ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي: «گەكتارىنان 37 تسەنتنەردەن استىق الدىق. بۇل – ءبىز ءۇشىن رەكورد!»

قوستاناي وڭىرىندە  بۇرىن-سوڭدى ءدال بيىلعىداي استىق بىتكەن ەمەس. وبلىس ديقان­دا­رى قامباعا 8 ميلليون تون­نا­عا جۋىق التىن  ءدان قۇيىپ الدى. ءتىپتى ءوڭىردىڭ قارا تو­پىراقتى سولتۇستىك اۋداندا­رىن بىلاي قويعاندا, تاران, دەنيسوۆ, امانگەلدى, ارقا­لىق  سياقتى  وڭتۇستىكتە جات­قان اۋداندارىندا دا  استىق  بىتىك شىقتى. الايدا, بي­ىلعىداي جاڭبىرلى ەمەس, تو­پىراق­تىڭ اپشىسىن قۋ­ىر­عان  قۇر­عاق­شىلىقتا دا قوستاناي عى­لىمي-تاجىريبە ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي  تاجىريبەسىندەگى ىلعال ساقتاۋ  تەحنولوگياسىن قولدانعان ديقان­دار­دىڭ قامباسى ءدانسىز بولمايدى. ال بيىل ول باسقاراتىن «زارەچنىي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى گەكتارىنان 37 تسەنتنەردەن  استىق جيناپ, رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى. ءبىز ۆالەنتين يۆانوۆيچكە  ناۋقان اياقتالار تۇستا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءسىز ءۇشىن بيىلعى استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ – مەنىڭ ىلعال ساقتاۋ تەحنولو­گيا­سىمەن ءبىرجولاتا اينالىسىپ كەلە جات­قانىما 15-16 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءبىز بيىل وسى تەحنولوگيانىڭ جۇيەسىن ءبىرىنشى رەت تولىق پايدالانا الدىق. سون­دىقتان قۇداي قولداپ, بيىل بۇرىن-سوڭدى بىتپەگەن استىق جينادىق. «زا­رەچ­نىي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى گەكتارىنان 37 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. ءبىزدىڭ توپىراقتىڭ بونيتەتى 32 بالل ەكەنىن ۇمىتپاڭىز. ال سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى جەرىنىڭ بونيتەتى – 55, اقمولا وبلىسىندا توپىراق بونيتەتى 40 باللدان اسادى. وزىق تەحنولو­گيانىڭ ارتىقشىلىعىن وسىدان-اق با­عام­داي بەرىڭىز. – ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ىلعال ساق­تاۋ تەحنولوگياسىن ءوزىڭىز ونەرتا­بى­سىم دەپ باعالايسىز. ول بيىل ءساۋىر ايىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق «شا­پا­عات» ونەرتاپقىشتار بايقاۋىندا ءبىرىنشى جۇلدەنى يەلەندى عوي. – ءيا, جەر وڭدەۋدىڭ ءوزىم جاساعان جاڭا تاسىلىمە ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتتەن ءتورت پاتەنت العانمىن. ولاردىڭ باعالاعانى­نا ريزامىن. مەن بۇل ەڭبەگىمنىڭ با­عالانۋىمەن قاتار, وسى جۇلدە ارقىلى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ەلىمىزدە ناسي­حات­تالاتىنىنا قۋاندىم. بۇل تەحنولوگيا قازىر استىق دەرجاۆالارىنىڭ ءبىرى كا­نادالىق, ارگەنتينالىق, اۆستراليالىق عالىمدار مەن ديقاندار تاراپىنان مويىندالعان. الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەدى. قازاقستاندىق تەحنولوگيا تۋرا­لى مەنىڭ ەڭبەكتەرىم اۆستراليا مەن كانادادا اعىلشىن تىلىندە باسىلىپ شىقتى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى (مۇنى ديقاندار مەن عالىمدار تىكەلەي سەبۋ, نولدىك تەحنولوگيا, رەسۋرس ساقتاۋ دەپ ءارتۇرلى اتاپ ءجۇر)  كوپ جىلعى تىنباي جۇرگىزىلگەن تاجىريبە مەن ەڭ­بەكتىڭ جەمىسى ەكەنى راس. مەن 60-شى جىل­داردىڭ ورتاسىندا ناۋىرزىم اۋدا­نىنىڭ «رازدولنىي» كەڭشارىنا جاس اگرونوم بولىپ كەلگەننەن باستاپ وسى تەحنولوگيانىڭ كەرەكتىگىن ويلاي باس­تاعانمىن. ءتىپتى ميچۋرين اتىنداعى جەمىس-جيدەك ينستيتۋتىن بىتىرەر كەزدە قورعاعان ديپلوم جۇمىسىمنىڭ تاقى­رى­بى دا وسى تەحنولوگيادان الىس كەتكەن جوق. مەن ديپلوم جۇمىسىمدى ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى جاڭا تەحنولوگيا­عا كىرىسۋدىڭ باسى دەپ بىلەمىن. ونى سول كەزدەگى عالىمدار جوعارى باعالاعان ەدى. بۇگىنگە دەيىن 150-دەن اسا ماقالا جازىپپىن, ەكى كىتاپتى وسى سالاعا ارنادىم. – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار ءون­دى­رۋشىلەرىنىڭ وبلىستا ءوتىپ جاتاتىن ءما­جىلىستەرىندە ءسىزدىڭ ىلعال ساقتاۋ تەح­نولوگياسى تۋرالى ايتپاعان كە­زىڭىز كەمدە-كەم. وسى مولشىلىق ءتاسىلىنىڭ «كىلتى» نەدە؟ – كىلتى دەيسىڭ بە؟ ونى ايتۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاسايىن. جاس كەزىمدە قىز­مەتتى ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ «رازدول­نىي» كەڭشارىندا اگرونوم بولىپ باس­تا­دىم دەدىم عوي. سوندا قاتار جاتقان «بۋرەۆەستنيك» دەگەن اتاقتى كەڭشار بولدى. ونىڭ ەكى رەت سوتسياليستىك ەڭ­بەك ەرى اتانعان نيكولاي كوزلوۆ دەگەن ديرەكتورى بولدى. ءبىز وسى تەحنولوگيا­نىڭ ارقاسىندا «بۋرەۆەستنيككە» قارا­عان­دا استىقتى 1,5 ەسە كوپ جينادىق. نيكولاي گريگورەۆيچ شارۋاشىلىقتى شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ەدى. «ەكى شا­رۋاشىلىق تا ناۋىرزىمنىڭ شولەيت دالاسىندا جاتىر, ال نەگە كورسەتكىش ەكى ءتۇرلى؟» دەگەن ماسەلە ول كىسىنى دەرەۋ ويلانتتى. ول ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا ءجيى كەلەتىن بولدى, جايقالىپ تۇرعان ەگىس­تى ارالايدى. «بۇل قالاي؟» دەپ ءجۇردى. مەن سول جىلى جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا جەردى اۋدارىپ جىرتپاي, ىرەپ, تىرناپ عانا ءدان سەبۋدى باستاعانمىن. جەردى ىرەپ جىرتاتىن قۇرالدى قول­دان­دىق. گاپ تە, كىلت تە, مىنە, وسىندا. ياعني, توپىراقتى قالاي وڭدەۋدە عوي. سودان كوزلوۆ مەنى «بۋرەۆەستنيككە» باس اگرونوم ەتىپ شاقىردى. سول شارۋاشىلىقتا جاڭا تەحنولوگيانى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇستىم. ودان شارۋاشىلىق ديرەكتورى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ما­سىنىڭ باستىعى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدىم, تاۋەل­سىزدىك جىلدارى اۋىل شارۋاشى­لىعى مينيسترىنە دەيىن ءوستىم. – ءسىزدىڭ تەحنولوگيانىڭ «كىلتى» جەر­دى سوقامەن اۋدارماي, جەردى بەتىنەن عانا ىرەپ جىرتىپ, نەمەسە سىزىپ قانا ءدان تاستاۋ بولىپ تابىلادى ەكەن. سوندا ءسىز توپىراقتى وڭدەۋدىڭ وسى كەزگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتقان ءداس­تۇرلى ءتاسىلىن تەرىسكە شىعارماقسىز با؟ – ءيا, ءدال سولاي ايتۋدان قورىق­پاي­مىن. ادام سوقانى ويلاپ تاپقالى جەردىڭ قىرتىسىن اۋدارىپ, توپىراقتىڭ قۇنا­رىن قۇرتۋمەن كەلەدى. باسقا جاقتا شارۋام جوق, قازاقستاندا تىڭ كوتەرىلگەلى 50 جىل ىشىندە توپىراقتاعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ 30 پايىزىن جويىپ جىبەردىك. توپىراقتا 7-8 پايىز ورگانيكالىق زاتتار بولادى, قازىر ونىڭ مولشەرى 4-5 پايىز­دان اسپايدى. جەر بەتىندەگى 1 سانتيمەتر قاراشىرىك قالىپتاسۋى ءۇشىن جارتى عاسىر ۋاقىت كەرەك. ول قالاي پايدا بولادى؟ وسىمدىكتىڭ ساباعى, جاپىراعى, تامىرى ورنىندا قالىپ, ءشىرىپ, جەر استىنداعى ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەرمەن ءوزارا ارە­كەت­تەسكەندە قالىپتاسادى. ءبىز, ادامدار, سوقامەن توپىراقتى بىرنەشە سانتيمەتر تەرەڭدىكتە اۋدارىپ تاستاعاندا, ونداعى ءتىرى ورگانيزمنىڭ بارلىعى دا جەلگە, كۇنگە ءتيىپ جويىلىپ كەتەدى. سوقانى ادامزات وركەنيەتىنىڭ كورىنىسى دەپ قابىلدادىق. ال 1850 جىلى چارلز دارۆين: «ادام سوقانى ويلاپ تاپتى, بىراق توپىراقتى سوقا قوپسىتا ما, قۇرت-قۇمىرسقا قوپسىتا ما, ونى ءالى ءومىر كورسەتەر», دەگەن ەكەن. سول ءدارۆيننىڭ ايتقانى دۇرىس. جەردىڭ قىرتىسىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارعان­دىقتان دا ول ازىپ بارادى. – ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى قۇر­عاق­شىلىق جىلدارى ايىرىقشا ءنا­تي­جە بەرىپ ءجۇر عوي؟ – ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيانى تەك قۇرعاقشىلىق نەمەسە قۋاڭشىلىق جىلدارى عانا كەرەك دەگەندەر ءتۇبىرلى قاتەلەسەدى. راس, بۇل تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەگەندە جاڭبىر از جاۋ­عان جىلدارى تۇگەل, قۋاڭشىلىق بولىپ, كوكتەن تامشى تامباعان ۋاقىتتىڭ وزىندە ديقان قامباسى قۇر بولمايدى. وعان قوس­تاناي وبلىسىنداعى سوڭعى جىلدارعى كورسەتكىشتەر كۋا. مىسالى, 2009-2010 جىل­دارى قاتارىنان ەكى جىل توبىل-تورعاي وڭىرىندە جاڭبىر جاۋمادى. وسى تەحنولوگيانى پايدالاناتىنداردىڭ اتى­زىندا گەكتار اينالىمى 8 تسەنتنەردەن كەمىگەن جوق. ال بۇرىن مۇنداي جىلدارى ديقان قىرمانى بوس قالاتىن. قۇرعاق­شىلىق ءبىزدىڭ قازاقستان جەرىندە تابي­عات­تىڭ ءجيى بولاتىن قۇبىلىسى. ءتاجىري­بەگە سۇيەنسەك, ءار ون جىلدىڭ ءۇش جىلى قۇرعاق, ءۇش جىلى قۋاڭ, ءتورت جىلى جاڭ­بىرلى بولادى ەكەن. الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, جىلىنا 350 مم-دەن از ىلعال تۇسكەن جەر قۋاڭ, ءشول بولىپ سانالادى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ بارلى­عى دا شولەيت ايماققا جاتادى. ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى ىلعالدى ۇستايدى, ەڭ باستىسى توپىراق قۇنارىن ارتتىرادى. – ءسىزدىڭ تەحنولوگيا بويىنشا توپى­راق­تى قالاي قوپسىتۋ كەرەك؟ – مەن ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سوقانىڭ ءبىر تىسىندەي عانا, ءوزى جۇقا, تۇمسىعى ۇشكىر قۇرال ويلاپ تاپتىم. ول سوشنيك دەپ اتالادى. وسى قۇرالدى دانسەپكىشكە تىركەپ, جەردى تە­رەڭدىگى 2 سانتيمەتردەن اسپايتىن ەتىپ ىرەپ سىزىپ, وعان ءدان تاستالىپ وتىرادى. سوندا توپىراقتىڭ فلوراسى بۇزىلماي, ەرتەڭ وسەتىن بيدايعا نە باسقا وسىمدىككە كەرەكتى ازىقتىڭ بارلىعى دا توپىراقتىڭ وزىندە قالادى. سوشنيكتەردى چەليابى, ومبى زاۋىتتارىندا ىستەتىپ الامىز. ءبىز­دىڭ وبلىستا دا وندىرۋگە بولار ەدى, بىراق چەليابىدەگىدەي تەمىر جوق. قايتالاپ ايتايىن, ەڭ باستىسى – تو­پىراقتىڭ قۇنارىن وزىندە قالدىرۋ بول­ماق. بۇرىن ديقاندار مەن ماماندار ارا­سىن­دا مىناداي تۇسىنىك بار ەدى. جەردەن قانشا مول ءونىم الساڭ, جەر سونشا ازادى, وعان ۇستەمە مينەرالدىق تىڭايتقىشتار بەرۋ كەرەك. ال ىلعال ساقتاۋ تەحنو­لو­گيا­سى­مەن جەردى وڭدەگەندە جىل بويى توپىراق وسىمدىك قالدىقتارىمەن جابۋ­لى جاتادى. ول قالدىقتاردىڭ بارلىعى دا جاۋىن-شاشىن جانە ميكروورگانيزمدەر ارەكەتىمەن قاراشىرىككە اينالىپ, توپىراقتى ورگانيكالىق زاتتارمەن باي­ى­تا تۇسەدى. قىسقاسىن ايتقاندا, دايىن تىڭايتقىشقا اينالادى. ول وسى جەردەن ورىپ العان استىقتى وسىرگەن قۇنار­دىڭ بارلىعىن دا قايتادان ورنىنا كەلتىرەدى. سوندا مىناداي تۇسىنىك شىعادى. كۇزدە بىتىك استىق ورعان سايىن, توپىراق ازبايدى, قايتا قۇنارلى بولا تۇسەدى. ويتكەنى, جاقسى وسكەن استىقتىڭ توپى­راقتا قالاتىن ساباعى مەن جاپىراعى, تامىرى دا مىقتى, توپىراق بۇرىن­عى­داي ازۋدىڭ ورنىنا ورگانيكالىق زاتتارمەن قۇنارلانا تۇسەدى. مەن اۋزىم تىنباي اي­تىپ جۇرگەن ىلعال ساقتاۋ نەمەسە نولدىك تەحنولوگيانىڭ بار سىرى وسى عانا. ال بۇل تەحنولوگيانىڭ باستى ار­تىق­شىلىعى – حيميالىق تىڭايت­قىش­تار­دى كەرەك ەتپەيمىز. سوندىقتان تو­پى­راق حيميامەن لاستانبايدى. ال ونداي جەرگە ەككەن بيدايدىڭ ساپاسى دا جوعارى. ءبىزدىڭ وندىرگەن بيدايىمىز حالىقارالىق كورمەلەردە ەكولوگيالىق تازالىعىمەن, ساپاسىمەن جوعارى با­عا­لانىپ ءجۇر. قۇنارلى توپىراق – ساپالى ازىق. ول – حالقىمىزدىڭ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىق كەپىلى دەگەن ءسوز. – جەر وڭدەۋدىڭ نولدىك تەحنولو­گيا­سى تەك مول ءونىمدى قامتاماسىز ەتىپ قويمايدى, توپىراقتى تازا ساق­تايدى دەگەنىڭىز كوڭىلگە قونىپ وتىر. ەكولوگيالىق ماسەلەلەر وتكىرلەنىپ تۇرعان مىنا زاماندا بۇل وتە قۇپ­تارلىق ءىس ەكەن. – بارلىق مەملەكەتتەردە تابيعي رەسۋرستى قورعايدى. ال توپىراق – باستى تابيعي بايلىق. بارلىعى دا تو­پى­راقتان ونەدى. كوپتەگەن ەلدەر تو­پىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋدى زاڭمەن بەكىتىپ وتىر. مىسالى, گەرمانيادا, اۆستراليادا فەرمەر توپىراقتى ازدىرىپ جىبەرسە, ول زاڭ شەڭبەرىندە ۇلكەن ايىپ اقشا تولەيدى نەمەسە ودان جەر ۋچاسكەسى قايتارىلىپ الىنادى. بىرقاتار ەلدەردە توپىراقتى ساقتاۋ قىزمەتى پايدا بول­دى, ونى مەملەكەت باقىلاپ وتىرادى. ەگەر توپىراق ءتيىستى تەحنولوگياعا ساي كۇتىلمەسە, ونىڭ بەتى قاراشىرىكتى قام­تاماسىز ەتەتىن وسىمدىك قالدىقتارىمەن جابىلماسا, وندا فەرمەرگە ايىپپۇل سالىنادى, ال توپىراق جاقسى كۇتىلسە ولاردىڭ سۇراعان سۋبسيدياسىن بەرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە «جەر تۋرالى» زاڭنىڭ 93-بابىندا جەر ۋچاسكەسىنىڭ كۇتىلۋ كەرەكتىگى, جەردى جالعا العان ادام ونى كۇتپەسە كەرى الىپ قويۋ جونىندە ايتىلادى. بىراق بۇل باپ جۇمىس ىستەمەيدى. ونداي باپ بار ەكەنىن ەسكەرىپ جاتقاندار از. سوندىقتان توپىراقتى ساقتاۋ تۋرالى ارنايى زاڭ كەرەك. جەر- انانى قاشانعى قورلايمىز... – ۆالەنتين يۆانوۆيچ, ءسىز ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسى جونىندە ايت­قان­دا ارقالانىپ كەتەسىز. ەندى اڭگىمە ارناسىن ءسال بۇرىڭقىرايىق. ءوزىڭىز­دىڭ 90-شى جىلدارى اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى بولعانىڭىزدى ايت­تىڭىز. بىراق قوستانايعا قايتىپ ورال­­دىڭىز. نەگە؟ – مينيستر ورىنتاعىندا وتىرىپ, استىق القابىنا, دالاعا كوڭىلىم اۋا بەردى. مەنىڭ تەگىم شارۋا ادامى عوي. جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ىستەگەنمەن دە, مۇمكىن ساياساتكەر بولا الماس ەدىم. اقىرىندا بيىك لاۋازىمدى ەگىس القابىنا اۋىستىردىم, قوستانايعا قايتىپ ورالدىم دا, عىلىممەن اينا­لىس­تىم, جاڭا تەحنولوگيانى اياعىنا دەيىن جەتكىزدىم. ەلباسى ءبىر ماجىلىستە «لاۋازىم ورىنتاعىن تاستاپ, ەگىس دالا­سىنا ورالعان جالعىز مينيستر دۆۋرەچەنسكي», دەپ ايتىپتى. – قازاقستاننىڭ بولاشاعىن قا­لاي ەلەستەتەسىز؟ – ماعان جۋرناليستەر «تاريحي وتا­نىڭىزعا كەتپەيسىز بە؟» دەگەن سۇراق تا قويىپ جاتادى. ول زاڭدى شىعار. ەگەر شىنىمدى ايتسام, 90-شى جىلدارى مەنى كۋرستاس دوسىم ەگور ستروەۆ رەسەيدىڭ ورەل وبلىسىنا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە شاقىردى. كەيىنگە سىلتەي بەردىم, ويتكەنى, ەكى ويلى بولىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى مەڭدىعارا اۋدانىنا باردىم. جايقالعان ەگىن, تابيعات تامىلجىپ تۇر ەكەن. كورگەندەردىڭ بارلىعى الدىمنان قۇراق ۇشىپ امانداسادى, جاعداي اۋىر كەز عوي, جاستار اقىل سۇرايدى. «مىنا جەردى, ادامداردى قالاي قيىپ كەتەمىن» دەگەن وي, ويمەن بىرگە كوزىمە جاس كەلدى. يمانداي شىنىم. كەلدىم دە ماسكەۋگە تەلەفون شالىپ, بارمايتىنىمدى ايت­تىم. قىلشىلداپ تۇرعان كەزىمدە كەتپەگەن مەن ەندى قايدا بارامىن؟ زايىبىم تامارا الەكسەەۆنامەن قوستانايدا كەزدەستىك, بالالارىم, نەمەرەلەرىم قوستا­نايدا تۋدى. مەنىڭ تۋعان جەرىم رەسەي بولعانىمەن, 25 جاسىمنان قازاقتاردىڭ اراسىندا كەلەمىن. قازاقتىڭ تاماشا ادامدارىمەن سىيلاس, دوس-جارمىن. ولار ماعان ورىسسىڭ دەپ, بوتەن پيعىل­داعى ءسوز ايتىپ جاتقان جوق. قازاقتار مەنى قازاقتان بەتەر سىيلايدى. جالپى, قازىر ۇلتقا ءبولۋدىڭ قاجەتى جوق, ەلدىڭ زاڭدارىن ورىنداپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ, كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الۋ كەرەك. مەن – بوس سويلەمەيتىن جان­مىن. مىسالى, نەمەرەم كاتيا قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋگە تىرىسىپ ءجۇر. بو­لا­شاق وسى نەمەرەلەرىمدىكى, سون­دىق­تان قازاقستاننىڭ باي ەل بولعانىن تىلەيمىن, سولاي بولارىن جۇرەگىم سەزەدى ءارى سەنەدى. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى.