اۋلەتتىڭ التىن دىڭگەگى

«الدىڭعى تولقىن اعالار» دەپ اباي ايتپاقشى, سول الدىڭعى تولقىننىڭ ءىش­­­ىندە ءوزىڭ ءىش تارتىپ جۇرەتىن, حالىقتىڭ قامى, ەلدىڭ بىرلىگى دەگەندە ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولەتىن, قازىنالى ءسوزىن ايتاتىن كىسىلەر بولادى. اتام قازاق اناۋ زامانداردا سونداي ادامداردىڭ سوزىنە توقتاپ, باتا­سىنا ۇيىعان. الدىن قيىپ وتپەي كىشىلىك تانىتقان. جانى تازا ءھام ادامگەرشىلىگى مول سونداي اعالار جايىندا قولىڭا قالام الىپ, ايتار ويىڭ مەن پىكىرىڭدى كوپ­­شى­لىكتىڭ نازارىنا جەتكىزە الساڭ, پارىزىڭ­نىڭ ورىندالعانى. مەن سىيلايتىن سونداي الدىڭعى تولقىن اعا – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرى, رايىمبەك جانە پانفيلوۆ اۋداندارىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى», «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ءسۇ­­لەيمەن اعا كوشكىن ۇلى. ول ءحانتاڭىرىنىڭ باۋرايىندا ومىرگە كەلىپ, قىرانداي تۇلەپ ۇشقان ازامات, بۇگىنگى كۇنى جازيرالى جاركەنتتىڭ ابىرويلى اقساقالى. سۇلەيمەن اعانىڭ اكەسى كوشكىن ەرتەرەكتە «سوتسياليستىك قازاقستان» دەپ اتا­لاتىن ۇجىمشاردا شارۋاشىلىق مەڭگە­رۋ­شىسى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ەكەن. سول كوشكىن قاريانىڭ تەلقوڭىرداي اعاسى سەيداحمەت بوسقىنباەۆ تۋرالى سۇلەيمەن اعا «ءوت­كەنسىز بۇگىن جوق» – دەپ وتىرىپ, مەيىرلەنە اڭگىمە قوزعاۋدى ۇناتادى. اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇرسەڭىز, اكەسىنىڭ اعاسى وزىق ويلى, كوزى اشىق ازامات بولعان. قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتىنان 2004 جىلى تابىلعان انىقتامادا كورسە­تىلگەندەي, ول 1916 جىلى 12 جاسىندا ءتورت ايلىق قازاق اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن. ءوزى­نىڭ زەرەكتىگىنىڭ, العىرلىعىنىڭ ارقا­سىن­دا كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, جاستىق جالىنمەن جاڭا ءومىر­دىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن. سول كەزدەگى «قوسشى» وداعىنىڭ اۋىلدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى بولعان. ودان كەيىن كەگەن اۋدا­نىنداعى تورايعىر اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ, اۋداندىق جەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەكىلدى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, ەل ىشىندە ابىرويعا بولەنگەن. 1933-1936 جىلدارى كەگەن, بورلىتوبە اۋداندىق پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, 1937 جى­لى اندرەەۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپتى. وردا بۇزار وتىزىندا سەيداحمەت بوسقىن­باەۆ 37-ءنىڭ قۇرىعىنا ءىلىنىپتى. قوعام قاي­راتكەرى وراز جاندوسوۆپەن قىزمەتتەس بول­عانى ءۇشىن ناقاقتان-ناقاق جالا جابى­لىپ, 1937 جىلدىڭ قاراشاسىندا قاماۋعا الىنعان. ءبىر جىلدان كەيىن سوتتالىپ كەتە بارادى... «اققا قۇداي جاق» دەمەكشى, 1958 جىلى كسرو جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ شەشىمىمەن اقتالعان. س.بوسقىنباەۆ «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ كەتكەن سوڭ, ونىڭ وتباسىنا, تۋ­عان-تۋىستارىنىڭ باسىندا قارا بۇلت ءتو­نە­دى. «حالىق جاۋىنىڭ ءىنىسى» كوشكىن دە قۋدالاۋعا ۇشىراپ, قىزمەتىنەن قۋىلىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسەدى. كوشكىن اق ەكەنىن دالەلدەيمىن دەپ ءجۇرىپ, اۋرۋعا شال­دى­عىپ, 1940 جىلى 30 جاسىندا كەنەتتەن قاي­تىس بولعان. ءسويتىپ, بوسقىنباي اقسا­قال مەن شىنىبالا اجەي ەكى بىردەي ۇلى­نان: ارىستاي ازاماتى سەيداحمەتتەن تىرىدەي, كوشكىننەن ولىدەي ايرىلىپ, قايعى جامى­لادى. ەكى بالا­سى­نان التى نەمەرە جەتىم قالىپ, وت­ىزعا دا تول­­­­ما­عان كەلىندەرى جەسىر اتا­نادى. بۇل سول ۋا­قىت­تا­عى ءبىر اۋلەت­­تىڭ عانا ەمەس, كۇللى قازاق­تىڭ با­­سىنا تۇسكەن 37-ءنىڭ زۇل­­ماتى ەدى. بۇل جونىندە سۇلەيمەن اعا ءبىر اڭگى­­­مە­سىندە مىنانى ايتىپ ەدى: «باسىنا ءتۇس­كەن وس­­­ىنشا اۋىرت­پا­لىق­تى قا­­بىرعاسى قايى­سىپ, يىلسە دە سىن­­­­با­عان اتام جى­­­­لاپ-جىلاپ ال­ىپ: «ە, قۇ­داي, ءتۇبىڭدى بەر!» – دەپ تىلەۋ تىلەپ, ەكى ۇلىنان ارتىندا ءبىز سياقتى ۇر­پاق قالعانىنا تاۋبە كەلتىرەر ەدى. تەكتى ۇرپاقتىڭ تۇياعى, ونەگەلى وتبا­سىنىڭ ۇيىتقىسى سۇلەيمەن كوشكىن ۇلى ەكى اكەسى سەيداحمەت پەن كوشكىندى ءبول­مەي, ءبىر بايتەرەكتىڭ ەكى بۇتاعى دەپ, سو­لاردىڭ اتىن وشىرمەيمىن, ابىرويىنا داق تۇسىرمەيمىن دەپ ادىلدىكتىڭ اق تۋىن جوعارى ۇستاپ, ەلىنە ءمىنسىز قىزمەت ەتۋدى الدىنا بيىك مۇرات ەتكەنىن جانە سوعان جەتكەنىن ءومىر جولى ايتىپ تۇر. ۇزەڭگىلەس سەرىكتەستەرى س.كوشكىنوۆتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەتىك مامانى رەتىندە جاقسى بىلەدى, قۇرمەت تۇتادى. ول كوپ جىلدار بويى باس مامان, سوۆحوز ديرەكتورى, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى جاۋاپتى دا لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى حالقىمىزدىڭ سۇيىك­تى پەرزەنتى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قو­ناەۆتىڭ اقىلىن تىڭداپ, العىسىن الىپ, قاتار تۇرىپ سۋرەتكە تۇسكەنىن ول بۇگىن ەرەكشە ماقتان ەتەدى. سول جىلدارى پانفيلوۆ اۋدانى «كوكتال» كەڭشارىندا اقش-تان اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى, ەتتى سانتا-گەرترۋدا سيىرى وسىرىلەتىن. 1973 جىلى عالىمدار باس قوسقان عىلىمي كونفەرەنتسيادا سۇلەيمەن كوشكىنوۆ بايانداما جاسايدى. جۇرت زەيىن قويىپ تىڭ­داي­دى. امەريكادان اكەل­گەن «مارس» اتتى بۇقا­نىڭ سالماعى 900 كەلى تارتسا, ال ودان تاراعان بەس جاسار «كوكتال» 1100 كەلىنى كورسەتىپ, ءوز ەلىمىزدە دە ەتتى كوپ بەرەتىن اسىل تۇقىمدى شىعارۋعا بو­لا­تىنىن دايەكتەيدى. رەس­پ­ۋبلي­كا باسشىسى جاس ماماندار مەن عا­­لىمدار اتقارعان بۇل ىسكە ءوز ريزا­شى­لى­عىن بىلدىرەدى. اتالى ءسوز ايتىپ جىگەرلەندىرىپ كەتەدى. سۇلەيمەن كوش­كىن­ ۇلى 80-جىلداردىڭ با­سىندا بەس جىل بويى بۇ­رىنعى تالدىقورعان وب­لىسىنىڭ تال­دىقورعان اۋداندىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى باسقار­ماسى­­نىڭ باستىعى, اۋداندىق ات­قارۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى قىزمەتتە­رىن­دە بو­لا­دى. ىسكەر مامان, قا­بىلەتتى ۇي­ىم­داستىرۋشىنى وبلىس باس­شىلارى وڭىردە ءىسى ىلگەرى باسپاعان «وك­تيابر» قوي سوۆ­حوزىنا ديرەكتور ەتىپ تاعايىندايدى. بۇل قىزمەتتى ول 1992 جىلعا دەيىن اتقارىپ, ودان كەيىن پانفيلوۆ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلادى. نا­رىقتىق ەكونوميكاعا اياق باسقان وسىناۋ قيىن شاقتا اۋداندا وڭ ىستەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, قولدان كەلگەنشە ەڭبەك سىڭىرەدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن ءبىر­­­­­­لەسە جۇمىس اتقارىپ, شارۋاشى­لىق­تارعا جاڭا سورتتار ەنگىزدى. استىق دا­قىل­­دا­رى­نىڭ «پروگرەسس», «اۆرورا», «ودەسس­كايا-100» سورتتارى بۋدانداس­تىرى­لىپ, ءار گەكتارىنىڭ تۇسىمدىلىگىن ارتتىر­دى. تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان «قاراتال» شارۋا­شىلىعى پيتومنيگىندە المانىڭ جاڭا سورتتارى ءوسىرىلدى. الماتىداعى جەمىس-جيدەك ينستيتۋتى شىعارعان الاسا الما سور­تى 300 گەكتار جەرگە وتىرعىزىلدى. مال­دى قولدان ۇرىقتاندىرۋ, اسىلداندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن قولعا الىندى. ونىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن شەتەلدەن «شۆيد», «گولشتەين» سەكىلدى ءىرى قارا تۇ­قىمى, اۆستراليادان «مەرينوس» تۇقىم­­­دى قوشقار اكەلىنىپ, مالدى اسىلداندىرۋ باعدارلاماسى كەڭىنەن قارقىن الدى. سۇلەيمەن كوشكىنوۆ – مول تاجىريبە, تەرەڭ ءبىلىم, كەمەل اقىل-ويدىڭ ارقا­سىن­دا قاشاندا زامان تالابىنا ساي كەلەتىن شەشىمدەر قابىلداعان جاڭاشىل تۇلعا. بۇل سوزىمە ءبىر عانا مىسال رەتىندە «كە­رىم­اعاش» شيپاجايىنىڭ اشىلۋىن ايتسام بولادى. بۇل ءىس كەڭەستىك كەزەڭدە باس­تالىپ, توقىراۋ جىلدارى جاعادان العان تۇستا ونىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ, جىگەرى­نىڭ ارقا­سىندا ورىندالعان جۇمىس. ءتاۋ­ەلسىز­دى­گى­مىزگە قوسقان وزىندىك ۇلەسى بو­لاتىن. قازىر بۇل شيپاجاي ءوز ەلىمىزدەن, كورشىلەس شەت مەملەكەتتەن كەلگەن ادامدار دەمالاتىن ۇلكەن مەكەنگە, ەل يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. بايتەرەك جاپىراعىمەن كورىكتى دەسەك, ادام ۇرپاعىمەن قادىرلى. سۇلەيمەن اعا جارى ماكەن ىسقاققىزى ەكەۋى ءۇش ۇل, ەكى قىز ءوسىرىپ, ۇلىن ۇياعا قوندىرىپ, قىزىن قياعا ۇشىرعان ونەگەلى وتباسى يەلەرى. بولاتى – عىلىم كانديداتى, دارىگەر, زەي­نەگ ۇلى – قارجى مامانى, ەرقاناتى – ءجۇر­گىزۋشى بولسا, اكە جولىن قۋعان ۇلى ەرجان مەن قىزى سۆەتلانا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. نەمەرەلەرىنىڭ الدى ەسەيىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, ەڭبەككە ارالاسىپ كەتسە, شوبەرەلەرى «اتالاپ» موينىنا ورالادى. بويىنان باسقارۋشىنىڭ ون ۇلاعاتى: ادالدىق, تاربيەلىلىك, كىسىگە قۇرمەت, ۇي­ىم­داسىپ جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدىلىك, زەرتتەي ءبىلۋ, جاڭاشىلدىق, ءىستىڭ ساپاسى, جۇ­مىسقا كىرىگىپ كەتۋ, ازاماتتىق سەزىم, تيىمدىلىك سياقتى قاسيەتتەر تۇگەلدەي تابى­لاتىن, بۇگىندە سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ ءجۇر­گەن سۇلەيمەن كوشكىن ۇلى ىنىلەرىنە: «ادامعا دەگەن سەنىمدەرىڭدى جوعالت­پاڭ­دار, ارى يتەرىپ جىبەرۋ وڭاي, سولاي جاسا دەپ سىبىرلايتىندار دا تولىپ جاتىر. ساقتاپ قالساڭ دۇشپانىڭ بولسا دا, دوستاسىپ كەتۋىڭە جول اشىلادى» - دەپ اقىلىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. ۇلاعاتتى اعا جايىنداعى اڭگىمەمدى مىناداي ولەڭ جولدارىمەن اياقتاعاندى ءجون دەپ تاپتىم. ىسىڭمەن ۇلگى كورسەتتىڭ اعا, بىزدەرگە, ەسەيدىك ءبىز دە ۇقساساق دەۋمەن سىزدەرگە. ىزگىلىك, ىزەت – ءبارىن دە سىزدەن ۇيرەندىك, سايراپ جاتىر عوي ءوزىڭىز سالعان ىزدەر دە. رامازان سارپەكوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.