جالپى, جاپونيا ورتالىق ازيانى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى اسا ماڭىزدى ءوڭىر رەتىندە قاراستىرادى. بۇنىڭ نەگىزگى 3 سەبەبىنىڭ ءبىرى – ءوڭىردىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىگىندە ورنالاسقاندىعى, ياعني رەسەي, قىتاي سىندى ىقپالدى ەلدەرمەن شەكتەسەتىنى بولسا, ەكىنشىcى – حالىقارالىق قوعامداستىق الدىندا تۇرعان پروبلەمالاردى شەشۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى ايماق سانالاتىنى. بۇل تۇستا اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋ, ەسىرتكى ترافيگىنە, تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ, ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى قاپەرگە الىناتىنى بەلگىلى. ال ءۇشىنشى فاكتور, ول ارينە, ورتالىق ازيانىڭ تابيعي رەسۋرستارعا باي ەكەندىگى. جاپونيا ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتى وسى ءۇش فاكتوردى نەگىزگە الا وتىرىپ دامىتىپ كەلەدى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇل ىنتىماقتاستىق 25 جىل ىشىندە ورتالىق ازيانىڭ ءار ەلىمەن ءارتۇرلى دەڭگەيدە بولعانمەن, تۇتاستاي العاندا تۇراقتى قالىپتا ءوربىپ وتىردى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىستار دا ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك سيپاتى جاعىنان مازمۇندى بولعانى راس. بۇعان مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى بارىس-كەلىس قارىم-قاتىناستار مەن ءتۇرلى سالاداعى بىرلەسكەن جۇمىستار, حالىقارالىق ماسەلەلەردەگى ءوزارا قولداۋلار ايعاق. سونىمەن قاتار, جاپونيا تاراپى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە دامۋشى ەلدەر رەتىندە دە ءتۇرلى كومەك كورسەتۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى JICA (جاپون حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى) جەلىسى بويىنشا كورسەتىلەتىن جاردەم ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل تۋراسىندا كەيىنىرەك ايتىلاتىندىقتان, الدىمەن ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگى تۋرالى كەڭىرەك توقتالساق.
ديالوگ قالاي باستالدى؟
الىس قيىردا جاتقان مەملەكەتتىڭ ورتالىق ازياداعى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا ارنالعان بۇل فورماتتىڭ يدەيا اۆتورى – جاپونيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يوريكو كاۆاگۋچي. ءبىر قىزىعى, يوريكو حانىمنىڭ بۇل يدەياسىنىڭ ىسكە اسۋىنا قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا كومەگى تيگەن ەكەن. جاپوندىق ارىپتەسىنىڭ ويىن بىلگەن ق.توقاەۆ سول جىلى, ياعني 2004 جىلى تامىزدا ورتالىق ازيا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىنا دەيىن تاراپتاردىڭ كەلىسىمىن الۋعا اتسالىسقان. «ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگىنىڭ جۇزەگە اسۋى وسىلاي باستالدى», دەيدى توكيودا ۇيىمداستىرىلعان سيمپوزيۋم بارىسىندا جاپونيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي.كاۆاگۋچي.
بىردەن ايتا كەتەيىك, 10-شى توكيو ديالوگىنا ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. وعان قازاقستان تاراپىنان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اكىمشىلىگى» اق باسقارما مۇشەسى, باسقارۋشى ديرەكتورى ساياسات نۇربەك قاتىسىپ, جاپونيامەن اراداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى دەڭگەيىنەن حاباردار ەتتى. ونىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى شارت-قۇقىقتىق بازا بۇل كۇندە ءارتۇرلى سالانى قامتيتىن 40-تان اسا قۇجاتپەن رەتتەلىپ وتىر. ەلۋگە تارتا جاپون كومپانياسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا جۇمىس جاساپ جاتىر. تەك 2005-2015 جىلدار ارالىعىندا تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 6 ملرد دوللاردان اسقان.
وسى سەكىلدى كورسەتكىشتەردى قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان تاراپىنىڭ وكىلدەرى دە اتاپ ءوتتى. الايدا, ءبىر نازار اۋدارارلىعى, ديالوگ بارىسىنداعى تالقىلاۋلار كەزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى جاپونيامەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەكونوميكالىق سيپاتىنا اسا قاناعاتتانا قويمايتىنىن, جاپونيانىڭ ءوڭىر نارىعىنداعى قارجى-ينۆەستيتسيالىق ۇلەسى جەتكىلىكسىز ەكەنى اشىق ايتىلدى. بۇل ورايدا, البەتتە ەڭ الدىمەن قىتايدىڭ قازىرگى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگى, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى ارقىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ نارىعىنداعى ۇلەسىن قارقىندى تۇردە ارتتىرىپ جاتقانى باستى ءۋاج رەتىندە العا تارتىلدى.
بۇعان جاپون تاراپىنىڭ دا ءوز جاۋابى بار. ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگى وسى بەس ەلمەن تەڭ دارەجەدەگى قارىم-قاتىناس ءوربىتىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كومەكتەسۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل كومەك جاپون قورى, جاپون حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى (JICA) اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسى رەتتە, JICA جەلىسىمەن جۇزەگە اساتىن كومەككە ەرەكشە توقتالۋعا بولادى.
جالپى, JICA اياسىندا كومەكتىڭ 3 ءتۇرى كورسەتىلەدى, ونىڭ ءبىرىنشىسى تەحنولوگيالىق كومەك نەگىزىنەن كادرلاردى وقىتۋ, تاعلىمدامادان وتكىزۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سيپاتىندا بولسا, ەكىنشىسى – قايتارىمسىز گرانتتار ۇسىنۋ, ءۇشىنشىسى تومەن پايىزبەن نەسيە قاراجاتىن بەرۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسادى. بۇل ورايدا اتالعان كومەكتەردى ۇسىناردا ءار ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى, دالىرەگىندە حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىس دەڭگەيى ەسكەرىلەدى. ءار ەلگە جاسالاتىن كومەك كولەمىنىڭ دە ءارتۇرلى بولاتىنى سودان. وعان قوسا, جاپونيا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگى وقىتۋ, كادر دايارلاۋ, تەحنولوگيالىق كومەك كورسەتۋ باعىتىنا كوبىرەك ماڭىز بەرەدى. دەگەنمەن, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, كولىك تاسىمالىن جەتىلدىرۋ سالاسىندا دا ءتۇرلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەلدە, استانادا سۋمەن قامتۋ جانە كارىز جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ, جول قۇرىلىسى, مەديتسينا جانە تابيعات اپاتتارىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ, الدىن الۋ باعىتتارىندا كومەك كورسەتتى. بىراق بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانعا گرانت جانە جەڭىلدىكتى نەسيە تۇرىندە كومەك كورسەتۋ اياقتالعان دەۋگە بولادى. ويتكەنى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازاقستان قازىر حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى جوعارى ەلدەر ساناتىندا. مۇنى ءبىزدىڭ 2015 جىلدان بەرى كومەك الۋشى ەمەس, كومەك بەرۋشى دونور ەلگە اينالىپ, رەسمي كومەك تۋرالى زاڭناما قابىلداعانىمىز دا راستاي تۇسەدى. سوندىقتان جاپونيا قازىر نەگىزىنەن تەحنولوگيالىق كومەك كورسەتۋ, كادر دايارلاۋ, تابيعات اپاتتارى كەزىندە ارەكەت ەتۋ, الدىن الۋ, سالدارىن ەڭسەرۋ باعىتىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ وتىر.
قىتايمەن باسەكەلەسۋ جاپونيانىڭ ماقساتى ەمەس
10-شى توكيو ديالوگىنا پانەلدىك سەسسياسىنىڭ مودەراتورى, تاۋەلسىز ساراپشى رەتىندە قاتىسقان ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى ۋياما توموحيكونىڭ ايتۋىنشا, جاپونيا ورتالىق ازيا وڭىرىندە قىتايمەن ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتى مۇلدە ماقسات ەتىپ وتىرعان جوق. «قىتاي قازىر قارقىندى دامۋشى ەل. بۇل قارقىن تەجەلمەۋى, كورشى ەلدەرمەن تىعىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋى ءتيىس. ەگەر قىتايدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى تەجەلەتىن بولسا, ونىڭ وڭىردەگى ەلدەرگە تەرىس سالدارى دا بولۋى مۇمكىن. ال جاپونيا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن وسى فورماتتاعى تەڭقۇقىلى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋ ارقىلى ءوڭىر ەلدەرىنىڭ تۇتاستاي دامۋىنا اتسالىسۋدى كوزدەيدى», دەيدى ۋ.توموحيكو. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ماقسات بۇدان ءارى دا سولاي جالعاسىن تابۋى ءتيىس. بۇل پىكىردى جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى ارناۋلى وكىلى توشيحيرو ايكي دە قۋاتتادى. ول جاپونيانىڭ ءبىزدىڭ ەلدەرمەن وتكەن 25 جىلداعى ىنتىماقتاستىق ناتيجەلەرىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, الداعى شيرەك عاسىردا دا بۇل ساياسات جالعاساتىنىن اتاپ كورسەتتى.
وسىلايشا, توكيودا وتكەن ونىنشى ديالوگ ءوز جۇمىسىن قورىتىندىلادى. ونىڭ باستى ءتۇيىنى – ورتالىق ازيا ەلدەرى جاپونيامەن ىنتىماقتاستىقتىڭ وسى فورماتىن جالعاستىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ينۆەستيتسيالىق مازمۇنمەن تولىعا تۇسكەنىن قالايدى. بۇل وي پانەلدىك تالقىلاۋلار كەزىندە, اسىرەسە, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستاننىڭ وكىلدەرى تاراپىنان باسا ايتىلدى. سوندىقتان, ءدال قازىرگى كەزەڭدە ءوڭىردىڭ ءوز ىشىندەگى ءوزارا بايلانىستارىنىڭ جاقسارا باستاۋى, اسىرەسە, وزبەكستاننىڭ قادامدارى, ونىڭ كورشى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىققا بەت بۇرۋى ينۆەستيتسيا سالۋ ماسەلەسىندە بارلىق ماسەلەنى ەرەكشە ەكشەپ العاندى ءجون كورەتىن جاپوندىق كومپانيالاردىڭ نازارىن اۋدارادى دەگەن ءۇمىت بار.
فرەدەريك ستارر, ورتالىق ازيا-كاۆكاز ينستيتۋتى, جىبەك جولىن زەرتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ باسشىسى:
مەن ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگىن وتە ماڭىزدى, الداعى كەزەڭدەر ءۇشىن اسا قاجەت, ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرەگەي فورماتى دەپ باعالايمىن. مۇندا جاپونيانىڭ «اعا مەملەكەت» بولۋ نيەتى مۇلدە جوق. بۇل – ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ءتيىمدى. سوندىقتان مەن ءدال وسى فورماتتاعى ورتالىق ازيا + جاپونيا ديالوگىن ءۇندىستان تاراپىنا دا ۇسىنار ەدىم. ءبىز كوپ جاعدايدا قىتايدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق ورلەۋ ۇدەرىسىن ايتامىز, بىراق ءۇندىستاننىڭ الەۋەتىن ۇمىتىپ كەتە بەرەمىز. بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۋاتى زور جانە ول تاياۋ ۋاقىتتا كورىنىس بەرەتىن بولادى.
ايبىن شاعالاق,
«ەگەمەن قازاقستان» –
توكيودان (جاپونيا)
