«تۇركىلەر كوركەمدىك, ءسۇيكىمدىلىك, جارقىن جۇزدىلىك, ادەپتىلىك, جۇرەكتىلىك, ۇلكەندەردى, قاريالاردى قۇرمەتتەۋ, سوزىندە تۇرۋ, مارتتىك, كىشىلىك, تاعى سونداي سانسىز كوپ ماقتاۋلى قاسيەتكە يە» دەگەن ەكەن م.قاشقاري. ءبىز سول تۇركى جۇرتىنىڭ ۇرپاعىمىز. تۇركى الەمىن, ماعجان جۇماباەۆ ايتقان تۇران جۇرتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان بىرەگەي ازامات, ول – قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ.
قازاقتىڭ جەر بەتىندەگى باتىرلىعى مەن باتىلدىعى قاي عاسىردا دا كورە بىلگەن ادامدارعا ءمالىم. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي باستالعان بەس جىلدىق سۇراپىل سوعىستا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مەن قىزدارى ۇلى جۇرتتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن تانىتتى. ەڭبەكتە دە ەرەن ەرلىكتەرىن كورسەتتى. ەندى عارىش الەمىنە قازاق ۇلى قاشان ۇشار ەكەن دەپ جۇرگەندە, سول اسقاق ارمان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قارساڭىندا, 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا ورىندالدى. بۇكىل بولمىسى قازاقتىڭ دالاسىنا قاراي بالاسى دا وسىنداي دەيتىن تۇلعالى توقتار وڭعارباي ۇلى عارىشقا قانات قاقتى. مىنە, سول كۇنگى شادىمان-شاتتىقتان بەرى دە 20 جىل وتە شىعىپتى. وسىعان وراي, ەلورداداعى «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتى «توقتار اۋباكىروۆ: تار جول, تايعاق كەشۋدەن – عارىشقا!» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. بۇعان ۇيىتقى بولعان اتالمىش وقۋ ورنىمەن قاتار, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتى, «عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى» اق, شارۋاشىلىق فيلوسوفياسى اكادەمياسى (رەسەي), ن.ا.نەكراسوۆ اتىنداعى كوستروما مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (رەسەي), م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءنىڭ قوعامدىق عىلىمدار ورتالىعى, ت.ب.
كونفەرەنتسيانى «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گۇلجامال جاپاروۆا اشىپ, قازاق عارىشى تۋرالى تولعامدىق ويلارىن ورتاعا سالدى. ال پروفەسسورلار: و.اليەۆ, م.عابدۋللينا, ۆ.ءجۇنىساليەۆ, دوتسەنتتەر: گ.ءابدىكارىموۆا, ءا.اياپبەكوۆا, ك.بازارباەۆا, ع.باتىرحانوۆ, تاعى باسقالار بايانداما جاساپ, وندا عارىش سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالى, دامۋ بارىسى مەن بولاشاعى جايلى ايتتى. عارىش الەمى, عارىشتىق فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, گەولوگيا, مەديتسينا, پسيحولوگيا, ەكونوميكا, قۇقىق, ەتيكا, ەكولوگيا, لينگۆيستيكا, ادەبيەت, تۋريزم تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. سول سەكىلدى عارىشتىق عىلىم, يننوۆاتسيا, جوعارى تەحنولوگيالار ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى.
اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ عارىش تاريحىنا جان-جاقتى توقتالىپ, قازاق جۇرتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرالى تەبىرەنىپ تۇرىپ وي قوزعادى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ, جالپى جۇرتتىڭ نازارىندا ءجۇرسىن دەپ ايتقان اڭگىمەلەرى دە جينالعانداردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. – مەنى قوشەمەتتەپ, كوككە كوتەرىپ جاتىرسىزدار, ولارىڭىزعا راحمەت. عارىشقا 2 قازان كۇنى قازاق ۇشتى. مەن ورىنداۋشى بولدىم. بۇل كۇندى حالقىمىز ۇزاق ارمانداپ ءجۇردى. سول ارماندى ورىنداۋ مەنىڭ موينىما جۇكتەلگەن ەكەن. مۇنى عارىشقا بارىپ قايتىپ كەلگەننەن كەيىن عانا ءتۇسىندىم. العاشىندا, بارمايمىن دەپ تە قالعانىم بار. بىراق حالىققا كەرەك دەگەندە رايىمنان قايتتىم. حالىققا كەرەك دەگەندى دە كەيىن ۇعىندىم. بۇل ساپار – باقىتتى ساپار ەكەن. قازاق حالقىنىڭ ءبۇگىلگەن بەلى جازىلىپ, باسىن كوتەرگەنىنە كۋا بولدىم. تاۋەلسىزدىكتى اتا-بابالارىمىز, ودان تاراعان ۇرپاق 300 جىل كۇتسە, عارىشقا ۇشۋدى دا 30 جىل كۇتتى. قازاقتىڭ عارىشقا ۇشۋى ارقىلى حالقىمىزدىڭ جانشىلعان نامىسى كوتەرىلدى. رۋحى وياندى. كوپ كەشىكپەي تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتكىزدىك. مەن ارقاشان كيەلى بايتاعىمىزعا, حالقىمىزدىڭ ۇلىلىعىنا باس ءيىپ ءجۇرەمىن. كىشكەنتاي حالىق بولساق تا, ۇلى ۇلت ەكەنىمىزدى كورسەتىپ كەلەمىز, ەرەكشەلىگىمىزدى تانىتۋ ءۇستىندەمىز. دالامىزدى نىق قولدا ۇستاپ كەلەمىز. قازاقتىڭ دا عارىشقا ۇشا الاتىنىن دايەكتەدىك. الەمدە ازاماتىن عارىشقا ۇشىرعان مەملەكەتتەر ونشا كوپ ەمەس. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق ەلىنىڭ جۇلدىزى ءاردايىم جوعارى تۇر. مەن ءار كەز ايتىپ جۇرەمىن, عارىشقا ۇشقان قازاق – مەن ورىنداۋشىمەن دەپ. ۇلتتان, جەردەن ۇلكەن ەمەسپىن. سول ۇلت پەن بايتاق دالاما جانىم سونگەنشە قارىزدارمىن, – دەدى.
حالقىن سۇيگەن قادىرلى ازاماتتىڭ قۇرمەتىنە ارنالىپ, وتاندىق عارىش عىلىمى تۋرالى وي-تولعامدار ورتاعا سالىنعان القالى جيىنعا رۋحانيات سالاسىنىڭ دا وكىلدەرى كەلگەن ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى دا ءجۇردى. ول وسىدان 20 جىل بۇرىن عارىشتى باعىندىرعان قازاقتىڭ باتىر ۇلى تۋرالى جان-جاقتى وي تامىزىقتاي كەلىپ, اۋباكىروۆ عارىش الەمىندە جۇرگەندە, قازاقتىڭ ايتۋلى كومپوزيتورى اسەت بەيسەۋوۆ ەكەۋى «قازاعىم ۇشتى عارىشقا» دەگەن ءان جازىپ, ونى راديودان اۋەلەتكەنىن العا تارتتى. عارىشقا قازاقتىڭ ۇشۋى تاۋەلسىزدىگىمىزگە جول اشتى. ءبىز بۇكىل تۇركى تەكتەس ەلدەر ىشىندە تۇڭعىش رەت اسپان الەمىنە ۇلانىمىزدى ۇشىرعان ۇلتپىز, دەپ ءسوز سوڭىن عارىشكەرگە ارناعان تولعاۋىمەن جالعادى: «حالقىم ءۇشىن جۇرەتىن تولعانىستا, سەن بايلانىپ قالعانسىڭ زور نامىسقا. سول بيىكتەن قاراعان كەڭ دالاڭدا, جورتىپ ءجۇرگەن ۇقسايسىڭ جولبارىسقا. بار بيىككە قۇشتارسىڭ, بار اسۋعا, شىندىق ءۇشىن دايىنسىڭ تالاسۋعا. شىن جولبارىس قامىستىڭ اراسىندا, سەن جولبارىس حالىقتىڭ اراسىندا. باسەڭ بولساڭ – باسىنباس دۇشپان كىمدى, ارشىپ الماي كەۋدەمدى قىسقان مۇڭدى. تاۋەلسىزدىك تۋدى دەپ ءتۇسىنەمىن, ناعىز قازاق عارىشقا ۇشقان كۇنى».
كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تارازى باسىندا تەڭ تۇراتىن توقتار اۋباكىروۆتىڭ ءار ءسوزى جاستاردىڭ كوڭىلىنە قونىپ, جۇرەگىنە دارىپ, ولاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىن وياتقانى ەش ءشۇباسىز. وعان كونفەرەنتسيا اياقتالا بەرگەندە كۋا بولدىق. جاستار عارىشكەردى ورتالارىنا الىپ, ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇردى.
سۇلەيمەن مامەت.
استانا.
«تۇركىلەر كوركەمدىك, ءسۇيكىمدىلىك, جارقىن جۇزدىلىك, ادەپتىلىك, جۇرەكتىلىك, ۇلكەندەردى, قاريالاردى قۇرمەتتەۋ, سوزىندە تۇرۋ, مارتتىك, كىشىلىك, تاعى سونداي سانسىز كوپ ماقتاۋلى قاسيەتكە يە» دەگەن ەكەن م.قاشقاري. ءبىز سول تۇركى جۇرتىنىڭ ۇرپاعىمىز. تۇركى الەمىن, ماعجان جۇماباەۆ ايتقان تۇران جۇرتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان بىرەگەي ازامات, ول – قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ.
قازاقتىڭ جەر بەتىندەگى باتىرلىعى مەن باتىلدىعى قاي عاسىردا دا كورە بىلگەن ادامدارعا ءمالىم. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي باستالعان بەس جىلدىق سۇراپىل سوعىستا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مەن قىزدارى ۇلى جۇرتتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن تانىتتى. ەڭبەكتە دە ەرەن ەرلىكتەرىن كورسەتتى. ەندى عارىش الەمىنە قازاق ۇلى قاشان ۇشار ەكەن دەپ جۇرگەندە, سول اسقاق ارمان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قارساڭىندا, 1991 جىلدىڭ 2 قازانىندا ورىندالدى. بۇكىل بولمىسى قازاقتىڭ دالاسىنا قاراي بالاسى دا وسىنداي دەيتىن تۇلعالى توقتار وڭعارباي ۇلى عارىشقا قانات قاقتى. مىنە, سول كۇنگى شادىمان-شاتتىقتان بەرى دە 20 جىل وتە شىعىپتى. وسىعان وراي, ەلورداداعى «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتى «توقتار اۋباكىروۆ: تار جول, تايعاق كەشۋدەن – عارىشقا!» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. بۇعان ۇيىتقى بولعان اتالمىش وقۋ ورنىمەن قاتار, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتى, «عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى» اق, شارۋاشىلىق فيلوسوفياسى اكادەمياسى (رەسەي), ن.ا.نەكراسوۆ اتىنداعى كوستروما مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (رەسەي), م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءنىڭ قوعامدىق عىلىمدار ورتالىعى, ت.ب.
كونفەرەنتسيانى «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى گۇلجامال جاپاروۆا اشىپ, قازاق عارىشى تۋرالى تولعامدىق ويلارىن ورتاعا سالدى. ال پروفەسسورلار: و.اليەۆ, م.عابدۋللينا, ۆ.ءجۇنىساليەۆ, دوتسەنتتەر: گ.ءابدىكارىموۆا, ءا.اياپبەكوۆا, ك.بازارباەۆا, ع.باتىرحانوۆ, تاعى باسقالار بايانداما جاساپ, وندا عارىش سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالى, دامۋ بارىسى مەن بولاشاعى جايلى ايتتى. عارىش الەمى, عارىشتىق فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, گەولوگيا, مەديتسينا, پسيحولوگيا, ەكونوميكا, قۇقىق, ەتيكا, ەكولوگيا, لينگۆيستيكا, ادەبيەت, تۋريزم تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. سول سەكىلدى عارىشتىق عىلىم, يننوۆاتسيا, جوعارى تەحنولوگيالار ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلدى.
اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ عارىش تاريحىنا جان-جاقتى توقتالىپ, قازاق جۇرتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرالى تەبىرەنىپ تۇرىپ وي قوزعادى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ, جالپى جۇرتتىڭ نازارىندا ءجۇرسىن دەپ ايتقان اڭگىمەلەرى دە جينالعانداردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. – مەنى قوشەمەتتەپ, كوككە كوتەرىپ جاتىرسىزدار, ولارىڭىزعا راحمەت. عارىشقا 2 قازان كۇنى قازاق ۇشتى. مەن ورىنداۋشى بولدىم. بۇل كۇندى حالقىمىز ۇزاق ارمانداپ ءجۇردى. سول ارماندى ورىنداۋ مەنىڭ موينىما جۇكتەلگەن ەكەن. مۇنى عارىشقا بارىپ قايتىپ كەلگەننەن كەيىن عانا ءتۇسىندىم. العاشىندا, بارمايمىن دەپ تە قالعانىم بار. بىراق حالىققا كەرەك دەگەندە رايىمنان قايتتىم. حالىققا كەرەك دەگەندى دە كەيىن ۇعىندىم. بۇل ساپار – باقىتتى ساپار ەكەن. قازاق حالقىنىڭ ءبۇگىلگەن بەلى جازىلىپ, باسىن كوتەرگەنىنە كۋا بولدىم. تاۋەلسىزدىكتى اتا-بابالارىمىز, ودان تاراعان ۇرپاق 300 جىل كۇتسە, عارىشقا ۇشۋدى دا 30 جىل كۇتتى. قازاقتىڭ عارىشقا ۇشۋى ارقىلى حالقىمىزدىڭ جانشىلعان نامىسى كوتەرىلدى. رۋحى وياندى. كوپ كەشىكپەي تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە قول جەتكىزدىك. مەن ارقاشان كيەلى بايتاعىمىزعا, حالقىمىزدىڭ ۇلىلىعىنا باس ءيىپ ءجۇرەمىن. كىشكەنتاي حالىق بولساق تا, ۇلى ۇلت ەكەنىمىزدى كورسەتىپ كەلەمىز, ەرەكشەلىگىمىزدى تانىتۋ ءۇستىندەمىز. دالامىزدى نىق قولدا ۇستاپ كەلەمىز. قازاقتىڭ دا عارىشقا ۇشا الاتىنىن دايەكتەدىك. الەمدە ازاماتىن عارىشقا ۇشىرعان مەملەكەتتەر ونشا كوپ ەمەس. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق ەلىنىڭ جۇلدىزى ءاردايىم جوعارى تۇر. مەن ءار كەز ايتىپ جۇرەمىن, عارىشقا ۇشقان قازاق – مەن ورىنداۋشىمەن دەپ. ۇلتتان, جەردەن ۇلكەن ەمەسپىن. سول ۇلت پەن بايتاق دالاما جانىم سونگەنشە قارىزدارمىن, – دەدى.
حالقىن سۇيگەن قادىرلى ازاماتتىڭ قۇرمەتىنە ارنالىپ, وتاندىق عارىش عىلىمى تۋرالى وي-تولعامدار ورتاعا سالىنعان القالى جيىنعا رۋحانيات سالاسىنىڭ دا وكىلدەرى كەلگەن ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى دا ءجۇردى. ول وسىدان 20 جىل بۇرىن عارىشتى باعىندىرعان قازاقتىڭ باتىر ۇلى تۋرالى جان-جاقتى وي تامىزىقتاي كەلىپ, اۋباكىروۆ عارىش الەمىندە جۇرگەندە, قازاقتىڭ ايتۋلى كومپوزيتورى اسەت بەيسەۋوۆ ەكەۋى «قازاعىم ۇشتى عارىشقا» دەگەن ءان جازىپ, ونى راديودان اۋەلەتكەنىن العا تارتتى. عارىشقا قازاقتىڭ ۇشۋى تاۋەلسىزدىگىمىزگە جول اشتى. ءبىز بۇكىل تۇركى تەكتەس ەلدەر ىشىندە تۇڭعىش رەت اسپان الەمىنە ۇلانىمىزدى ۇشىرعان ۇلتپىز, دەپ ءسوز سوڭىن عارىشكەرگە ارناعان تولعاۋىمەن جالعادى: «حالقىم ءۇشىن جۇرەتىن تولعانىستا, سەن بايلانىپ قالعانسىڭ زور نامىسقا. سول بيىكتەن قاراعان كەڭ دالاڭدا, جورتىپ ءجۇرگەن ۇقسايسىڭ جولبارىسقا. بار بيىككە قۇشتارسىڭ, بار اسۋعا, شىندىق ءۇشىن دايىنسىڭ تالاسۋعا. شىن جولبارىس قامىستىڭ اراسىندا, سەن جولبارىس حالىقتىڭ اراسىندا. باسەڭ بولساڭ – باسىنباس دۇشپان كىمدى, ارشىپ الماي كەۋدەمدى قىسقان مۇڭدى. تاۋەلسىزدىك تۋدى دەپ ءتۇسىنەمىن, ناعىز قازاق عارىشقا ۇشقان كۇنى».
كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تارازى باسىندا تەڭ تۇراتىن توقتار اۋباكىروۆتىڭ ءار ءسوزى جاستاردىڭ كوڭىلىنە قونىپ, جۇرەگىنە دارىپ, ولاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىن وياتقانى ەش ءشۇباسىز. وعان كونفەرەنتسيا اياقتالا بەرگەندە كۋا بولدىق. جاستار عارىشكەردى ورتالارىنا الىپ, ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇردى.
سۇلەيمەن مامەت.
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
قىسقى وليمپيادا: بۇگىن وتانداستارىمىز قاي سپورت تۇرلەرى بويىنشا سىنعا تۇسەدى؟
قىسقى سپورت • بۇگىن, 09:10
قارجى • بۇگىن, 09:05
اۋا رايىنا بايلانىستى بىرنەشە وڭىردە ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
فريستايل-موگۋل: پاۆەل كولماكوۆ وليمپيادادا 1/8 فينالعا دەيىن جەتتى
وليمپيادا • كەشە
وسكەمەندە اۋانىڭ لاستانۋىنا بايلانىستى وقۋشىلار قاشىقتان وقيدى
ايماقتار • كەشە
