اسەم الماتى – بارشامىزدىڭ ماقتانىشىمىز

قولىما قالام الۋىما الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قالا دامۋىنا جانە تۇر­عىن­داردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋگە قوسىمشا قارا­جات ءبو­لۋ تۋرالى حاتى سەبەپ بولىپ وتىر. الماتى قالاسى ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ەڭ بip جوعارى سەيس­مي­كالىق بەلدەۋىندە جاتىر. سوڭعى ءجۇز جىلدا وسى ايماقتا توعىزعا تارتا جويقىن جەر ءدۇمپۋى ورىن الىپ, سونىڭ eكeyi ceگiز باللعا جەتەرلىك كورسەتكىشپەن الەمدىك سەيسميكالىق اپات كاتا­لوگىنا ەنگىزىلدى. ال الماتى قالاسىنىڭ ءوزى ەكى رەت (1887 جانە 1911 جىلدارى) 9-10 باللدىق جەر ءسىل­كى­نىسىنىڭ سالدارىنان تولىعىمەن قيراپ, ءب ۇلىن­دى. سوندىقتان, الەۋمەتتىك سالا نىساندارىن سەيسمي­كا­لىق كۇشەيتۋ ەڭ باسىمدى ماسەلە بولىپ سانالادى. الايدا, 2012-2014 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتىڭ جوباسىندا الماتى قالا­سى­نىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نى­سان­دارىن سەيسميكالىق كۇشەيتۋگە جالپى سوماسى 9,8 ملرد. تەڭگەلىك ءوتىنىمى ەسەپكە الىنباي قالىپتى. سونداي-اق, پسيحونەۆرولوگيالىق اۋرۋلارعا ار­نال­عان 360 ورىندى ينتەرنات-ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىن جال­عاستىرۋ  ءۇشىن ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ارقىلى جىبەرىلگەن الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ 6,0 ملرد. تەڭگە سوماسىنداعى ءوتىنىمى دە ەسكەرۋسىز قالعان. نىسان قۇرىلىسى 2008 جىلى جەر­گىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن باستالعان بو­­لاتىن. وتكەن كەزەڭ ىشىندە ينتەرنات-ءۇيىنىڭ قۇ­رى­لىسىنا 1,04 ملرد. تەڭگە ءبولىندى (جالپى قۇنىنىڭ 14%-ى). وسى نىساننىڭ رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە ەكەنىن, وندا الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنان باسقا رەسپۋبليكانىڭ وزگە دە وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىن­دا­رى ەم الاتىنىن جانە دەنساۋلىقتارىن وڭال­ت­ا­تىندارىن ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋ قاجەت. الماتى ءىرى قارجى ورتالىعىمەن قاتار, تۋريزم­نىڭ دە دامىعان قالاسىنا اينالىپ وتىر. الماتى مەدەۋ مۇز ايدىنىمەن الەمگە ايگىلى بولسا, ەندى وسىعان قوسا جاڭا زامانعى ۇلگىدە جاسالعان «كوك جايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى ەلىمىزدىڭ ماقتانى­شى بولارى ءسوزسىز. الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى 2011 جىلعا تراسساسىنىڭ ۇزاقتىعى بىرنەشە ءجۇز شا­قىرىمعا سوزىلاتىن جانە بارلىق ءتيىستى ينفرا­قۇ­رىلىمىن دامىتا وتىرىپ «كوك جايلاۋ» تاۋ شاڭ­عى كۋرورتىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن دايارلاۋعا قوسىمشا ءوتىنىم بەرگەن بولاتىن. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى ازىرلەۋ اياسىندا جەرگىلىكتى جاعدايلاردى زەرتتەۋ, حالىقارا­لىق دەڭگەيدەگى ينجينيرينگتىك كومپانيالاردى تارتا وتىرىپ كۋرورتتى دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدار­لا­ما­سىن جاساۋ, ەڭ وڭتايلى سحەمالاردى جانە قار­جى­لاندىرۋ كوزدەرىن انىقتاۋ قاراستىرىلادى. كۋرورت­تى دامىتۋعا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمنىڭ, قوناق ءۇي­لەردىڭ, تۇراقتاردىڭ, مەيرامحانالاردىڭ, دۇكەن­دەر­دىڭ جانە باسقالاردىڭ قۇرىلىسى كىرەتىن بولا­دى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت ينجەنەرلىك-كوممۋ­ني­كاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرىلىسىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن بولادى, ال قالعاندارى تارتىلعان ينۆەس­تور­لاردىڭ قاراجاتتارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. 2012 جىلى الماتى قالاسىنا «كوك جايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن دامىتۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­مي­كالىق نەگىزدەمەسىن (تۇجىرىمداماسىن قوسا) دايار­لاۋعا  رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3,0 ملرد. تەڭگە ءبولۋ قاجەت. الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى سونداي-اق الاتاۋ اۋ­دانىنىڭ يندۋستريالىق ايماعىن قالىپتاس­تىرۋ­عا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. يندۋستريالىق اي­ماق­تىڭ اۋماعى 490 گەكتاردى قۇرايدى, وندا 110 ونەر­كاسىپ­تىك جانە كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردى ورنا­لاس­تىرۋ كوزدەلگەن. بۇگىنگى كۇنى جوبانىڭ تەحني­كا­لىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايارلانىپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما الىندى. جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جات­تاماسىن دايىنداۋ اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 13,5 ملرد. تەڭگەنى قۇ­راي­دى. 2012 جىل اياسىندا كەزەڭ-كەزەڭمەن قار­جى­لان­دىرۋ­عا ماقساتتى ترانسفەرتتەر قاراستىرۋ قاجەت. الاتاۋ باۋرايىنداعى اسەم الماتى – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى. كورىكتى قالانىڭ ءالى دە وركەندەي ءتۇسىپ, شەتەلدىكتەر الدىندا مەرەيىمىزدى اسىرىپ جاتسا, ول ەلدىك قۋانىش بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ۇكىمەت جوعارىدا كورسەتىلگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاجەتتى قارجىنىڭ بولىنۋىنە ىقپال ەتۋى ءتيىس. تۇراربەك اسانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.