18 قازان، 2011

جانكەشتى

406 رەت كورسەتىلدى
1941-1945 جىلعى نەمىس فا­شيس­تەرىنىڭ باسقىنشىلىق سوعى­سىن­دا جەڭىس وڭايشىلىقپەن كەلمەگەنى كەڭىنەن ءمالىم. قانشاما ەگدە ادامدار دا، جالىن اتقان قىر­­شىن جاستار دا وسى زۇلمات­تىڭ قۇربانى بولدى دەسەڭىزشى! جانىپ بارا جاتقان سامولەتىن جاۋ كولون­ناسىنا قۇلاتقان ەر ۇشقىشتار، دۇشپان دزوتىنىڭ وق جاۋدىرىپ تۇرعان اۋزىن دەنەسىمەن جاۋىپ، قۇربان بولعان جا­ۋىنگەرلەر ەرلىك­تىڭ اسقان ۇلگىسىن كورسەتتى. سولار­دىڭ ىشىندە ەلگە تاراپ، اتى اڭىزعا اينالعان الەكساندر ماتروسوۆتىڭ اجال شاشىپ تۇرعان جاۋ دزوتىن قۇلاي جاۋىپ، جانىن قيعان ەرلىگىن جالعاستىر­عاندار از ەمەس. مۇنداي جانقيار­لىققا وتانىن، حالقىن شىن ءسۇي­گەن، جۇرەك جۇتقان ادام عانا بارسا كەرەك. وسى تۇس مەنى ءدال سونداي قاھارماندىق جاساعان قازاق­ستان­دىقتار قانشا ەكەن دەگەن سۇراق ويلاندىردى. الپىسىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە «نەدەليا» اپتالىعىنان «ءبىز­دە ماتروسوۆتار نەشەۋ؟» دەگەن ماقالا وقىپ، قازاقستاندىق ماتروسوۆشىلار جايىندا دەرەكتەر جي­ناۋ­عا بەكىنگەن ەدىم. ا.ماتروسوۆتان دا بۇرىن سونىڭ ەرلىگىندەي ەرلىك كورسەتكەندەردىڭ بار ەكەنىن ەڭ العاش وسى ماقالادان ءبىلدىم. وندا سونداي-اق ءۇش ەر – ۆلاديمير مايبورسكي، توۆە رايز، الەكساندر ۋدودوۆ ءتىرى ەكەندىگى جازىل­عان. ماقالانىڭ اۆتورى ن.بوري­سوۆ­تىڭ ارحيۆ دوكۋمەنتتەرىن زەرتتەپ، جاساعان قورى­تىن­دىسىنا قاراعاندا جاۋ دزو­تىنىڭ اۋزىنا دەنەسىمەن قۇلاپ، ەڭ ءبىرىنشى بو­لىپ ەرلىك جاساعان پوليترۋك الەكساندر پانكراتوۆ ەكەن. ءوز ەرلىگىن ول 1941 جىلدىڭ 24 تامى­زىندا جاساعان. جوعارىداعى ماقا­­لادا سودان باستالعان ەرلەر­دىڭ ەرلىك ەتكەن كۇندەرىنە شەيىن كورسە­تىلگەن. سوندا قازاقستاندىق ەر­لەر­ دە اتالادى، بەسەۋى قازاق – سۇلتان بايماعامبەتوۆ، ءسۇن­دەتقالي ەسقاليەۆ، جۇمان قارا­قۇلوۆ، جانعازى مولداعا­ليەۆ، اقادىل سۋحامباەۆ، بىرەۋى وزبەك تاستەمىر رۇستەموۆ. ال سولاردىڭ ىشىندە كەيىن ەسىمى بەلگىلى بولعان باتىرىمىز بوران نىسانباەۆ جانە باسقالار جوق ەكەن. «لەنينشىل جاس» گازە­تىنىڭ 1969 جىلعى 7 اقپانداعى سا­نىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، ۆولگوگراد قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءابدىراحمان ءومىرجانوۆ­تىڭ «قوسا­رىم بار» دەگەن ماقا­لاسى جاريا­لاندى. بۇعان دەيىن ابەكەڭ كەڭەس  وداعىنىڭ باتىرى، ماتروسوۆ سەكىلدى ەرلىك جاساعان جانعازى مول­داعاليەۆ جونىندە كوپ جىلدار بويى قۇندى دەرەكتەر جيناپ، بەلگىسىز باتىردىڭ اتىن شىعارۋعا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ادام. ول ءوز ما­قالاسىندا: «قازاق­ستاندىق بوران نىسانباەۆ جاۋ ۇياسىن كەۋدەسىمەن الەكساندر ماتروسوۆتان 16 كۇن بۇرىن (1943 جىل­دىڭ 6 فەۆرالى، ورلوۆ وبلى­سى، لەسكي دەرەۆ­نيا­سىندا) جاپ­قان»، دەيدى. سوڭعى جىلدارى بوران نىسانباەۆ تۋرا­لى جازىلعان قۇجاتتاردا دا، كىتاپتاردا دا وسىن­داي پىكىرلەر بار. كوپ جىل قاداعالاپ ىزدەۋدىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ سانى كوبەيە ءتۇستى. تاپقان دەرەكتەرىمنىڭ نەگىزىندە «قازاقستاندىق ماتروسوۆ­شى­لار» دەگەن ماقالا جازىپ، «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1968 جىل­عى 9 مامىر كۇنگى سانىندا جاريا­لات­قان ەدىم. كەيىنىرەك «كەۋدەسىن وققا توسىپ...» دەگەن ەكى باسپا تاباققا جۋىق كىتاپشامدى شىعار­عان­مىن. ول كەزدە ونشاقتى ەردى انىقتاپ ەدىم. جوعارىداعىلارعا يۆان سكۋريدين، الەكساندر ۆاسيلەۆ قو­سىل­عان-تىن. بۇل ءىستى جال­عاستىرا بەرىپ ەدىم، تاعى بە­سەۋىنىڭ ەسىمى تابىلدى. ولار – پەتر كارەلين، سابالاق ورازالينوۆ، ماكسيم يۋجا­كوۆ، گريگوري پوستولنيكوۆ، ابىلقاسىم ارعىنباەۆ. ءسويتىپ، ازىرگە 15 ادامعا جەتتى. الدىمەن ماتروسوۆتان 16 كۇن بۇرىن ەرلىك جاساعان بوران نىسانباەۆتى الايىق. ول اتىراۋ وبلىسىنىڭ بايەت دەگەن جەرىندە تۋعان. شوپان بولىپ ەڭ­بەك ەتكەن. ءان مەن كۇيگە، ەرلىك، ادامگەرشىلىك جايىنداعى جىر-قيسساعا، سپورت ويىنىنا اۋەس ول جاستايىنان ال­عىر، قايسار بولىپ وسەدى. 1942 جىل­دىڭ كۇزىندە ماي­دانعا اتتان­عان. ەرلىگى ءۇشىن العاش ءى-دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ناگرادتالعان. اۋىلىنا جازعان ءبىر حاتىندا: «سالەم ساعان، مەنىڭ ءسۇ­يىك­تى وتانىم، شىعىستىڭ گۇلستان ەلى، بوستاندىق جالاۋى جەلبىرەگەن ەل دەپ ايقايلاپ جىبەرگىم كەلەدى. سول سۇيىسپەنشىلىك بالالىق شاق­تىڭ بەسىگىنەن باستا­لىپ، مەنىڭ ءوز ءۇيىمدى، ءوز ەلىمدى، تۋعان وتانىمدى سۇيۋىممەن ۇشتا­سىپ، بىتە قايناسىپ جاتاتىنىن جاسىرا المايمىن!» دەپ اقتارىل­عان. نە دەگەن ەلىنە دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىك، پاتريوتتىق سەزىم دەسەڭىزشى! ونىڭ جۇرەك جۇتقان ەرلىگى قالاي جاسالدى؟ 1943 جىلدىڭ 6 اقپانىندا تاڭ اتا جاۋىنگەرلەر ورەل وبلىسىنىڭ پوكروۆ اۋدا­نىن­داعى لەسكي دەرەۆنياسىنا ور­نا­لاسقان جاۋ بەكىنىسىنە شابۋىلعا شىعادى. قىرىق مينوتكە سو­زىل­عان ارتيللەريالىق دايىندىق­تان كەيىن ولار ىلگەرى جىلجىپ جاقىن قالعاندا جاۋ وق بوراتىپ قويا بەرەدى. ەكى رەت شابۋىلعا كوتەرىلىپ، ىلگەرى جىلجي الماي كەيىن شەگىنەدى. دەرەۆنياداعى تاس ۇيگە بەكىنىپ العان جاۋ التى پۋلەمەتتەن دامىلسىز وق جاۋدىرعان. سول بەكىنىستى قۇرتۋعا ەكى جاۋىنگەر جىبەرىلگەن، بىراق وققا ۇشىپ، مەرت بولعان. تاعى ەكەۋى جەر باۋىرلاي جونەلىپ ەدى، ولار دا قازا تاپتى. ەندى كومانديرىنەن رۇقسات الىپ، ونشاقتى گراناتانى بەلىنە بايلاپ، جەرگە باۋىرىن توسەپ ءجو­نەل­گەن بوران دزوتقا جا­قىنداپ، بىرنەشە گراناتا لاقتىرىپ ەدى، جاۋ پۋلەمەتىنىڭ ءۇنى وشپەدى. بەكىنىسكە جاقىنداي ءتۇسىپ ورنىنان اتىپ تۇرادى دا بار ەكپىنىمەن ىشىنە كىرىپ كەتەدى. گۇرس ەتكەن جارىلىس­تان جەر قوپارىلىپ، قارا ءتۇتىن مەن قويۋ شاڭ اسپانعا اتىلادى. جاۋ بەكىنىسىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشادى. كوز تىگىپ جاتقان باتالون جاۋىن­گەرلەرى ۋرالاپ لاپ قويىپ، ەكپىندەي جەتەدى. ءفاشيستىڭ 28 وفيتسەرى مەن سولدا­تىنىڭ ولىگىن كورەدى. سول جەردە مەرت بولىپ جاتقان بوران نىسان­باەۆتى قانعا بويالعان كومسومول بيلەتىنەن اجى­راتقان. دەرەۆنيا بوسا­تى­لىپ، جاۋىن­گەرلەر قاشقان جاۋدى وكشەلەي قۋعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن ب.نىسان­باەۆقا كسرو جوعار­عى كەڭەسى پرە­زي­ديۋمىنىڭ 1943 جىل­عى 23 قىر­كۇيەكتەگى ۋكازى بو­يىنشا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ول تۋرالى جازۋشى ن.ءابۋ­تاليەۆتىڭ «بوران نىسان­باەۆ» اتتى كىتاپشا­سىندا (1971 ج.) تولىق جازىلعان. بۇل سەكىلدى ەرلىك جاساعان­دار­دىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ اتى كەڭ تاراعان قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرى سۇلتان بايماعامبەتوۆ ەدى. تۋعان جەرى – قوستاناي وبلىسىنىڭ سەميوزەر اۋدانىنا قاراستى بۇرىنعى قوياندىاعاش كولحوزى. مەكتەپتە وقىپ، كومسومولعا وتكەن. اكەسى مەن شەشەسى بالا كەزىندە ەرتە قايتىس بولسا دا، تالپىنىپ اۋىلدىق كەڭەس حاتشىلىعىنا كوتەرىلگەن. مايدان­عا بارعان ول بولاتتاي بەرىك، قايت­پاس قايسار بولىپ شىنىعادى. «ۇرىستا ءولىم الدىڭنان كەلمەيدى، ارتىڭا ەرىپ جۇرەدى. قورقىنىشقا تايسالماي تۋرا قارا – كىرپىك قاقپا، كىرپىك قاقساڭ – قۇرىدىڭ»، دەگەنىن بويىنا سىڭىرگەن سۇلتان ودان اينىماپتى. ول – لەنينگراد قالاسىنىڭ قاھار­­مان قورعاۋشىسى. سۇلتان بول­عان لەنينگراد مايدانىنداعى سينيا­ۆينو-مگا بولىمشەسىنە شا­بۋىل­عا شىعۋعا بۇيرىق بەرىلەدى. جاۋدىڭ وق جاۋدىرۋى كۇشتى بولىپ، جاۋىنگەرلەر جاتىپ قالادى. باس كوتەرە المايدى. ءبىر كەزدە بىرەۋ ءبولىنىپ شىعىپ، فاشيست دزوتىنا قاراي جەر باۋىرلاپ جىلجيدى. 20-25 مەتر جاقىن قالعاندا بىرنەشە گرانات لاقتىرىپ: «العا!» دەپ اي­قايلايدى. جاۋىنگەرلەر لاپ قويىپ جەتەر-جەتپەستە ەكىنشى ءبىر دزوتتان وق بوراپ قويا بەرەدى. ەندى سۇلتان سولاي قاراي جىلجىپ، ءبىر كەزدە ۇشىپ تۇرا كەلىپ: «وتان ءۇشىن!» دەپ ايقاي ساپ، جۇگىرىپ بارىپ، اجال توگىپ تۇرعان دزوت امبرازۋراسىنىڭ اۋزىن بار دەنەسىمەن جابا قۇلايدى. جاۋىنگەر دوسى، روتا كومانديرى يۆان فيليپوۆ: «ءبىزدىڭ سۇلتان ءۇشىن، العا!» دەپ جاۋىنگەرلەردى شا­بۋىلعا باستاي جونەلەدى. ۋرالاپ جەر جاڭعىرىقتىرعان ولار جاۋدىڭ ماڭىزدى پۋنكتىن الادى. مايدانداس جولداستارى ونى قۇرمەتپەن جەرلەپ، ول ءۇشىن كەك الۋعا انت بەرەدى. 1944 جىلعى 21 اقپاندا سۇلتان بايماعامبەتوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. 43-ءشى قىزىل تۋلى اتقىشتار ديۆيزياسى 147-ءشى پولكىنىڭ بولىمشە كومانديرى س.بايماعامبەتوۆتىڭ ەرلىگى 1943 جىل­دىڭ شىلدە ايىندا جاسالسا دا، كەش تە بولسا، سەگىز ايدان كەيىن لايىقتى باعاسىن الدى. ستالينگراد ءۇشىن ۇرىسقا قا­تىسىپ، قورعاپ قالعان قازاقستان­دىقتار از ەمەس. جانعازى مولداعا­ليەۆ سولاردىڭ ءبىرى. ول بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اباي اۋدانىنىڭ بەس­تاماق دەگەن جەرىندە 1917 جىلعى 18 شىلدەدە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى مولداعالي مەن شەشەسى بيبىكە كەدەيلىك ءومىر سۇرگەن. بالا جەتى جاس شاماسىنا جەتكەندە اكەسى دە، شەشەسى دە بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيە سالىپ، جەتىم قالادى. اپاسى قاني­پانىڭ قولىندا وسكەن جانعازى وقۋدا وزات، ەڭبەكتە ونەگەلى بولادى. تاعدىردىڭ جازۋىنا قاراي سەمەيدە سەگىز كلاستى ءبىتىرىپ، جاڭاسەمەي اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇمىسقا ورنا­لا­سادى. كەلەسى جىلى اسكەر قاتارىنا الىنادى. سودان ورالمايدى. ءار كەزدە ول تۋرالى كوپ جازىل­دى. اسىرەسە، جوعارىدا اتاپ كەتكەن ءا.ءومىرجانوۆ ونىڭ ءومىرىن، ەرلىگىن زەرتتەپ، ماقالالار جازىپ ۇلكەن ۇلەس قوستى. اعايىن بولىپ كەلەتىن ول جانعازى تۋرالى 1963-1968 جىلدار ىشىندە 495 بەتتىك قۇجاتتار جيناپ، جاريا ەتكەن. سولاردى تۇجىرىمداپ، قىسقا قايىرعاندا ج.مولداعاليەۆتىڭ ەرلىگىن انىق بىلە الامىز. سوعىس كەزىندە ول كالينين، ستالينگراد، دون، ۆورونەج، 3-ءشى ۋكراين مايداندارىنا قاتىس­تى. ۆزۆود، روتانى باسقارعان. ستالينگراد، دون مايداندارىنداعى ەرلىكتەرى ءۇشىن ەكى رەت قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن، «ەرلىگى ءۇشىن» جانە «ستا­لينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن، جوعارعى باس قول­باس­شىنىڭ كوپتەگەن گراموتالا­رى­مەن ماراپاتتالعان. «وتان ءۇشىن، حالىق ءۇشىن، قازاقستانىم ءۇشىن العا!» دەپ سوڭعى ءسوزىن ايتىپ، جاۋ پۋلەمەتى ورنالاسقان ۇياسىن بار دەنەسىمەن جاپقان ول مايدانداس­تا­رىنا جول اشىپ بەردى. بۇل – ۋكراينانىڭ ەليزاروۆو سەلوسىنان ءۇش شاقىرىم جەردەگى، چەرنوپاروۆكا ماڭىنداعى 167،2 بيىكتىككە ورنا­لاسقان جاۋعا شابۋىل كەزىندە، 1943 جىلدىڭ 23 قازانىندا جاسال­عان ەرلىك. كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزي­ديۋمىنىڭ 1944 جىلعى 19 ناۋرىز­داعى ۋكازى بويىنشا ج.مولداعا­ليەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى دەگەن ەڭ جوعارى اتاق بەرىلدى. كوزسىز باتىرلىققا بارعاندا ول 39-شى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزيا­سى، 120-شى پولكىنىڭ ەكىنشى روتا­سى­نىڭ كومانديرى ەدى. جاسىنان باتىل، العان بەتىنەن قايتپايتىن وجەت بولىپ وسكەن اق­ادىل سۋحامباەۆ تا قازاقتىڭ ماقتان ەتەر ازاماتى. جامبىل وب­لى­سىنىڭ تۇلەگى. تۋعان جەرى – «قا­را­سۋ» كول­حوزى. 1920 جىلى ومىرگە كەلگەن. سو­عىس جىلدارىندا بەلورۋسسيا، ليتۆا، پولشا جەرلەرىن جاۋدان تازارتۋعا قاتىسىپ، تاماشا ەرلىكتەر كورسەتكەن. 174-ءشى قىزىل­تۋلى بوريسوۆ اتقىش­تار ديۆيزياسى، 628-گرودنو پولكىنىڭ 2-ءبولىمىنىڭ كومانديرى كەزىندە ول پولشانىڭ جاۋ باسىپ العان جەرىندەگى سۋۆالكي قالاسىنا جاقىن ورنا­لاسقان دزوت­تىڭ اۋزىن جابا قۇلاپ، پۋلەمەت ءۇنىن وشىرەدى. مايدانداس­تارى شا­بۋىل­عا شىعىپ، قىرىقتان استام فاشيست جەندەتتەرىن قۇرتىپ، قاش­قا­نىن قۋىپ، با­تىسقا قاراي توقتاۋ­سىز جىلجۋىنا مۇمكىنشىلىك الادى­. «نا ۆراگا» گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 25 قىركۇيەكتە شىققان سا­نىن­دا: «امان­­كەلدىنىڭ ۇرپاعى اقادىل سۋحام­باەۆتىڭ ەرلىك بەينەسى – ءوز وتانىنا ادالدىقپەن قىزمەت ەتىپ، جاۋىنگەرلىك انتىن ابىرويمەن ورىن­داۋدىڭ ۇلگىسى»، دەپ جازىلدى «ماڭگى ولمەيتىن ەرلىك» دەگەن ماقالادا. ءبىر كۇنى اناسى تويتانعا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى م.­ي.كا­لي­نيننىڭ ءوزى­نەن حات كەلەدى. وندا: «قۇرمەتتى سۋحامباەۆا جولداس! ءاس­كەري كومان­دو­ۆانيەنىڭ حابارى بو­يىنشا ءسىزدىڭ بالاڭىز سوۆەتتىك وتا­نىمىز ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تاپتى. نەمىس باسقىن­شىلارىمەن كۇرەس جولىنداعى اس­قان ەرلىگى ءۇشىن سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋ­مىنىڭ 1945 جىلعى 24 مارت كۇنگى ۋكازى بويىنشا ءسىزدىڭ بالاڭىزعا ەڭ جو­عارعى اتاق – كەڭەس وداعىنىڭ با­تى­رى اتاعى بەرىلدى. سسسر جوعارعى سوۆەتى پرە­زيديۋمى وسى گراموتاسىن ەسكەرتكىش ەتىپ ەستە ساقتاۋ ءۇشىن سىزگە جىبەرەدى. ونىڭ ەرلىگى ەشقاشان دا ۇمىتىلمايدى، حالقىمىزدىڭ جۇرە­­گىن­­دە ماڭگى ساقتالادى»، دەپ جازىلعان. جوعارىدا اڭگىمە ەتكەن تورتەۋ­دىڭ ەرلىكتەرىنە باسقالاردىڭ دا ارەكەتى ۇقساس بولعاندىقتان تىم تاپتىشتەي بەرمەي، قىسقارتا ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ بىلدىك. تۋعان جەرى مەن جىلىن، باتىلدىقتى قاشان جانە قاي جەردە جاساعانىنا نازار اۋدارامىز ەندى. ورال وبلىسىنىڭ (ول كەزدە سولاي اتالعان) ءبورلى اۋدانىنداعى سۇ­لۋكول اۋىلىندا 1924 جىلى تۋعان سۇندەتقالي ەسقاليەۆ اكە-شەشەسى ەرتە قايتىس بولىپ، جەتىم­دىكتىڭ اششى ءدامىن تاتىپ وسسە دە، بويىنا ازاماتتىق پارىزدى سىڭىرە بىلگەن ەكەن. ول قاسيەتىن مايداندا كور­سەتتى. 1942 جىلى اتتانعان ول ەكى جىل بويى ۇرىستارعا قاتىسىپ، قايسارلىق كورسەتىپ، اسكەري ءتار­تىپتى ساقتاي بىلگەن. 169-روگاچەۆ اتقىش­تار ديۆيزياسى، 556-پولكى ءبىرىنشى روتاسىنىڭ اۆتوماتشىسى ەدى. پولك بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ وبلىسىن­داعى لۋدچيتسى دەرەۆنياسى باعىتىن­داعى شابۋىلدا جاۋدىڭ مىقتى بەكىنىسىنەن پۋلەمەتتىڭ جاعى سەمبەي، بۇرشاقشا وق جاۋىپ جىلجىتپاي قويدى. سونىڭ ءۇنىن ءوشىرۋ س.ەسقا­ليەۆتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ەكەن. وزىنە وق تيگەنىنە قاراماي، جىل­جىپ جاقىنداپ كەلدى دە، ارىس­تانداي اتىلىپ، دزوتتىڭ اۋزىن كەۋدەسىمەن جابا قۇلادى. بۇل ەرلىگى 1944 جىلعى 23 ماۋسىمدا جاسالسا، كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعى 1945 جىلدىڭ 24 ناۋرىزى كۇنى بەرىلدى. ءوزى قازاقستاندىق، بىراق سوعىس الدىندا قاراقالپاقستاننىڭ احۋنباباەۆ اتىنداعى كولحوزىندا ديقان بولىپ ىستەگەن جۇمان قاراقۇلوۆ 1942 جىلدىڭ 17 اقپانىندا سول-ءتۇ­س­­­تىك كاۆكاز مايدانىنا كەلىپ، 128-ءشى قىزىلتۋلى تۇركىستان گۆار­ديا­لىق تاۋلى-اتقىشتار ديۆيزيا­سىن­­داعى 327-ءشى گۆارديالىق سەۆاستوپول پولكىنىڭ اۆتوماتشىلار رو­تا­سىنا قوسىلعان. 1944 جىلدىڭ قازان ايىندا كارپات-دۋكلا وپەرا­تسيا­سىنا قاتىسقان ول زۆالا دەگەن مەكەننىڭ باتىسىنداعى 762-ءشى بيىككە ورنالاسقان جاۋ بەكىنىسىندەگى پۋلەمەتتى توقتاتۋ ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسىپ قۇلادى. وعان دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. ەرلىك جاسالعان بيىكتىككە بەلو­رۋستىقتار ەسكەرتكىش-وبەليسك ور­نات­قان. وعان «بۇل جەردە 1944 جىلدىڭ يۋن ايىندا 84­-­ات­قىشتار ديۆيزياسىنداعى №127-اتقىشتار پولكىنىڭ قاتارىنداعى گۆارديا جاۋىنگەرى الەكساندر ۆاسيلەۆ الەكساندر ماتروسوۆتىڭ وشپەس ەرلىگىن قايتالادى، جاۋ دزوتىنىڭ امبرازۋراسىن كوكىرەگىمەن جاپ­تى» – دەپ جازىلعان. دەر كەزىندە ۇسى­نىلماعان سوڭ، كوپ جىلدار وتكەن­نەن كەيىن جاس ىزشىلەر انىق­تاعان­مەن، باتىر اتاعى بەرىلمەگەن سياقتى. ازىرگە ول تۋرالى ناقتى دەرەك كەزدەسكەن جوق. تاڭ قالاتىن جايتتەر دە بولا­دى ەكەن. سەمەي وبلىسى، اياگوز اۋدانىنىڭ كوكسالا اۋىلىندا 1925 جىلى تۋعان سابالاق ورازالينوۆ تە اكە-شەشەدەن ەرتە جەتىم قالعان. بالالار ۇيىندە تاربيەلەن­گەن. سوعىس باستالعاندا ءوزى سۇرا­نىپ مايدانعا كەتكەن. 13­1­­-­اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 482-اتقىشتار پولكى 8-روتاسىندا ەفرەيتور دارە­جەسىندەگى ءوزىنىڭ بالتىق تەڭىزى جاعاسىنداعى سىرۆا تۇبەگىندەگى ۇرىستا بولعانىن س.ورازالينوۆ بىلايشا ەسكە الادى: «ءبىر بەلگىسىز كۇش مەنى بوراعان وق استىنان تۇرعىزىپ العا سۇيرەدى. جۇگىرگەن بويىممەن گراناتانى قۇلاشتاي لاقتىردىم دا جاتا كەتتىم. گراناتا ۇياعا تاياۋ جەرگە بارىپ گۇرس ەتتى. ءسىرا، ادامدارى جارالانعان بولۋى كەرەك، وق نوسەرى ءبىر ساتكە تىنا قالدى. ورنىمنان قايتا تۇرىپ، جان­ۇشىرا ەكىنشى گرانا­تانى لاق­تىردىم. ءمۇلت جىبەرىپپىن، وق قاي­تا بورادى. العاشقى ەكى جاراقات­تان السىرەگەن مەن كوزىم بۇلدىراپ كەتىپ، ءبىر شەشىمگە كەلگەندەي بول­دىم دا، شايقا­لاقتاپ جۇگىرىپ كەلىپ، وق شاشىپ تۇرعان ۇيانى كەۋدەممەن جابا قۇلادىم». (ج.اۋپ­باەۆتىڭ «ءبىر ۇرىستا 12 جارا­قات» دەگەن ماقالا­سىنان. «لەنينشىل جاس» 1980 ج.، 9 مامىر). شا­بۋىلعا شىققان مايدانداستار فاشيستەر­دىڭ 200-گە جۋىق سولدا­تىن، كوپتەگەن تەحني­كا­سىن جويىپ، ەكى دەرەۆنيانى ازات ەتكەن. 1944 جىلعى 18 قاراشاداعى وسى ەرلىك جونىندە ديۆيزيالىق «زا وتچيزنۋ»، ارميالىق «لەنينسكي پۋت» گازەتتەرى جازىپتى. بىرىندە ونى «گەرويسكي پوگيب» دەپ تە جىبەرىپتى. بىراق ول ءتىرى قالىپ، ەلىنە دە ورالعان. ونىڭ ءمانىسى مىنادا ەكەن. امبرازۋرانى جاپ­قاندا دەنەسىنە ون ەكى جاراقات السا دا امان قالىپتى. ەكى جىل بويى تاللين، لەنينگراد گوسپيتالىندە ەمدەلىپ، 1946 جىلى عانا ەلگە قايتقان ەكەن. ال سودان كەيىنگى ءومىر جولى، باتىر اتاعىنا قانشا رەت سۇراۋ سالسا دا سول كەزدەگى بيلىكتىڭ بىلق ەتپەگەنى تۋ­رالى تاعى دا سول ج.اۋپباەۆتىڭ «كوزى ءتىرى ماتروسوۆشى» («لەنينشىل جاس»، 1984 ج.، 9 مامىر) ماقا­لا­سىنان وقيسىزدار. وتىز جىل بويى ەرلىگى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ابىلقاسىم ارعىن­باەۆ جونىندە 1941 جىلعى قازان ايىندا وتباسىنا حابارسىز كەتكەن دەگەن «قارا قاعاز» كەلگەن ەكەن. بۇل شىن با، وتىرىك پە دەپ كۇمان­دانعان، جوعارىدا ءبىز اتا­عان ءابدىراحمان ءومىرجانوۆ كوپ جىل ىزدەۋ سالىپ، اقىرى اقيقا­تىن انىق­تاعان. ءا.ارعىنباەۆ ال­ماتى وبلىسى، شەلەك اۋدانى، شەلەك سەلوسىندا 1915 جىلى تۋىپتى. ءا.ءومىرجانوۆ پودولسك قالاسىن­داعى اسكەري مۇرا­عاتتان، تاعى باسقا جەرلەردەن دەرەكتەر جيناپ، انىقتاۋىنىڭ ءناتي­جەسىندە «ەكى «قارا قاعاز» سىرى» دەگەن ماقالا جازىپ، «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1980 جىلعى 20 قاراشاداعى سا­نىندا جاريالات­تى. ابىلقاسىم بولعان 348-اتقىشتار ديۆيزياسى­نىڭ قۇرامىنا ەنگەن 30-شى جانە 3-ارميا قولباسشى­لارىنان جانە ارداگەرلەر سوۆەتىنەن حاتتار ال­عان. سولاردىڭ ءبىرى اندرەي گريگورەۆيچ گلاۆاتسكيح: «مەنىڭ ەسىمدە قالعانى ءسىزدىڭ جەرلەسىڭىز ءا.ار­عىنباەۆ جولداس­تىڭ ۆزۆود كومانديرى ن.شەۆلياكوۆپەن نوۆو-كوبەلوۆو سەلوسىن­دا 1941 جىلدىڭ 25 دەكابرى كۇنى جاۋ ۇياسىن ءوز دەنەسىمەن جاۋىپ، پولك جاۋىن­گەر­لەرىنە جول اشتى»، دەپ جازعان ءا.ءومىر­جانوۆقا. ول سول جەرگە جەرلەنىپتى. سەلودا باۋىر­لاستار زيراتى جاسال­عان، ەسكەرتكىش ورناتىلعان. سول زي­رات­تاعى گرانيتتى ەسكەرتكىش تاق­تاسىنا ءا.ار­عىنباەۆتىڭ دا ەسىمى جازىلعان. تەك ءبىر نارسە قانشا ىزدەستىرىلسە دە تابىلماي ءجۇر. وعان كەڭەس ودا­عىنىڭ با­تىرى اتاعى بەرىلدى مە، جوق پا؟ بۇل ءالى دە كوز تىگۋدى قاجەت ەتەدى. قالاي بولعاندا دا ەلى، جەرى ءۇشىن بوراعان وقتىڭ اۋزىن دەنەسىمەن جاۋىپ، ءوزىن قۇربان ەتۋى باتىر­لىق دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. مىنە، مەنىڭ ۇزاق جىل ىزدەپ، جيناستىرعان ماتەريالدارىمنان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى تۋرالى شاعىن-شاعىن عانا تۇيىندەپ ايتقانىم جوعارىداعى جايتتەر. باتىرلاردىڭ ەسىمى، ازا­مات­تىق مىندەتىن اتقارعانى، وتان، ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك بورى­شىن وتەگەنى ۇمىت قالماۋى كەرەكتىگى بەلگىلى. اركەزدە ارقايسىسىنا قايدا، قانداي ەسكەرتكىشتەر ورنا­تىلىپ، تاقتالار ءىلىنىپ، قانداي شارالار وتكىزىلىپ كەلگەنى تۋرالى مەندە دەرەكتەر بار. تەك ايتارىم، سونداي پايدالى ىستەر ۇيىمداس­تىرىلىپ وتىرسا، ول كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىپ، ەسىندە ساقتاۋى ءۇشىن دە اسا قاجەت. باۋكەڭ، با­ۋىرجان مومىش ۇلى: «ءولىنى قا­دىرلەمەگەن، ءتىرىنى قۇرمەتتەمەي­دى»، دەگەن ەدى. مەن تىزبەلەگەن ءولىم – جاي ءولىم ەمەس، ءوزىن قۇربان ەتىپ، ەلىنە قالقان بولعان ءولىم. توقتار بەيىسقۇلوۆ. الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار