قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ الماتىداعى رەزيدەنتسياسىندا ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن جانە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءى سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن كەلگەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن كەزدەستى.
ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەر ءوتىپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان مەن ازەربايجان پرەزيدەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ەكەۋارا كەلىسسوز كەزىندە حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدارداعى ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ, سونداي-اق الداعى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ I ءسامميتىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
– مەن قازاقستانعا كەلگەن يلحام گەيدار ۇلى اليەۆ پەن ازەربايجاننىڭ دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن قارسى العانىما قۋانىشتىمىن. ءسىز مەنىڭ شاقىرۋىم بويىنشا رەسمي ساپارمەن كەلدىڭىز. بۇل داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. ءسىز قازاقستاندا جىل سايىن بولاسىز. مەن دە ازەربايجاندا ءجيى بولامىن. بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءبىز سىزبەن ەكونوميكا, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن قوسا العاندا, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ كەڭ اۋقىمىن تالقىلادىق. ازەربايجان تاياۋ كۇندەرى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. ءبىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك مەرەيتويىن وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا مەرەكەلەۋگە دايىندالۋدامىز. بۇل 20 جىل ەكى ەل ءۇشىن ءبىر جاعىنان كۇردەلى بولسا, ەكىنشى جاعىنان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى ورىندالدى. مەن قازاقستان مەن ازەربايجان وسىنداي ۋاقىت سىنىنان لايىقتى ءوتتى دەپ سانايمىن. ازەربايجان ءبىز ءۇشىن تۋىستاس, دوس ەل, كاۆكاز وڭىرىندەگى نەگىزگى سەرىكتەسىمىز بولىپ تابىلادى, – دەدى ءوز سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قازاقستان باسشىسىنا جىلى شىرايلى قابىلداۋى مەن قوناقجايلىعى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, بىلاي دەدى:
– قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاۋىڭىز ءۇشىن راحمەت! مەن دە ءسىزدى جانە باۋىرلاس قازاقستان حالقىن الدا كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىك مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن. وسى جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز قارقىندى ەكونوميكالىق دامۋ مەن ساياسي تۇراقتىلىقتا ۇلكەن بەلەستەردى باعىندىردى. ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن قازاقستان تاماشا تابىستارعا جەتتى, ەل وتە سەرپىندى جانە ءتيىمدى دامۋدا. ءسىزدەردىڭ تابىستارىڭىز جاسامپاز ىستەرىڭىزدەن, قالالار كەلبەتىنەن, بارلىعىن ءسۇيسىندىرىپ وتىرعان جاڭا ەلوردا – استانانىڭ اسەم كەلبەتىنەن كورىنەدى. قازاقستان – الەۋەتى وراسان ەل. ءسىز جۇرگىزىپ كەلە جاتقان رەفورمالار بولاشاققا باعىتتالعان. بۇگىن قولدا بار الەۋەت الەۋمەتتىك ماسەلەنى, ەكونوميكالىق رەفورما ماسەلەسىن ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن قازاقستان بارلىق ۋاقىتتا دوستاس, باۋىرلاس ەل بولدى. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بارىنشا نىعايدى. قازىر ءبىزدىڭ دەلەگاتسيالارىمىز ەكونوميكا, كولىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى جوبالاردى تالقىلاۋدا. بۇل ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس الەۋەتىمىزدى نىعايتۋعا ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى زور قارقىنمەن وسۋدە, الايدا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى ءبىزدى قاناعاتتاندىرمايدى, سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ وراسان الەۋەتى تولىقتاي جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس, – دەپ اتاپ ءوتتى يلحام اليەۆ.
كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەلدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارى مەن حالىقارالىق ارەناداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋداعى ءوزارا ۇمتىلىسىن كورسەتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنىڭ بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى قابىلداندى. سونىمەن قاتار, كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلدى: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ عيماراتتارىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن ءوزارا بەرۋ تۋرالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاما, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى تەڭىز ساۋدا قاتىناستارى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم.
رەسمي باعدارلاما اياقتالعاننان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى مەن ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ بىرلەسكەن بريفينگى بولىپ ءوتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا وتە تاتۋ باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناستار ورنىققانىن اتاپ ءوتتى. ازەربايجان قازاقستاننىڭ كاۆكاز وڭىرىندەگى نەگىزگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. بۇل قارىم-قاتىناستار تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جالعاسىن تاپتى. ازەربايجان وسى 20 جىل ىشىندە تولىمدى تابىستارعا جەتتى. ەكونوميكالىق كورسەتكىش, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى, ەكونوميكانى رەفورمالاۋ بويىنشا ازەربايجان الدىڭعى قاتاردا كەلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەكى ەل دە كاسپي تەڭىزى بويىنشا كورشىلەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەنەرگەتيكا, مۇناي تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىندەگى بايلانىستار, كاسپي ارقىلى قازاقستاننىڭ كاۆكازعا, قارا تەڭىزگە, ەۋروپاعا شىعۋى كولىك كۇرەجولى ءتارىزدى ەكەنىن, بۇل – قازاقستان مەن ازەربايجان ىنتىماقتاستىعىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. مۇناي مەن گاز وڭدەۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جابدىقتار شىعارۋ ماسەلەلەرى ءجونىندەگى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ۇلكەن الەۋەتكە يە.
قازاقستاننىڭ ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وڭىرلەرىنە كوكونىس, جەمىس جانە وزگە دە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارى ازەربايجانمەن تىعىز قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, ءوزارا ءتيىمدى جاعدايلاردا ءتيىستى كەلىسىمدەر جاساسۋلارى كەرەك. پرەزيدەنت ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 60 پايىزعا ءوسىپ, جالپى كولەمى 350 ميلليون دوللاردى قۇراعانىن, الايدا بۇل جالپى الەۋەتكە ساي كەلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان كەلەشەكتە ازەربايجان قازاقستاننىڭ ونىمدەرى ءۇشىن ماڭىزدى كولىك كۇرەجولىنىڭ بىرىنە اينالۋى قاجەت. تۇركيادان گرۋزيا مەن ازەربايجان ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە شىعاتىن جاڭا تەمىر جول قۇرىلىسى جانە كاۆكازدىق جۇكتەردى قازاقستان ارقىلى قىتايعا تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى – ەلدەرىمىز اراسىندا تۇرعان وتە ۇلكەن مىندەت.
پرەزيدەنت قازاقستان مەن ازەربايجان ءتىلى, ءدىنى, مادەنيەتى, ءداستۇرى ورتاق, تۇركى تامىرلاس ەلدەر ەكەنىنە توقتالدى. قازاقستانداعى ازەربايجان دياسپوراسى 130 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ۇلتى ازەربايجان بولىپ كەلەتىن قازاقستان ازاماتتارى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, مادەنيەتىن, ساياسي ءومىرىن دامىتۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ, ەقىۇ, اوسشك اياسىندا ەلدەرىمىز ۇقساس ۇستانىمدا ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ سوعىس پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەسىندە بۇۇ-نىڭ ءرولىن نىعايتۋعا, ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسيانى ءوزارا ءتيىمدى جاعدايلاردا جالعاستىرۋعا ۇمتىلىسى بىردەي قولداۋعا يە بولىپ وتىر. قازاقستان باسشىسى ازەربايجان پرەزيدەنتىمەن كەلىسسوزدەر ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلدەر اراسىندا كەلىسسوزدەردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرايتىن 60 قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇگىن قۇجاتتار قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ سەرپىندى جانە ۇدەمەلى دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايعاعى.
يلحام اليەۆ ءوز كەزەگىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇلكەن جولدى ءجۇرىپ وتكەنىن اتاپ ءوتتى. 20 جىل ىشىندە قازاقستان وزگە ەلدەر 100 جىلدا جەتپەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەل سەرپىندى دامىپ كەلەدى, ەكونوميكالىق ساياسات, يندۋستريالاندىرۋ, الەۋمەتتىك ماسەلە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ماسەلەسى تابىستى شەشىمىن تابۋدا.
يلحام اليەۆ سونداي-اق استانا وتە قىسقا ۋاقىت بەدەرىندە قالا سالۋدىڭ بىرەگەي ءتاجىريبەسىنىڭ مىسالى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. استانا – اسەم دە ادەمى قالا. ازەربايجان پرەزيدەنتى قازاقستانعا جىل سايىن كەلەدى. بۇل – سوڭعى 7 جىل ىشىندەگى ءۇشىنشى رەسمي ساپارى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى دە ازەربايجانعا ءجيى بارادى. يلحام اليەۆ مۇنداي ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا نازار اۋدارۋدىڭ جانە ءمان بەرۋدىڭ جارقىن كۋاسى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ەكى ەل حالىقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ كوپعاسىرلىق تاريحى بار. قوس مەملەكەت حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ كەلەدى. قازاقستان مەن ازەربايجان ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرەدى. ۇكىمەتارالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى, بيزنەس-فورۋمدار تۇراقتى وتەدى. اقتاۋدا ازەربايجاننىڭ كونسۋلدىعى اشىلدى. «باكۋ-تبيليسي-كارس» تەمىر جول قۇرىلىسى اياقتالعاندا ازيا مەن ەۋروپانى جالعاستىراتىن جاڭا «تەمىر جىبەك جولى» اشىلاتىن بولادى. يلحام اليەۆ اتاپ ءوتكەندەي, قازاقستان مەن ازەربايجان ءارتۇرلى باعىتتارعا تاۋارلار تاسىمالداۋ, سونداي-اق ۇلكەن جۇك اعىنى ءۇشىن ترانزيتتىك ەلدەرگە اينالۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
مۇناي سالاسىنداعى ءداستۇرلى بايلانىستار نىعايا تۇسۋدە, جاڭا يدەيالار, جاڭا ۇسىنىستار بار. سونداي-اق, ازەربايجان پرەزيدەنتى تاياۋدا باكۋدەگى ءبىر كوشە قازاق حالقىنىڭ دانا ۇلى, ويشىلى, اعارتۋشىسى اباي قۇنانباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل قازاقستان مەن ازەربايجان حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتىڭ بەلگىسى, ەكى حالىقتىڭ تاريحي تامىرلاستىعىنداعى قاتىناستاردىڭ بەلگىسى, گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ىسىنە قوسىلعان تاعى ءبىر ۇلەس. يلحام اليەۆ قازاقستان ازەربايجاننىڭ جاقىن ستراتەگيالىق سەرىكتەسى, دوسى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ازەربايجانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ قايتۋعا شاقىردى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
