جاساندى ينتەللەكت عىلىمنىڭ جاڭا ءبىر سالاسى رەتىندە حح عاسىردىڭ ورتاسىنان دامي باستادى. ونىڭ قارىشتاپ ىلگەرىلەگەنى سونشالىق, قازىر بارلىق سالادا كەڭىنەن قولدانىلادى. راس, باسىندا بۇل باعدارلامالىق جۇيە ادامنىڭ ەڭبەگىن الماستىراتىن كومەكشى قۇرال رەتىندە پايدالانىلدى. ال قازىر ادامداردان دا اسىپ ءتۇسىپ, ونىڭ اقىل-ويى جەتە بەرمەيتىن جاعدايلاردا كومەككە كەلەتىن بولدى.
جاقىندا قىتايدىڭ حەنيان قالاسىندا ناۋقاستارعا ناقتى دياگنوز قويا الاتىن جاساندى ينتەللەكت جۇرتشىلىققا تانىستىرىلدى. الگى باعدارلامالىق جۇيە 4-8 سەكۋندتىڭ ىشىندە 100 كلينيكالىق جاعدايدى ساراپتاپ, ارقايسىسىنا جەكە دياگنوز قويىپ شىققان. سوندا اقىلدى تەحنولوگيا ەكەۋىندە عانا قاتەلىك جىبەرىپتى. قالعانىندا دارىگەردىڭ قويعان دياگنوزىمەن بىردەي قورىتىندى شىعارعان.
جاساندى ينتەللەكتىنى مەديتسينادا قولدانۋدى قازاقستان دا قولعا الا باستادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى «IBم» كومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ جاساندى ينتەللەكتىنى الدىمەن ونكولوگيا سالاسىندا سىناپ كورمەكشى. مۇنداي جوبا امەريكا, انگليا, گەرمانيا سەكىلدى الەمنىڭ 15 ەلىندە ەنگىزىلىپ جاتىر ەكەن. بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى سول, ناۋقاستىڭ اۋرۋ تاريحىن, قازىرگى جالپى جاعدايىن, ساراپتامالار قورىتىندىلارىن باعدارلاماعا ەنگىزسە بولدى, جاساندى ينتەللەكت سول ساتتە الگى ادامعا قانداي ەمدەۋ جولى ءتيىمدى ەكەنىن بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە ساراپتاپ ايتىپ بەرەدى. بىراق ونىمەن كەلىسۋ, كەلىسپەۋ – دارىگەردىڭ ەركىندە.
–ينتەللەكتۋالدىق كومپيۋتەرلىك باعدارلاما ناۋقاس تۋرالى مالىمەتتەردى بىرنەشە سەكۋندتا وڭدەپ بەرەدى. ءارى عالامتورداعى سول اۋرۋدى ەمدەۋ تاسىلدەرى جونىندەگى سوڭعى زەرتتەۋلەردى, عىلىمي دالەلدەنگەن ماقالالاردى اۆتوماتتى تۇردە تالداپ, سونىڭ نەگىزىندە اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جولىن نۇسقايتىن بولادى, – دەيدى رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ولجاس ابىشەۆ.
البەتتە, ساراپتامالىق باعدارلاما سىرقاتتى ەمدەۋدىڭ جولىن 100 پايىز سەنىمدىلىكپەن كورسەتىپ بەرەدى دەسەك, اعات ايتقان بولار ەدىك. جالپى مەديتسينانىڭ ءوزى – ناقتى عىلىم ەمەس. سول سياقتى جاساندى ينتەللەكت تە بولجامدى ۇسىنىس قانا بەرەدى. مىسالى, «مىنا ناۋقاستى حيميوتەراپيامەن ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى – 97 پايىز, ساۋلەلىك تەراپيانىڭ تيىمدىلىگى – 78 پايىز, ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋ – 56 پايىز» دەپ, دارىگەرگە «قۇلاققاعىس» ەتەدى. ءتىپتى قاراستىرىلىپ وتىرعان ەم-دومنىڭ نەشە جىلعا دەيىن ءساتتى بولاتىنىن دا ايتىپ بەرەدى. ءارى قارايعى جاعدايدى دارىگەر ءوزى شەشەدى.
ولجاس ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاساندى ينتەللەكت ءتۇرىن جاپونيا ءىس جۇزىندە قولدانىپ كورىپتى. جاپون دارىگەرلەرى ونكولوگيالىق سىرقاتقا شالدىققان ءبىر ناۋقاستى ەكى جىل قاتارىنان ەمدەپ جازا الماعان. قولدانعان ەمدەرى شيپا بولماي, امالدارى قۇرىعان ماماندار الگى پاتسيەنت تۋرالى مالىمەتتى سينگاپۋر ارقىلى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ «باقىلاۋىنا» جىبەرەدى. باعدارلامانىڭ «اقىلىمەن» الگى ناۋقاستى ەمدەۋدىڭ تاسىلدەرىن وزگەرتىپ كورگەن ەكەن, شىنىمەن دە ونىڭ جاعدايى جاقسارىپ, بەتى بەرى قاراي باستاپتى.
قازاقستان جاساندى ينتەللەكت جوباسىن بيىلعى قازان ايىنان باستاپ قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ىسكە اسىرماقشى. وتاندىق مامانداردىڭ كوزدەپ وتىرعان تاعى ءبىر ماقساتى – جاساندى ينتەللەكت ارقىلى اۋرۋدىڭ الدىن الىپ, سوزىلمالى سىرقاتتاردى باستاپقى كەزەڭىندە انىقتاۋ. «جۇرتشىلىقتىڭ كوبى اۋرۋى ابدەن مەڭدەگەن كەزدە ەمحاناعا ەم ىزدەپ كەلەدى. ول كەزدە ناۋقاستى ەمدەۋ ۇزاققا سوزىلادى ءارى اۋرۋدىڭ سوڭعى ساتىسىندا قولدانىلعان ەمنىڭ ناتيجەسى دە از بولادى. سوندىقتان جاساندى ينتەللەكتىنى اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا دا پايدالانۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز», دەيدى و.ابىشەۆ.
جاساندى ينتەلەكت باعدارلاماسىنىڭ بۇل بولىگى ەلەكتروندى دەنساۋلىق تولقۇجاتىن ەنگىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ولجاس امانگەلدى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2008 جىلدان بەرى مەديتسينالىق قىزمەتكە جۇگىنگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سىرقات تاريحىن, قانداي ناۋقاسپەن ءجيى قارالاتىنى, نەندەي ءدارى-دارمەكتەر قولدانعانى تۋرالى مالىمەتتەردى جيناقتاپ وتىر. وسى اقپاراتتاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ پاتسيەنتتەر تۋرالى جەكە دەرەك قورىن بىرىكتىرىپ, بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋ قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل جۇمىس ءساتتى جۇزەگە اسسا, «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىندا «ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتى» دەگەن بولەك تارماق پايدا بولىپ, ول بارلىق ازاماتقا قولجەتىمدى بولماق. ەلەكتروندى قولتاڭباسى بار ازاماتتار جەكە كابينەتىنە كىرىپ, وزدەرىنىڭ دەنساۋلىق تولقۇجاتىن اشىپ كورە الادى. ال ماماندار بولسا وسى قۇجاتتاعى مالىمەتتەردى جاساندى ينتەللەكت باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, پاتسيەنتتەردىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى ماعلۇماتتاردى سۇرىپتاماق. و.ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, باعدارلاما ازاماتتاردىڭ جالپى جاعدايىنا تالداۋ جاساي كەلە, بولاشاقتا كىمنىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىرۋى مۇمكىن ەكەنىن انىقتاپ بەرەدى. جاساندى ينتەللەكت دەنساۋلىعىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان ادامداردى بولەك, جاقىن بولاشاقتا اۋىرمايتىن, دەنساۋلىعى تەمىردەي ازاماتتاردى بولەك توپتاستىرماق. كەلەشەكتە اۋرۋعا دۋشار ەتەتىن سىرتقى فاكتورلار دا ەسەپكە الىنىپ, ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ اۋا رايى, ەكولوگياسى دەنساۋلىققا قانشالىقتى اسەر ەتىپ جاتقانى دا انىقتالۋى مۇمكىن.
سونىمەن, قازان ايىنان باستاپ ەنگىزىلەتىن جوبا جىل اياعىنا دەيىن سىناقتان وتكىزىلىپ, ناتيجەسى كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بەلگىلى بولادى. جاساندى ينتەللەكتىنى الدىمەن استانا قالالىق ونكولوگيالىق ديسپانسەرى مەن الماتىداعى ۇلتتىق ونكولوگيا ورتالىعىنىڭ ماماندارى تاجىريبەدەن وتكىزەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە ىسىك اۋرۋىمەن 168 مىڭ ادام ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇر. سونىڭ ىشىندە 100 مىڭ ناۋقاستىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن جاساندى ينتەللەكت قاراپ, ناقتى دياگنوز قويىپ, ەمدەۋ تاسىلدەرىن ۇسىنباقشى.
ەگەر بۇل جوبانى تاجىريبەدەن وتكىزگەن دارىگەرلەر شىنىمەن دە قاجەت دەپ تانىسا, وندا جاڭا جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ونكولوگيالىق ورتالىعىنا دارىگەرلەرگە كومەكشى قۇرال رەتىندە ەنگىزىلە باستايدى.
نازار اۋداراتىن ءبىر جايت, جاساندى ينتەللەكت باعدارلاماسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇش دەڭگەيمەن قورعالعان ەكەن. سوندىقتان كيبەرشابۋىلدار جاسالادى دەپ قاۋىپتەنبەسە دە بولادى.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
