ەل يگىلىگى تۇرعىسىنان

مۇناي – جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قوز­عاۋشى كۇشى. ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەگەن بۇل تۇجىرىمدى بۇكىل الەم الدەقاشان مويىن­داعان. قازاقتىڭ باعى ءۇشىن تا­بي­عات-انا قاسيەتتى جومارت دالامىزدى قارا التىننان دا كەندە قالدىرماپتى. مىنە, وسى قازىنا­مىزدىڭ ارقا­سىن­دا ءبىز وكپەنى قوسقان ءولىارا كەزەڭدەردىڭ قيىندى­عىنا توتەپ بەرىپ, دۇنيە ءجۇزىن تۇرالاتقان كەشەگى جاھاندىق ەكونو­ميكالىق جانە قارجى داعدا­رىسىنان دا تا­قىرلانباي شىقتىق. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعى ىشىندەگى رەسپۋبليكامىزدىڭ قول جەتكىزگەن ەكو­نو­ميكالىق جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزگى تۇعىرى دا وسى قاسيەتتى دالامىزدىڭ قوي­ناۋىنا بۇككەن مۇناي مەن تابيعي گازدىڭ ارقاسى ەكەندىگى اقيقات. تاۋەلسىز قازاقستان­نىڭ قارقىندى ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسى تاياۋ بولاشاقتا تاعى دا وسى تابيعي بايلىقتا­رىمىز – مۇناي, گاز جانە باسقا شيكىزاتتارعا تىكەلەي بايلا­نىستى بولاتىندىعى دا جا­سىرىن ەمەس. مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ ەل ەكونوميكا­سىنىڭ باسىم دا تابىستى سالالارىنىڭ بىرىنەن سانالادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا كومىرسۋتەگى شيكىزاتىنىڭ 200-دەن استام كەن ورنى انىقتالدى. مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىر ەلىمىزدە زەرتتەلگەن مۇناي قورى 5,7 ميلليارد توننا كولەمىندە بولىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل كورسەتكىش قازاقستاندى الەمدەگى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ العاشقى وندىعى­نىڭ قاتا­رىنا قوسادى.  

الەم- دەگى الاتىن ورنى	ەلدەر	قورى ملرد.بارر.	الەمدىك ملرد.ت.	قورداعى %-دىق ۇلەسى
1.	ساۋد ارابياسى	264,2	37,7	21,3
2.	يران	138,4	19,8	11,2
3.	يراك	115,0	16,4	9,3
4.	كۋۆەيت	101,5	14,5	8,2
5.	بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى	97,8	14,0	7,9
6.	ۆەنەسۋەلا	87,0	12,4	7,0
7.	رەسەي	79,4	11,3	6,4
8.	ليۆيا	41,5	5,9	3,3
9.	قازاقستان	39,8	5,7	3,2
10.	نيگەريا	36,2	5,2	2,7
	وپەك-كە مۇشە ەلدەر	934,7	133,5	75,5
	بۇكىل الەم	1237,9	176,8	100,0

بۇگىندە قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەل بولىپ تابىلادى. ال الەمدەگى مۇناي ءوندى­رۋشى 90 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان العاشقى وتىز­دىققا كىرەدى. سونىمەن بىرگە, رەسپۋب­ليكامىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق رىنوگىنىڭ الەۋەتىن كوتەرۋدە تابيعي گازدىڭ الاتىن ورنى دا ەلەۋلى. قازىر ەلىمىزدە 3 تريلليون تەكشە مەتر زەرتتەلگەن تابيعي گاز قورى بار. كاسپي جاعالاۋىنداعى مۇناي-گاز كەنىشتەرى, تورعاي, وڭتۇستىك ماڭ­عىش­لاق, سولتۇستىك ءۇستىرت اۋماعىندا نەگىزىنەن 100-دەن استام گاز كەنىشتەرى شوعىرلانعان. انىقتالعان تابيعي گاز قورى بويىنشا قازاقستان الەمدە 15-ءشى ورىندى يەلەنەدى. جالپى, ەلىمىزدىڭ تابيعي گاز قورى بويىنشا الەۋەتى 10 تريلليون تەكشە مەترگە جەتەدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. ونىڭ 90,2 پايىزى كاسپي تەڭىزى جاعالاۋى تۇبەكتەرىندە شوعىرلانعان. وكىنىشكە وراي, قازىنالى جەرىمىزدەگى مۇ­ناي مەن گاز كەنىشتەرى جەتكىلىكتى بولسا دا, ونداعى مەملەكەت ۇلەسى ءالى دە ماردىمسىز. جالپى, مۇناي-گاز شيكىزاتىن وندىرۋدەگى مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلەسى قازىرگى تاڭدا 27 پايىز دەڭگەيىندە عانا. ال كومىرسۋتەگى شيكىزا­تىن ءوندىرۋدىڭ باسىم الەۋەتى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ەنشىسىندە قالىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ستراتەگيالىق باعىتتا ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن وڭدەلمەگەن شيكىزات ەكسپورت­تاۋدى قاناعات تۇتىپ كەلەمىز. مۇناي-گاز ءوڭدىرۋ سالاسىن سارالاۋدان وتكىزەتىن بولساق, قازىر ەلىمىزدىڭ بۇل شيكىزات وندىرىسىنە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ كوپتەپ كىرىپ كەتكەنى شىندىق. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ قارا التىنىن يگەرۋگە قىتاي مەملەكەتى تاراپىنان ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىلىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولا­دى. جوبالارداعى ءتۇرلى ەلدەردىڭ ۇلەسى مىنا كەستەدەن انىق بايقالادى.

جوبالار	جوبالارداعى مەملەكەتتەردىڭ ۇلەسى
	اقش	قازاقستان	قىتاي	رەسەي
كاسپي قۇبىر جەلىسى كونسورتسيۋمى	15 %	19 %	–	31 %
«باتىس قازاقستان – قىتاي» مۇناي قۇبىرى	–	50 %	50 %	–
«قازاقستان – قىتاي» مۇناي قۇبىرى	–	50 %	50 %	–
تەڭىز كەنىشىن يگەرۋ (قورى ملرد. ت.)	50 %	20 %	–	5,0 %
قاراشىعاناق كەنىشىن يگەرۋ	20 %	–	–	15 %
«ماڭعىستاۋ-مۇناي-گاز» كەنىشىن يگەرۋ	–	50 %	50 %	–
قۇمكول كەنىشىن يگەرۋ	–	33 %	67 %	–
شىمكەنت ءموز	–	50 %	50 %	–
قاشاعان كەنىشىن يگەرۋ	25,3 %	16,81 %	–	–

سوڭعى ونجىلدىقتا قازاقستان ەكونوميكا­سىنىڭ قارقىندى دامۋى مۇناي-گاز سالاسىن­دا وتاندىق كومپانيالاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر. سوناۋ ءبىر وداق ىدىراعان ءولىارا كەزەڭدە ەكونومي­كامىزعا كوبىرەك ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتى­مەن مۇناي-گاز سالاسىنا ينۆەستيتسيا اكەلگەن شەتەلدىك كومپانيالارعا كوپتەگەن جەڭىل­دىكتەر جاسالدى. قارا التىن قورىنان ولار سول كەزدە كوپ ۇلەس تە الىپ ۇلگەردى. مىنە, ەندى وسى كەلەڭسىز­دىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتىمىز وتاندىق كومپانيالارعا باسىم­دىق بەرۋ ماقساتىندا بىرقاتار زاڭنامالىق نورماتيۆتەر قابىلدادى. قازىر ۇكىمەتتىڭ باستى ستراتەگياسى ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورىندا مەملەكەتتىك ۇلەستى بارىنشا ارتتىرۋ بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر دە بارشىلىق. اسىرەسە, 2005-2009 جىل­دارى مۇناي-گاز سالاسىندا مەملەكەتتىك ۇلەستى ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار يگى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايت­قاندا, سولتۇستىك كاسپي جوباسىندا قازاق­ستاننىڭ ۇلەسى 16,81 پايىز­عا ءوستى. «قاز­گەرمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ 50 پايىز اكتسياسى, «پەترو­قا­زاقستان» اق-تىڭ 33 پايىز اكتسياسى, شىمكەنت ءموز-ءدىڭ 50 پايىز اكتسياسى, «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق-تىڭ 50 پايىز اكتسياسى, پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى­نىڭ 100 پايىز اكتسياسى مەملەكەت ۇلەسىنە قايتا­رىلدى. سونىمەن بىرگە, «قاز­مۇنايگاز» ۇلتتىق كومپا­نياسى باتۋمي مۇناي تەر­مينالىنىڭ باقىلاۋ جاساۋ پاكەتىنە يە بولدى. «قاز­مۇناي­گاز» اق رەسەيلىك «گازپروم» كومپا­نياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ورىنبور گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ بازاسىندا ارقايسىسى 50 پايىزدىق ۇلەسپەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇردى. ۇستىمىزدەگى جىلى ەلىمىز گوللاندتىق «رۋمپەترول گرۋپپ» كومپانياسىنىڭ 75 پايىز اكتسياسىن يەلەندى. بۇل كومپانيا رۋمىنيا مەملەكەتىندە قۋاتى 15 ميلليون توننا مۇناي وڭدەيتىن ەكى زاۋىتقا, 600-دەن استام جانار-جاعارماي ستانسالارىنا يەلىك ەتەدى. بولاشاقتا وسى كومپانيا ينفرا­قۇرىلىمى ارقىلى قازاقستاندىق مۇنايدان الىنعان ونىمدەردى فرانتسيا, رۋمىنيا, بولگاريا جانە باسقا ەۋروپالىق مەم­لەكەتتەردىڭ اۋماعىندا ساتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ارينە, ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيا­لاردىڭ وتاندىق ەكونوميكامىزدى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ەكەندىگى داۋسىز. الايدا, كەيبىر ينۆەستورلار تاراپىنان جاسالىپ جاتقان ءتۇرلى «جومارتتىقتار» ەرىكسىز الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ كوش­باسشىسى بولىپ تابىلاتىن مۇناي-گاز سالاسىندا شەتەل كومپانيالارىنىڭ «قازمۇنايگاز» ۇك» اق-پەن باسەكەلەستىك جاساۋى ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە كولەڭكە ءتۇسىر­مەۋى ءتيىس. قورىتا كەلگەندە, جەر قويناۋىن­داعى قارا التىن قورى ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن ايقىندامايدى. بۇل تابيعي قازبا بايلىقتارى كەشەندى تۇردە يگەرىلىپ, تەك شيكىزات كۇيىندە ەمەس, وڭدەلگەن ونىمدەر كۇيىندە ەكس­پورتتالاتىن بولسا, بۇل سالادا وتاندىق كومپانيا­لاردىڭ ۇلەسى شەتەلدىكتەردەن باسىم بولعاندا عانا جومارت جەرىمىزدىڭ قويناۋىنداعى قازىنامىز ەل مۇددەسىنە, ۇرپاق يگىلىگىنە اينالماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.