ءومىر ساپاسى

– حال نەشىك؟ – ايتەۋىر, ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز عوي! ... ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز عوي! سوزىندە بەكەمدىك جوق. بۇلتالاق باسىم. الاڭكوڭىل بىرەۋ. الماعايىپ سەزىمى ويىن ءبىر ىزگە ءتۇسىر­مەي, بۇلاڭ كۇيگە سالىپ تۇر. وزىنە-ءوزى سەنبەيتىندەي. ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا ءدۇدامال كەيىپتە. نە بوپ قالىپتى وعان؟ انە, ول كوشەدە كەتىپ بارا جاتىر: ءوز سۇلباسى ەمەس, كولەڭكەسى عانا كورىنىپ, كولبەڭدەيتىندەي...ءبىر جاعىمسىز گاپ بار ونىڭ مىنا ومىرىندە. – حال نەشىك؟ – وتە جاقسى! ءومىر نەتكەن تاماشا! كوكەيىندەگى ارعى ايتپاعى بەلگىلى. ومىرگە عاشىق ءبىر پەندە. ءومىر سۇرۋگە ىنتىق. ماحاب­باتىن بار عۇمىرىنا ارناپ, بالىن سورىپ, ارىن تامىزىق ەتىپ, جاراستىقپەن ماعىنالى كۇن كەشىپ جاتقانى بەسەنەدەن بەلگىلى بولىپ تۇر. ۇنىنەن جارىق ساۋلەگە ىڭكارلىگى سەزىلەدى. ءىس-قيمىلىنان ولشەۋلى عۇمىردىڭ ماڭىزىن بەزبەندەۋ جاعى اي­قىن بايقالادى. ءيا, مۇن­داي ادامدارمەن ءومىر قۇندى, ءومىر ساپالى! ءومىر ساپالى دەپ قالدىق-اۋ. شىنىندا دا سولاي ەمەس پە؟ ساپالى ادامى بولسا – ءومىر ساپالى بولماي قايتەدى. دەمەك ساپالى ادامدار ساپالى ءومىردىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى دەسەك, جاراسار. ەندەشە, ءومىر ساپاسى تۋرالى تولعانىسقا تۇسسەك, ارتىق بولماس. ءومىر ساپاسى! ونى قالاي ءتۇسىنىپ ءجۇر ەكەنبىز, وسى؟ ماقالانى ءاۋ دەپ باستاعانىمىزدا, ءومىر ساپاسىنا ەكى ءتۇرلى يشارا, مەڭزەۋ, باعا, كوز­قاراس تۇيگەندەيمىز. ءبىرى – ومىرگە ەنجار, نەم­قۇرايدى, بولبىر, دارمەنسىز, دايەكسىز, جىگەرسىز ءبىر پەندە. ەكىنشىسى – ومىرگە عاشىق, ويلى, ءبىلىمدى, ۇلكەن ىستەرگە ىنتىزار, ەڭبەك­شىل, از ۇيىقتاپ كوپ تىندىراتىن, جارىق دۇنيەگە كەلگەنىنە مارقايىپ جۇرەتىن, ءوتىپ بارا جاتقان ءبىر ءمينوتىن باعالاي بىلەتىن, ماحاب­باتىن تاپقان, ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى وتا­عا­سى نەمەسە وتاناسى, تەرەزەدەن سىرتقا كوز تاستاپ وتىرىپ-اق كۇللى الەمدى سۇيە بىلەتىن ءازىز جۇرەك, توسەگىنەن تۇرا سالىپ كۇنگە سالەم بەرەتىن, شۇمەكتەن اققان ءبىر تامشى سۋعا تاڭعى نەسىبەم دەپ ەرنىن شىلايتىن, باتقان كۇنگە ەسەپ بەرەتىن ساپالى ادام ەكەن. ءيا, ساپالى ادام. ءيا, ونىڭ ءومىرى ءسوزسىز ساپالى ءومىر! سوندايلاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, وي-ارمانى ارقىلى, رۋحاني بايلىعى جونىندە سارالاي وتىرىپ, ءومىر ساپاسى حاقىندا تولعا­نۋىمىزعا ابدەن بولادى ەكەن. «قايدان بىلەيىن, جۇرت قاتارلى ءومىر ءسۇ­رىپ جاتىرمىز عوي», – دەيدى ءومىردىڭ ساپا­سىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ءبىر ازامات. دارالانىپ ەشتەڭە جاساپ جۇرمەگەن سىڭاي­لى. كۇنكورىس قىزمەتى بار. كۇمىس تويىن تويلاعاندا, ون بالاسىن قازداي قالقىتىپ ەرتىپ شىقتى. سوندا بالاپاندارىنا قاراپ تۇرىپ, كوزىنە تىرەلگەن ءمولدىر جاستى تەجەي الماي, قاتتى قىسىلسىن. «جىلا, جىلا, جاسىرماشى!» – دەپ ءبىر دوسى ونىڭ قۇلاعىنا سىبىرلادى. بۇل: «ۇيات,ۇيات», دەپ زايىبىنىڭ بىلەگىنەن جەڭىل قىسىپ-قىسىپ قويادى... مۇنى وتباسى ساپاسى دەسەك شە؟ ساپالىق مىسالداردا كىشى, ءىرى مولشەرلەۋ جات بولۋى ءتيىس. ساپالى ەكەن – شەكارا جوق, تىيىم جوق. دىتتەلگەنى – ساپا. ەندەشە مىنا جايتقا نازار اۋدارالىق. جول اپاتىنا ۇشى­راعان ءسىڭلىسىنىڭ شيەتتەي ەكى ءسابيىن ەر جەتكىزىپ, تۇرمىسقا بەرىپ, كىشكەنەلەرىن ءسۇيىپ وتىر... نەمەرەلەرىنەن قالعان قاتقان ناندى ءتىسى جوق كەيۋانا كەمىرىپ وتىرىپ: «ەندىگارى تىستەگەن ناندى تۇگەل جەپ قويماساڭدار, ولە قالامىن», – دەپ باج ەتىپ قيسايا كەتپەسىن بە؟ سودان قايتىپ ول داستارقاندا نان ىسىراپ بولمايدى ەكەن. نان – ءومىر ساپاسى ەمەس پە؟ كوپتى كورگەن كونەكوزدەن اقىل سۇراماۋ كەرەك ەكەن, جاي ەلەۋسىزدەۋ ەتىپ سىر بولىسسە, جەتىپ جاتىر. دالاعا ءتان مىنەزىمەن اڭقىلداپ وتىرىپ, دانالىعىن ءبىلدىرىپ الادى. ىسكەرلىك دەگەنگە تىرەلىپ قالدىق. ءوزى ىسكەر جان ەدى, تەجەلسىن بە: قابىلەت بولماسا, قاجىر بولماسا, ءبىلىم بولماسا, اقشا بولماسا ىسكەرلىگىڭ كوك تيىنعا تاتي ما دەپ قاراپ وتىر جارىقتىق. كەيىن ءدال وسى جىكتەلگەن ۇعىمداردى ءبىر جەردەن ۇشىراتتىم. ءبىر اقىلماننىڭ اماناتتاپ كەتكەن ءسوزى. شىنىندا دا الگىندەي اتريبۋتتار بولماسا ىسكەرلىگىڭ قۇرالا ما؟ ىسكەرلىك تابيعاتىن سوندا ىسكەر ادامدار جان-تانىمەن, تۇيسىگىمەن تۇسىنە بىلەتىن بولعان عوي. مىنە, ءومىر ساپاسى! ال قابىلەتى, قاجىرى, ءبىلىمى جانە اقشاسى بولىپ ماردىمدى ەشتەڭە بىتىرە الماي جۇرگەندەرگە نە داۋا؟! ونداي­لار­دىڭ ءومىرى ساپاسىز-اۋ! ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆ ءبىر سوزىندە: «ادام الەۋەتىنىڭ دامۋى – تاۋەلسىزدىكتىڭ باس­تى قۇندىلىعى», دەپ تەرەڭنەن تولعادى. شىنىندا دا ءوز الەۋەتىن ءبىلىپ, ونى قوعام يگىلىگى ءۇشىن ورىندى جۇمساي بىلگەن ادام ءومىر ساپاسىنا وڭ ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى عوي. ال شىڭداي بىلسە, ادام الەۋەتى مەملەكەتتىڭ ۇشان-تەڭىز بايلىعى ەمەس پە؟ وسى تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىندا قول جەتكىزگەن ۇلان-اسىر تابىستار, ارينە, ادام الەۋە­تىنسىز جۇزەگە اسپاعان بولار ەدى عوي. تاۋەل­سىزدىكتى قۇرۋ, ەكونوميكانى جەتىلدىرۋ, تىعى­رىق­تان شىعۋ ءبىر ماسەلە. ال جاڭا دامۋ سا­تى­سىنا كوتەرىلىپ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ شى­ڭىنا جەتىپ, دۇنيەدەگى ەڭ وزىق تەحنولوگيانى ۇيرەنىپ, قازاقستاندا ەنگىزۋ – بۇل وركەنيەتتى الىپ ءىس. وسىنىڭ بارىنە ادام الەۋەتىنىڭ قارىمى قاجەت بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جايت. سول سەبەپتى دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىلىمى تەرەڭ, پاراساتى كەڭ, مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە جەتىك, ءوندىرىستى جانداندىرا الاتىن جاستار­دى تاربيەلەۋدى, ولاردىڭ بويىنا تۋعان وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى قالىپتاس­تىرۋدى مىندەت ەتىپ قويعان. سايىپ كەلگەندە وتان ءۇشىن جانىن بەرەتىن جاس ۇرپاقتاردى تاربيەلەي الساق, قازاقستاننىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى مىڭجىلدىقتارعا تامىر جايماق. باستى ماسەلە وسىندا. ءومىر ساپاسىنىڭ ءمانىن دە وسىدان ىزدەگەن ءجون. ءاسىلى, ءومىر ساپاسىن اركىم ارقالاي ءمانى­مەن ساپالاستىرىپ, تارازىلايدى. ماسەلەنكي, الاش مۇراسىنىڭ التىن تىنىنەن نەگە اجى­راتپاسقا؟ ابدەن قيسىندى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ: «ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى – ەرتەڭگى ءۇشىن», دەۋىندە حالقىنىڭ قامىنا دەگەن ماڭگىلىك الاڭداۋشىلىق جاتقان جوق پا؟ ءومىر ساپاسىنىڭ داۋاسى وسىنداي-اق بولار! نەمەسە مىرجاقىپ دۋلاتوۆ «ويان, قازاق!» مانيفەسىن ەرىككەننەن جازىپ پا؟ قالىڭ ۇيقىداعى قازاعىن وياتىپ, الدىڭعى قاتارلى ۇلتتار ساناتىنا قوسپاققا دەگەن جانكەشتى تالپىنىسى اياقسىز قالماعانىنا تاعى كۋامىز. مىنە, ساپالىق ناتيجە! ساپا – سانانى تىلگىلەپ, ويدى قۋىرىپ, ەڭبەكتى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ زور يگىلىك كوزىنە ۇلا­سادى ەكەن. ءومىر ساپاسى ءۇشىن كۇرەس استە تولاستامايدى. مىرجاقىپ حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭىندە «قايدا ەدىڭ؟» ولەڭىن ەرىككەننەن جازباعان بولار. «... قۇلانداي ۇركىپ ەلدەرىڭ, قالدىرىپ مەكەن جەرلەرىن, جاياۋ-جالپى, جالاڭاش, قاتىن-بالا, ەرلەرىڭ, اشتىقتان قىرعىن تاپقاندا, سىپىرا جومارت, قايدا ەدىڭ؟» – دەپ تۇتاس ەلدىڭ تراگە­ديالىق زۇلماتتان قالاي بوسانۋىنىڭ جولىن ىزدەستىرىپ, ءتيىستى زيالىلارعا ساۋال تاستاپ ويلاندىرىپ, بولاشاق ساپالى ءومىر ءۇشىن كۇرەسكە شاقىرماي ما ولاردى. ءيا, سويتكەن. ناتيجەسى جوق ەمەس, بار. دەگەنمەن دە ءمىر­جاقىپ قويعان سول ساۋال بۇگىن دە كەيبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەردە ماڭىزدىلىعىن جوي­عان جوق. ايتالىق, انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى قاتتى الاڭداۋشىلىعىنىڭ دابىلى ءالى كۇنگە قۇلاعىمىزدىڭ تۇبىنە جەتىپ تۇر­عانداي ەمەس پە؟ ءتىلسىز ءومىر ساپالى بولۋشى ما ەدى, باۋىرىم-اۋ! زيالىلار زەردەسىنسىز ءومىردى ساپالى ەتۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەدى. راسىندا دا سولاي عوي. ەگەر ۇلتتىڭ تۇتاستىعى مەن حالىق ءومىرىنىڭ ساپاسى ءۇشىن كۇرەسپەسە, نەسىنە ولاردى زيالى دەپ ارداقتايمىز. وسىندايدا ۇلتجاندى ازامات, قازىر جەزقازعان قالاسى­نىڭ اكىمى بولىپ جەمىستى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ بيىك مىنبەردەن ايتقان كەيبىر سوزدەرى جادىمىزدا جاتتا­لىپ قا­لىپتى. ونىڭ پايىمىنشا, تاۋەلسىز­دىكتىڭ قادىرى مەن قۇنىن حالىقتىڭ ساناسىنا جەتكىزىپ, جادىنا تۇيەتىندەي دارەجەگە جەتكىزۋ قاجەت. ءاربىر قازاق ءوز ۇلتىنىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنسىن. ەلىمىز كۇشەيىپ, تاۋەل­سىزدىگىمىز نىعايعان سايىن: «ەلگە نە اكە­لەمىز؟» دەگەندى ويلاعان ءجون. ۇلتتىق ارمان مەن ادىلەتتى تاريحي باعانى سەزىنۋ قاجەت. مىنە, زيالى ازامات وسىلاي دەيدى. وسى تىلەكتەر ورىندالسا, ەل ءىشى ساپالى ومىرگە قاناعاتتانار ەدى-اۋ! الگى ءسوزدىڭ مايەگى – قايتكەندە قازاق, قازاق بولىپ قالا­دىعا كەلىپ تىرەلەدى ەمەس پە؟ شىنايى, تولىققاندى قازاق بولا بىلگەنگە نە جەتۋشى ەدى. بار ءومىردىڭ ساپاسى سوعان تىرەلىپ تۇر­عانداي ەكەن. ءومىردىڭ سان قىرىن نۇرلاندىرىپ, الاۋلاتىپ تۇراتىن وزىندىك ءتان قۇبىلىستار بولادى. ونىڭ تۇبىنە جەتىپ, تۇگەسپەيسىز. بالالاپ كەتە بارادى. ايتالىق: بىلىمدىلىك, ەلگە ادال قىزمەت, وتانعا كۇن تۋا قالسا ەز بولماي, ەر بولۋعا ۇيرەنۋ, شىنشىلدىق, مەيىرىمدىلىك, پارىز بەن قارىزدى ءتۇيسىنۋ, ار مەن نامىس, اتامەكەندى ارداقتاۋ, ۇلتتىق رۋحاني ورلىك,ت.ب. قاسيەتتەر ءار ادامدى شاپاعاتىنا بولەپ, شىرايلاندىرىپ تۇرادى. وتان­سۇي­گىشتىك قاسيەتىن ەسەلەيدى. ومىرگە تەككە كەلمەگەنىنە كوزىن جەتكىزەدى. ءومىر ساپاسىنىڭ ءمانىن ۇقتىرادى. ءوز ويىڭنىڭ الدىندا ۇياتقا باتپاۋ دا ءومىردى ادال سۇرگەنىڭە جاتادى. ءبىر ساپارلاس­تىڭ ايتقانى ءالى كۇنگە توبىق جۇتقاننان بەتەر وڭەشىمدە كەپتەلىپ تۇرعانداي. جاسامىس كىسى. 75-تە. ىستەگەنىنە بارماعىن شاينايدى. «جاس يىسپەن» اۋلەكىلەنگەنىنە ون جىلعا تاقاپتى. كەمپىرى بەرتىندە ءبىلىپ قالىپ, وقىس سەزىمنەن ميىنا قان قۇيىلىپ ءولىپتى. بالا-شاعاسى سىرت اينالعان. ءوزى جازىلماس دەرت قۇشىپ, شەتەل اسىپ كەلىپ ءجۇر ەكەن. يمانى قاسىم بولعانداي. ابىرويى توگىلىپ, ەلى بەتىنە تۇكىرگەندەي. سىرت قاراعاندا ماعىنالى ءومىر ءسۇرىپ, جاقسى قىزمەت ەتىپ, وتباسىلىق باقىتقا كەنەلىپ كەلگەن وتاعاسى نەلىكتەن نىلدەي بۇزىلعانىنا ءوزى قايران! وسى كار­تامىس «جەلوكپەنى» دۇرىس, ساپالى ءومىر ءسۇر­دى دەپ ايتا الامىز با؟ ارينە, جوق! ال ارامىزدا وسىنداي بىلىنبەي جۇرگەن «جاس يىسكە تاناۋراتقاندار» جەتىپ ارتىلاتىن شىعار, بالكىم؟ سونى سەزىپ ءجۇرمىز بە؟ سەزسەك, سەكەمشىلدىكپەن, سەرگەكتىكپەن كوز الارتىپ, كوزگە تۇرپىدەي ەتىپ, تۇمسىقتان قاعىپ, ءتارتىپ قامىتىن كيگىزە الىپ ءجۇرمىز بە؟ ويلاسىپ كورسەك شە؟ ءومىر ساپاسىنا نۇقسان كەلتىرەتىن كەردەڭبايلار – سولار عوي. ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ تۋرالى اڭگىمەنى سوزا بەرۋگە بولار. شەكتەلەر تۇستا, ي. گەتە: «جاستىق شاقتاعىدان گورى جاس ۇلعايعاندا كوپ ەڭبەك تىندىرۋ كەرەك», ا. چەحوۆ: «ادام كىم بولسا دا ەڭبەك ەتىپ, تەرگە شوما جۇمىس اتقارۋى ءتيىس: ءومىردىڭ ءمانى مەن مۇراتى, ونىڭ باقىتى مەن ماقساتى وسىندا», ف. دوستوەۆسكي: «ەش نارسە ىستەمەۋگە بولاتىن كەزدىڭ قانداي ەكەنى ميىما كىرمەيدى», ي. پاۆلوۆ: «ءاربىر ىستەگى ەڭ ماڭىزدى نارسە – جۇمىس ىستەگىڭىز كەلمەگەن ءساتتى كۇشتەپ جەڭۋ», اباي: «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن», م. شوقاي: «ءوزىنىڭ ىشكى بىرلىگىن نىعايتا العان حالىقتار عانا تاۋەل­سىزدىگىنە قول جەتكىزە الادى جانە ونى قورعاپ قالا الادى», دەپتى عوي, وسى وسيەتتەرىنە ادالدىققا شاقىرامىز! سوندا ءومىر ساپاسى تىپتەن ايقىندالا تۇسەردەي... ساپالى ادام ءومىردى ساپالى ەتەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى! سىرتىمىزدى عانا ەمەس, ءىشىمىزدى دە ار-ۇيات تەزىمەن اداقتاپ كورەلىكشى... قايسار ءالىم.