قارشىعاعا قونعانىنا ەش ءشۇبام جوق. انامىزعا سىيلانعان تەمىر شىلاپشىن كۇنى كەشەگە دەيىن تۇرمىستىق كادەگە جاراپ كەلدى.
قارشىعانىڭ قامشىسى
«قارشىعا اعانىڭ راۋشان ەسىمدى حالىقارالىق ءىرى بايقاۋلاردا توپ جارعان سكريپكاشى قىزى بار ەكەنىن بىلەمىز. سوڭعى كەزدەرى ول تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى. جالپى كۇيشىنىڭ وتباسى جايىندا جۇرتتىڭ تولىعىراق بىلگىسى كەلەدى» دەيمىز كوپ كوكەيىندەگى ساۋالدى العا توسىپ.
«كەلىنىمىز نۇربيكە كوپ جىلدار بالالار دارىگەرى بولىپ جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, بۇگىندە زەينەتكەرلىككە شىققان اياۋلى اجە. قارشىعا ەكەۋىنىڭ ۇيلەنۋ تويىندا حالقىمىزدىڭ اقتاڭگەر ءانشىسى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ اتاسى اق باتاسىن بەرىپ, اۋەلەتە ءان سالعان. دۇنيەگە العاشقى ۇلدارى ەرلان كەلگەندە, ءبارىمىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇراتىنبىز. كەيىن ءوز قولىمىزبەن ەنشىسىن بەرىپ, جاس وتاۋدى اق تىلەكپەن شىعارىپ سالدىق. كوپ كەشىكپەي وتباسى تاعى ءبىر سابيمەن تولىقتى. قىز بالاعا اۋلەتىمىزدىڭ گ ۇلىندەي قۇلپىرىپ ءوسسىن دەگەن نيەتپەن راۋشان دەپ ات قويساق, اقىلىنا كوركى ساي قىزىمىز اكە جولىن قۋىپ, كونسەرۆاتوريانى ۇزدىك وقىپ ءبىتىردى. ونىڭ ءبىز ەشقاشان وزىمەن بىرگە وقىعان قۇربىلارىمەن ويناپ كۇلگەن كەزىن كورمەپپىز. كەيبىر اتاقتى ادامداردىڭ بالالارى اكەلەرىنىڭ دۇنيەسىنە ماسايراپ, جۇمىسسىزدىققا بوي الدىرسا, ال قارشىعانىڭ ۇيىنە قاشان باس سۇقساق تا راۋشاننىڭ سكريپكاسىن سىزىلتىپ, ءتۇرلى اۋەزدى تامىلجىتا ويناپ جاتقانىنا كۋا بولاتىنبىز. ال ۇلى ەربولاتتى بالا كەزىنەن مۋزىكاعا قارشىعانىڭ ءوزى باۋلىدى. «بۇگىن مىنا شىعارمالاردى تارتىپ جاتتىعاسىڭ» دەپ جۇمىسقا بارار الدىندا ءۇي تاپسىرماسىن جۇكتەيتىن اكە تالابى بۇلجىماي ورىندالاتىن. مەن ءوز باسىم قارشىعانىڭ بالالارىن ادال ەڭبەككە باۋليتىن وسى قاسيەتىنە قاشاندا ءتانتى بولىپ قارايتىنمىن. بالا تاربيەسىن كۇتىپ-باپتالعاندا عانا مول جەمىس بەرەتىن الما اعاشىنا تەڭەپ جاتساق, سول قاعيدانىڭ دۇرىستىعىن باۋىرىمنىڭ بالالارىنداعى تاماشا قاسيەتتەردەن كورەمىن. بۇگىندە ەرلان شەتەل فيرماسىندا بىلىكتى مامان, ال راۋشان امەريكادا سيمفونيالىق وركەستردە كونتسەرتمەيستەر, سكريپكادا جەكە ورىنداۋشى. امەريكانىڭ مىقتىلارى قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنا بەكەر قۇرمەت كورسەتىپ وتىر دەيسىز بە؟ مۇحيتتىڭ ار جاعىندا دالانىڭ قارلىعاشىنداي ءبىر اسەم قىزىمىزدىڭ جۇرگەنىن ەسكە الساق, كوكىرەكتى ماقتانىش سەزىمى بيلەيدى. ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ شاكىرتى, بىرنەشە حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى اتانعان سكريپكاشىنىڭ مارتەبەسى مۇنان دا بيىكتەي بەرەرىنە سەنەمىن. قارا شاڭىراقتىڭ يەسى, ۇلكەن ۇلى ەربولات تا كونسەرۆاتوريادا وقىعان, كاسىبي ديريجەر, جارى ءامينا ەكەۋى ءبىر ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ وسىرۋدە. تۋعان جەردەن جىراقتا جۇرگەن قىزىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان قارشىعا ونى ءوز قولىممەن قۇتتى ورنىنا قوندىرسام دەپ ارمانداپ قوياتىن. كوزى تىرىسىندە اكەسى كورە الماي كەتكەن سول قۋانىشقا ەندى تەزىرەك جەتەيىك دەپ تىلەيمىز تاڭىردەن.
كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن عالىم مەن راۋشاندى قاتار وتىرعىزىپ قوياتىن. «ونەر ادامىنا كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ دۇرىس باعىت-باعدار سىلتەپ وتىرۋ كەرەك. گۇلجامال سەن, بالانى تىم ەركەلەتىپ, وبەكتەي بەرمە. ونسىز دا ءسابي ءۇشىن انانىڭ ورنى قاشاندا بولەك بولىپ قالا بەرەدى. بىراق ولاردىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىنا ءبارىمىز جاۋاپتى بولعاندىقتان قانداي قيىندىققا دا توزە بىلۋگە ۇيرەتۋگە ءتيىسپىز. كەلەشەكتە ناعىز ونەر يەلەرى بولىپ شىعۋىن تىلەسەڭ, ساباعىن قاتاڭ قاداعالاپ, كوڭىل ءبولىپ وتىر», دەپ مەنىڭ ءوزىمدى قايراپ كەتەتىن. «اتتەڭ, ءوزىم مۋزىكالىق ءبىلىمدى كەش العانىما قاتتى وكىنەمىن, بىراق مۇنىڭ ەسەسىنە بالالارىم ءالى جاس بولعاندىقتان وسى كەزدەن بويلارىنا ونەردى ءسىڭىرىپ وسكەنىن قالايمىن. سوندا ءبىز شىعا الماي ارمانداعان بيىكتەرگە ولاردىڭ جەتەرىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن», دەگەن ءسوزى بىزگە قانات بىتىرەتىن. ويتكەنى, دايىندىق مەرزىمىن قوسقاندا كونسەرۆاتوريادا جەتى جىل ءبىلىم العان ادامنىڭ ونەر تۋرالى تولعامدارى بىزگە دە قاتتى اسەر ەتەتىن. ءوزىنىڭ دە باسىنان جۇمىستارى اسىپ جاتقانىنا قاراماستان كۇنىنە راۋشان مەن عالىمعا ءۇش ساعات ساباق وتەتىنىن قايتەرسىڭ», دەپ گۇلجامال سەيىتجانقىزى وربىتكەن اڭگىمەگە العي احمەديار ۇلى قوسىلعان.
«ورتامىز ويسىراپ قالعالى ءبىر جىلدان اسسا دا ويىما ونىڭ جارقىن بەينەسى ورالا بەرەدى. بىردە بالالارعا 33 ءنومىرلى ەتيۋدتى ويناتىپ جاتقانبىز. عالىم شىعارمانى ورىنداپ وتىرىپ ك ۇلىپ جىبەردى. «الدەنەنى شاتاستىرىپ العان بولۋىمىز كەرەك, بولماسا نەگە كۇلەدى؟» دەپ ىشتەي قاۋىپتەنىپ قويامىز. كەيىن بىلسەك, ول 34-ءشى ەتيۋدتى ورىنداپتى. وسىلاي سىرىمىز اشىلىپ, بالانىڭ الدىندا ەكەۋمىز بىردەي قىزارعان جايىمىز بار. «نوتا بىلمەيسىڭدەر مە, سوندا؟» دەپ عالىم بەتىمىزگە وجىرايا قاراپ تۇر. قارشىعا بىزگە «نوتانى بىلمەيتىندەرىڭدى بالالارعا سەزدىرۋشى بولماڭدار, ونى تۇسىنەتىن ادامداي اندا-ساندا قاعازعا قاراعان بولىپ وتىرىڭدار» دەپ تاپسىرعان. سول قۋلىعىمىز ءاپ-ساتتە اشكەرە بولدى. «وتە جاقسى ويناپ جاتىرسىڭدار» دەپ باسىمىزدى يزەگەننەن باسقا تۇك بىتىرە المايتىن ءبىزدىڭ ەندى بۇل قۋلىعىمىز ءسىرا, ىسكە اسپاسىن سەزگەندە, نە ىستەرىمدى بىلمەي دال بولىپ قالدىم.
ال بەسىنشى سىنىپتا عالىم ءبىرجولا دومبىرانى تاڭدادى. ءبىتىرۋ ەمتيحانىنا كونسەرۆاتوريانىڭ وقىتۋشىلارى كەلىپ قاتىستى. «قوڭىر» كۇيىن ورىنداپ جاتىر. سىناق الۋشى مايتالمان مۋزىكانتتار ءۇنسىز تىڭداعاندا, كەيبىرىنىڭ كۇي قۇدىرەتىنە تولقىپ, كوزدەرىنە جاس العانىن كوردىم. بەس جىلدا وقىپ بىتىرەتىن كونسەرۆاتوريانى وسىلايشا راۋشان مەن عالىم ءتورت جىلدا ۇزدىك باعامەن ءتامامداپ شىقتى. بۇگىندە ەكەۋى ازدى-كوپتى تابىسقا قول جەتكىزىپ جۇرسە, بۇل ەڭ الدىمەن قارشىعانىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسى دەپ ەسەپتەيمىن.
اسىل مۇرا
«قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» جوباسى ارقىلى حالقىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعى ۇلىقتالىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە قارشىعانىڭ كۇيلەرى ەرەكشە باعالانادى. دەگەنمەن, كۇيشىگە قۇرمەت مۇنىمەن شەكتەلمەيتىن بولار؟» – دەپ سۇراعانىمىزدا, قارشىعانىڭ كۇيلەرى تاسپاعا جازىلسا, ال «كۇي قارشىعا» اتتى ديسكىسى بۇگىندە بارىنەن بيىك تۇرعان بىردەن-ءبىر قۇندى ەڭبەك ەكەنى, ارىپتەسىمەن بىرگە كۇي نوتاسىن جازىپ بىتىرگەنى تۋرالى اڭگىمە ءوربىدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ونىڭ جازعان اندەرىنىڭ ءبارى تۇگەل حالىققا جەتىپ ۇلگەرگەن جوق, الداعى ۋاقىتتا تاسپاسى جارىق كورەدى دەپ كۇتىلۋدە. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا ورىندالىپ, ال بىراق ءالى تاسپاعا تولىق باسىلىپ ۇلگەرمەگەن دۇنيەلەرىمەن بىرگە كەيىنىرەك جازىلعان ءبىراز اندەرىنىڭ نوتاسى قالاممەن قاعازعا ءتۇسىرىلگەن كۇيىندە تۇر.
كەيدە بىرەۋلەر «نوتانىڭ كەرەگى جوق, كۇيدى اركىم ءوز ۇيرەنگەنى بويىنشا ورىنداعانى ءجون» دەسە, ەندى بىرەۋلەر مۇنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن العا تارتادى. قارشىعا كۇيشى كوپتەگەن كۇيلەردى نوتاعا ءتۇسىرىپ, «التىن قورىمىزدىڭ» مولايۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. وركەستردى كەرەكسىنبەي, جاڭساق ويعا بوي الدىرعان كەيبىر ارىپتەستەرىنە ءوز ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ شىقتى.
«قارشىعا اعانىڭ قازاسىنا قايعىرماعان قازاق بالاسى جوق شىعار» دەيمىز تاعى ءبىر جارىق جۇلدىزىنان ايىرىلعان حالىقتىڭ كوكەيىندەگى مۇڭدى جەتكىزىپ.
«مەزگىلسىز قايتىس بولعان داريعانىڭ جولداسىنا توپىراق سالۋعا العي ەكەۋمىز ءۇلگەرىپ بارعانىمىزبەن, كوزىنە وپەراتسيا جاساتىپ جاتقان قارشىعا قىرقىنا قاراي اۋىلعا تارتىپ كەتتى. بۇل ونىڭ تۋعان جەرگە ەڭ سوڭعى ساپارى بولارىن كىم بىلگەن؟! جۇرەگىم ءبىر سۇمدىقتى سەزگەندەي ەدى. ءتۇنى بويى كوز ىلمەي اۋناقشىپ شىقتىم. عالىم قاتتى ناۋقاستانىپ, اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتقان بولاتىن. مەن سونى قاۋىپتەنىپ ءجۇرمىن. «اپىر-اي, بالامىز امان بولسىن, ايتەۋىر» دەپ باسقا وي ميىما كىرمەپتى. كوڭىلىم الدەنەگە الاڭداي بەردى. عالىمعا تەلەفون سوعامىن, ول ءۇن-ءتۇنسىز. ودان سايىن دەگبىرىم قاشايىن دەدى. «قوي, بۇلاي ۇيدە قۇر ۋايىمعا سالىنعانشا ءوزىم بارىپ قايتايىن» دەپ بەكىنگەن العي ءماشينەسىنە وتىرىپ كەتىپ قالدى. الدەنەدەن شوشىپ, سىرتقا شىقتىم. كوشەگە تەلمىرەمىن. كۇتە-كۇتە شارشادىم. سوسىن ۇيگە قايتادان كىرەمىن. كەنەت ەلميرا (كەلىنى) ەكەۋمىز شايعا وتىرا بەرگەنىمىزدە العي كىرىپ كەلدى. جۇزىنەن ايتەۋىر ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن سەزىپ تۇرمىن. «عالىم امان با؟» دەدىم ساسقالاقتاپ. «ءيا, ەم قابىلداپ جاتقاندا, تەلەفونىن ءسوندىرىپ قويىپتى» دەدى دە, ورىندىققا سۇلەسوق وتىرا كەتتى. «قارشىعادان ايىرىلىپ قالدى-ىق» دەگەن ءۇنى ازەر ەستىلدى. مۇنان ارمەن قارايعىسى ەسىمدە جوق. توڭىرەگىم قاپ-قاراڭعى بولىپ كەتتى. توبەمنەن بىرەۋ سۋىق سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي, تۇلا بويىم مۇزداپ, ارىستاي ازاماتتان ويدا-جوقتا ايرىلىپ قالعانىمىزعا قايعىرىپ, ءىشىم الاي-دۇلەي. ءولدى دەۋگە قياتىن ادام با ەدى ول؟ كۇننىڭ اپتابىنا جۇرەگى شىداماي, ەكى رەت جەدەل جاردەم شاقىرتقان, مۇنداعىلار تاڭەرتەڭ اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحاناعا بارىپ ەم الۋىڭىز كەرەك» دەگەن. كەيدە دارىگەرلەردىڭ ءوز ىسىنە سالعىرتتىعىنان وسىنداي قايعىلى وقيعالار ورىن الىپ جاتاتىنىن نەسىنە جاسىرامىز», دەپ وكىنەدى گۇلجامال اپاي.
«اۋىلعا اتتاناردىڭ الدىندا عانا ەلوردادا قۇرمانعازى اتىنداعى ءداستۇرلى كۇيشىلەر بايقاۋى ءوتتى. ول وسى شاراعا قاتىستى. دەنساۋلىعى سىر بەرىپ جۇرگەن ادامداي ءجۇزى جۇدەۋ كورىندى. ۇيدە قوناقتا وتىرعانداردىڭ ءبىرى: «قارشىعانىڭ بەتى نەگە ءىسىپ كەتكەن؟» دەپ سۇراعاندا ونشا ءمان بەرە قويماپپىن. «ءسال تولىڭقىراعان ەكەن-اۋ» دەدىم مۇنىسىن. مەنى ول «كوكە» دەيتىن. «كوكە, سىزدەر جەزدەمىزدىڭ جەرلەۋىنە قاتىسىپ, جەتىسىن وتكىزدىڭىزدەر عوي, ەندى قىرقىنا مەن بارىپ قايتايىن. ۇشاققا بيلەت الىپ قويدىم», دەدى. ماۋسىمنىڭ 3-ىندە اتىراۋعا ءتۇستى. 5-ءسى كۇنى ساداقاسىن بەرەدى. سول كۇنى كەش باتقانشا جيىنعا كەلگەن اعايىن-تۋمالارمەن وتكەن كەزدەردى ەسكە الىپ, ديدارلاسادى. جيەنىمەن بىرگە اكە-شەشەمىزدىڭ قابىرىنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقيدى. كوزىنە جاس كەلەدى. كولىكتە كەلە جاتقاندا دا كوڭىلى قايتا-قايتا بوساي بەرىپتى. قاسيەتتى ادامدار وزدەرىنىڭ بۇل دۇنيەدەن وتەتىن كەزىن الدىن الا سەزەدى دەيدى عوي. ءسىرا, سولاي شىعار, اتا-بابالارىمىزدىڭ قورىمى كوزدىقارادا جاتىر, بۇل – قارشىعانىڭ تۋعان جەرى. ءدال سول توپىراقتا ول دا ماڭگى دامىلدار ەدى, الايدا ءبىلىم العان, ەسەيگەن, قارشىعانىڭ اتىن قازاققا تانىتقان الماتىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. دەنەسىن رۋحاني استاناعا جەتكىزۋ تاپسىرىلدى. و باستاعى جەتى ۇلدان جالعىز مەن قالىپپىن. الماتىدا قايىرجان دەگەن ناعاشىمىز تۇراتىن, تاباندا سول كىسىمەن حابارلاسىپ, قارشىعانىڭ وتباسىنا ەستىرتۋدى ءوتىندىم. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ىنىمىزگە تەلەفون سوقتىم. قارشىعا سىرقاتتانىپ قالعاندا يمانعالي قىتايعا اپارىپ ەمدەتكەن بولاتىن. كوپ ۇزاماي ول اۋرۋىنان ايىعىپ كەتكەن ەدى. بۇل وقيعانى ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك جەتپەي, تاپشىلىق ورىن الىپ جاتقان كەزدە باستان كەشكەنبىز. سول قيىندىققا قاراماستان ونىڭ قارشىعا اعاسىنا جاساعان جاقسىلىعى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. قارشىعانىڭ «يماش بايجۇماسى» دەپ اتالاتىن كۇيى بار. مەن ەندى سونداي سۇيىكتى اعاسىنىڭ ومىردەن وزعانىن قالاي ايتۋدىڭ رەتىن تاپپاي قينالۋدامىن. ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ جەتكىزگەن سياقتىمىن. ارادا ءبىراز ۇنسىزدىك ورنادى. بىراق ومىردەن حالىقتىڭ ادامى ءوتىپ جاتقاندا كوڭىلدىڭ قارا ورمانداي قالىڭ كۇيىگىنە ورانىپ وتىرا بەرۋ ەرگە سىن, ەلگە سىن. قازاقتىڭ قارشىعاسىن ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندىرۋ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك.
«ماعان جارتى ساعات ۋاقىت بەرىڭىزشى, وزىمە-ءوزىم كەلىپ الايىن» دەدى ول. «جاقسى» دەدىم. ءدال جارتى ساعات وتكەندە, حابارلاستى. «اعا, – دەدى, – ءسىز ۇيدە جىلاپ وتىرساڭىز, مەنىڭ مىنا جاقتا قايعىدان قابىرعام قايىسۋدا. بىراق اعانى ارۋلاپ جەرلەۋىمىز كەرەك, قازىر سىزگە ماشينە جىبەرەيىن, ماعان تەزىرەك جەتىڭىز», دەدى. كەلسەم, قۋانىش سۇلتانوۆ ەكەۋى قايعى ۇستىندە وتىر ەكەن, ورىندارىنان تۇرىپ ماعان كوڭىل ايتتى. بولعان جاعدايدىڭ ءمان-جايىن بىلگەننەن كەيىن, قارشىعانى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ راسىمىنە قاتىستى شارالار قابىلداندى. مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مىرزاعا تەلەفون سوعىپ, مارقۇمنىڭ دەنەسىن الماتىداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنان شىعاراتىن بولىپ كەلىستى. جان-جاققا حابار جەتكىزىلدى. اتىراۋدىڭ اكىمىنەن ءمايىتتىڭ ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋرۋحاناسىنان اتىراۋعا جەتكىزىلىپ, دۇرىس ساقتالۋىن سۇرادى, ءويتكەنى كۇن وتە ىستىق بولاتىن. دەنەسىن الماتىعا اكەلۋ ءۇشىن ارنايى ۇشاق ءبولىندى. 7 ماۋسىم كۇنى تاڭەرتەڭ اتىراۋ قالاسىنا ۇشىپ كەلسەك, دينا اتىنداعى الاڭعا جينالعان جۇرتتىڭ جوقتاۋىن ەستىگەندە قۇيقاڭ شىمىرلايدى. تۋىپ وسكەن جەرىندە اقتىق دەمى تاۋسىلعان ازامات «كەڭساي-1» زيراتىنا, د.قوناەۆ اتاسى جاتقان قابىردىڭ قاسىنا ايالاي جەرلەندى» دەگەن العي احمەديار ۇلىنىڭ اڭگىمەسى ەرىكسىز تولقىتادى. ون جىل 23 جاسار قىتايلىق جىگىتتىڭ بۇيرەگىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن كۇيشىنىڭ وزىنە مۇڭىن شاققان كەز كەلگەن جانعا قولۇشىن سوزۋعا دايىن تۇراتىن قاسيەتىنە توقتالدى. ول: «ەلدەگى اعايىن-تۋىستىڭ الماتىعا وقۋعا تۇسۋگە كەلگەن بالالارىنىڭ ءبارى قارشىعانىڭ ءۇيىن پانالايتىن. اۋىلعا بارعاندا وزىمەن بىرگە ءبىرازىن وقۋعا الىپ كەلەتىن. بۇگىندە سونداعى قىز-جىگىتتەردىڭ دەنى ءوز الدارىنا ءۇيلى-باراندى بولىپ, الدى قىز ۇزاتىپ, كەلىن ءتۇسىرىپ قويدى. وسى سوڭعى بارعان ساپارىندا دا اۋىلداعى اعايىندى 16 تامىزعا قوناققا شاقىرىپ كەلىپتى. كەيىن ءدال سول كۇنى قارشىعانىڭ قىرقىن بەرىپ جاتتىق. تاڭعالارلىق ءجايت ەمەس پە؟ ءبارىبىر حالىق وسى كۇنى قارشىعانىڭ ۇيىنە جينالدى. كۇي ونەرى جاي ادامنىڭ باسىنا قونبايدى, كيەلى, قاسيەتتى ادامعا داريدى دەپ ويلايمىن. ەندەشە, سونداي قۇدىرەتكە يە قارشىعانىڭ بۇل ارەكەتى سەبەپسىز ەمەس ەكەنى انىق. مىنەزى تىك بولاتىن. ەشكىمدى ورىنسىز كەكەتىپ-مۇقاتىپ, سىرتىنان سوگۋدى بىلمەيتىن ەدى» دەسە, «قولى اشىق, پەيىلى دارحان ازامات ەدى, – دەيدى جەڭگەسى اڭگىمەنى ارمەن قاراي ءوربىتىپ. – قارشىعا ادامدى سىرتىنان ءبىر كورگەندە-اق كەلەشەكتە كىم بولاتىنىن تۋرا بولجايتىن. اسىرەسە, ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىنە بەرگەن باعاسى ءدال كەلىپ جاتاتىن. مىسالى, كەلىنىمىز ەلميرادان بولاشاقتا كەرەمەت قوبىزشى شىعاتىنىن العاش ايتقان قارشىعا بولاتىن. عالىمدى كۇيشى بولادى دەدى. ەكەۋى قۇرعان «ساز وتاۋ» دۋەتىن بۇگىندە بىلمەيتىن جان نەكەن-ساياق. قانشاما كليپتەرى جارىق كوردى» دەپ, تاعى دا اققىستاۋ اۋىلىنىڭ اسپانىنا كوز تىكتى.
«تۇنگى ساعات ءبىر شاماسى. ەسىك قاعىلدى. قارشىعا ەلپەڭدەپ جۇگىرىپ شىقتى. قو
