جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن سان-مىڭداعان تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ىشىندە جەر-اناعا ادام بالاسىنان ارتىق قيانات جاسايتىن جان يەسى جوق ەكەن. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سانالى تىرشىلىك يەسى سانالاتىن «نome sapins»-ءتىڭ كۇندەلىكتى ءومىر قاجەتتىلىگىنەن ارتىلعان تۇرمىستىق قالدىقتارى مەن كۇل-قوقىسى ورتاق پلانەتامىزدى تۇنشىقتىرىپ بارادى. قاسيەتتى دالاسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالايتىن قازاق «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەپ قاستەرلەۋشى ەدى. ەندى تابيعات اياسىنا دەمالىسقا شىققان ءاربىر ادامنىڭ ارتىندا كەمىندە 10 كيلو قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار قالاتىن بولدى.
جىل سايىن الەمدەگى ءاربىر قالا تۇرعىنى 250-300 كگ. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار (قتق) «ءوندىرەدى» ەكەن. جاھاندانۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان بۇگىنگى شاقتا ودان اۋىل-سەلو تۇرعىندارى دا كەندە قالىپ جاتقان جوق. ەندى وسى تسيفردى جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن 7 ميلليارد ادامعا كوبەيتىپ كورىڭىز. وعان وندىرىستىك, تەحنوگەندىك قوقىستى قوسىپ بايقاڭىزشى. جەر بەتىندە جينالعان قتق مەن قوقىس كولەمىن ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. قايران جەر قالاي شىداس بەرىپ تۇر دەسەڭىزشى!
باسقاسىن قايدام, قتق مەن قوقىس «وندىرۋدەن» قازاقستان ءدۇنيە جۇزىندەگى ەڭ دامىعان ەلدەردەن قاعىس قالىپ تۇرعان جوق. قازىر قازاق دالاسىندا 22 ميلليارد توننا قالدىقتار مەن قوقىس جينالىپتى. ونىڭ 16 ميلليارد تونناسى تەحنوگەندىك-مينەرالدىق قالدىقتار بولسا, 6 ميلليارد تونناسى ادام اعزاسىنا اسا قاۋىپتى حيميالىق قالدىقتار ەكەن.
ساراپشىلار دەرەگى بويىنشا, جىل سايىن ەلىمىزدە 700 ميلليون توننا ونەركاسىپتىك قوقىس پەن قالدىقتار جينالاتىن بولسا, ونىڭ 250 ميلليونى دەنساۋلىققا قاۋىپتى ۋلى زاتتار كورىنەدى. وسى زياندى قوقىس شىعارۋدا قاراعاندىنىڭ تاۋ-كەن جانە كەن بايىتۋ كەشەندەرى (29,4 پايىز) ءبىرىنشى ورىندى يەلەنسە, شىعىس قازاقستان وبلىسى (25,7 پايىز) ەكىنشى ورىندى, ال تيىسىنشە 17,0 پايىز جانە 14,0 پايىز قوقىس «وندىرەتىن» قوستاناي مەن پاۆلودار وبلىستارى ءۇشىنشى ورىندى بولىسەدى.
قاسىرەتى قالىڭ قازاق دالاسىندا بۇگىنگە دەيىن جينالعان 22 ملرد. توننا قالدىقتىڭ 96 ميلليون تونناسى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار ەكەن. بۇل ارنايى ەسەپكە الىنعان كۇل-قوقىس الاڭدارىنا توگىلگەنى. ۇلى دالامىزداعى كۇل-قوقىس «قورى» جىل سايىن بىرنەشە ميلليون تونناعا كوبەيىپ وتىراتىن كورىنەدى. ال ۇلى دالانىڭ جەر-جەرىندە ەسەپكە الىنباعان تاۋ-تاۋ كۇل-قوقىس قانشاما؟! قازاقستان قتق مەن كۇل-قوقىستىڭ 97 پايىزىن ارناۋلى كۇل-قوقىس الاڭدارىنا توگۋمەن عانا اينالىسادى. قتق مەن كۇل-قوقىس «وندىرۋدەن» پاۆلودار وبلىسى مەن الماتى قالاسى الدا كەلەدى. تيىسىنشە, ولار جىلىنا 1,7 ميلليون توننا جانە 0,5 ميلليون توننا كۇل-قوقىس شىعارادى. قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا شاققاندا جىلىنا 1381 توننا قتق مەن كۇل-قوقىس «وندىرىلەدى». سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەتىن بولساق, گەرمانيادا ءاربىر تۇرعىنعا شاققاندا بۇل كورسەتكىش 0,4 توننادان اينالادى, ونىڭ ءوزى ءتيىستى زاۋىتتاردا قايتادان وڭدەلەدى.
2011 جىلعى 1 قاڭتارداعى دەرەك بويىنشا, استانا قالاسىنىڭ ارنايى بولىنگەن رەسمي كۇل-قوقىس پوليگونىندا 20 ميلليون توننا قتق مەن كۇل-قوقىس قالدىقتارى جيناقتالعان. قالادا كوممۋنالدىق قالدىقتاردى جيناۋمەن جانە ونى كۇل-قوقىس پوليگوندارىنا تاسۋمەن 30 مەكەمە اينالىسادى. ونىڭ 90 پايىزىنان استامى جەكەمەنشىك كاسىپورىندار. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, تەك 2010 جىلدىڭ وزىندە قالانىڭ رەسمي جۇمىس ىستەيتىن كۇل-قوقىس پوليگوندارىنا 1 238,7 مىڭ توننا قتق مەن كۇل-قوقىس قالدىقتارى تاستالعان.
جوعارىدا داناگوي قازاقتىڭ «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەگەن قاناتتى قاعيداسىن دا ايتتىق. بۇل اتتىڭ تۇگى دە, قويدىڭ قيى دا, قىسقاسى, ادامنان باسقا سان مىڭ تىرشىلىك يەسىنىڭ تابيعاتقا قالدىراتىن قالدىقتارى زيانسىز, قايتا توپىراق قۇنارىن ارتتىراتىن تىڭايتقىش دەگەن ءسوز. ال ادام بالاسىنىڭ تابيعاتقا تاستايتىن قتق-لارى جەر-انانىڭ دەنەسىنە جابىسقان مەرەزدەي, جىلدار بويى تابيعاتقا جازىلماس جارا سالاتىن دەرتپەن تەڭ.
مىنانى قاراڭىز, ادامدار كۇن سايىن تاۋ-تاۋ قىلىپ كۇل-قوقىسقا تاستايتىن پلاستماسسا قۇتىلار جەر بەتىندە 500 جىلعا دەيىن, كادىمگى پاليەتيلەن پاكەتتەرى 200 جىلدان استام ۋاقىت بويى شىرىمەي, جاتىپ الادى ەكەن. ال كونسەرۆى قالبىرلارى مەن شىنى سىنىقتارى 1 مىڭ جىلعا دەيىن جەر قوينىن لاستاپ, «جەگى قۇرتشا» توپىراق قۇنارىن جەپ جاتادى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ۇلكەن كرەيسەرلىك كەمە كاپيتانى چارلز مۋر تىنىق مۇحيتىندا كوشىپ جۇرگەن ۇلكەن كۇل-قوقىس «ارالىن» كورەدى. كەيىن عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, بۇل شىن مانىندە سۋعا باتپايتىن ءارتۇرلى پلاستماسسا قۇتىلارى مەن قتق قالدىقتارىنان قۇرالعان قوقىس ءۇيىندىسى بولىپ شىققان. بۇل تىنىق مۇحيتىنداعى كۇل-قوقىس «ارالىنىڭ» كولەمىن ءدال انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. كەمەدەن قاراعاندا ونىڭ شەگى مەن شەتى كورىنبەيدى. ال ۇشاقتان ونى انىقتاۋ تاعى قيىن. عالىمدار پىكىرىنشە, ۇنەمى كوشىپ جۇرەتىن بۇل كۇل-قوقىس «كونتينەنتىنىڭ» جالپى كولەمى 700 مىڭ شارشى شاقىرىمنان 15 ميلليون شارشى شاقىرىمعا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتقان كورىنەدى. ياعني بۇل مۇحيتتاعى كۇل-قوقىس «ارالىندا» 100 ميلليون توننادان استام ءارتۇرلى قتق مەن قوقىس جيناقتالعان. چارلز مۋردىڭ ەسەبىنشە, كۇل-قوقىس «ارالىنىڭ» 80 پايىزى قۇرلىقتاردا تاستالعان كۇل-قوقىستان, 20 پايىزى كەمەلەر پالۋباسىنان مۇحيتقا لاقتىرىلعان ءارتۇرلى قوقىس قالدىقتارىنان قۇرالعان. مىنە, ادامزاتتىڭ تابيعاتقا جاساعان قياناتى قۇرلىقتى قويىپ, الىپ مۇحيتتاردى دا ۋلاپ جاتىر.
قازىر رەسپۋبليكامىزدا 6325 ەلدى مەكەننىڭ 4525-ىندە عانا قتق مەن كۇل-قوقىس توگىلەتىن ارناۋلى بولىنگەن پوليگوندار بار. ونىڭ تەك قانا 6,8 پايىزى نەمەسە 307-ءسى عانا زاڭداستىرىلعان. قالعان كۇل-قوقىس پوليگوندارى كەز-كەلگەن جەردە, قالاي بولسا سولاي قالىپتاسقان. ول ول ما, رەسپۋبليكامىزداعى 6325 ەلدى مەكەننىڭ 25 پايىزىندا نەمەسە 1558 ەلدى مەكەندە عانا قتق مەن كۇل-قوقىستى ارناۋلى پوليگوندارعا تاسيتىن كاسىپورىندار بار. ال قالعان 75 پايىزى نەمەسە 4767 ەلدى مەكەندە كۇل-قوقىس ءۇي ىرگەسىندە نەمەسە ەلدى مەكەن ماڭىندا شاشىلىپ جاتىر.
اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى. اقيقاتىن ايتساق, قاسيەتتى قازاق دالاسىنىڭ الىپ كۇل-قوقىس الاڭىنا اينالىپ بارا جاتقاندىعى اششى شىندىق. 40 جىل بويى كوكىرەگىن قارس ايىرعان اتوم بومباسىنىڭ 500-دەن استام يادرولىق سىناقتارىنان سىزات العان, جارتى عاسىردان بەرى بايقوڭىردان ۇزدىكسىز ۇشىرىلاتىن عارىشتىق زىمىراندار زىركىلىنەن زارەزاپ بولعان, ايدىنى تارتىلىپ, توپىراعى ەروزياعا ۇشىراعان ۇلى دالا ەندى تۇرمىستىق, حيميالىق, تەحنوگەندىك, يادرولىق قالدىقتار قويماسىنا اينالۋ قاسىرەتىن كوتەرە المايدى. ەندەشە, شۇعىل تۇردە قاسيەتتى جەرىمىزدى قتق مەن كۇل-قوقىستان تازارتۋ شارالارىن قولعا الۋ كەرەك. نايقالاتىن ۋاقىت جوق. دالا تۇنشىعىپ, جەر جاراسى جارىلعالى تۇر.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءمالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە ەكولوگيالىق شارالارعا بيۋدجەت قارجىسىنىڭ بار بولعانى 0,2 پايىزى عانا جۇمسالادى ەكەن. بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جەتىمسىزدىگىن ءتۇرلى دارەجەدەگى ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن تولتىرۋ شاراسى كوزدەلىنگەن. وكىنىشكە وراي, بۇل ماسەلە دە جاۋاپسىز, باقىلاۋسىز جىبەرىلگەن. ماسەلەن, 2008 جىلى ەلىمىزدەگى ءارتۇرلى ەكولوگيالىق تولەمدەر كولەمى 74,7 ميلليارد تەڭگەنى, ونىڭ ىشىندە, قورشاعان ورتانى لاستاۋعا سالىنعان ايىپپۇل ءمولشەرى 8,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. ال وسى قارجىنىڭ تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا بار بولعانى 22,3 ميلليارد تەڭگەسى نەمەسە 29,9 پايىزى عانا جۇمسالعان. قورشاعان ورتانى لاستايتىن ءوندىرىس وشاقتارى ەڭ كوپ ورنالاسقان شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تابيعات قورعاۋ شارالارىنا وبلىس بيۋدجەتىنە تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ بار بولعانى 3,7 پايىزى عانا جۇمسالادى. 2009 جىلى بارلىق ءوڭىر اكىمدىكتەرىنىڭ ەلىمىزدەگى تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا جۇمساعان قارجىسى 13,5 ميلليارد تەڭگە نەمەسە بيۋدجەتكە تۇسكەن بارلىق ەكولوگيالىق تولەمدەردىڭ 17,7 پايىزىنان اسپاعان.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستانداعى قتق مەن كۇل-قوقىستىڭ 97 پايىزى دالاعا توگىلەدى. تەك 3 پايىزى عانا ورتەلەدى. ال گەرمانيادا قتق مەن كۇل-قوقىستىڭ 30 پايىزى, جاپونيادا 30 پايىزى, اقش-تا 27 پايىزى, شۆەيتساريادا 25 پايىزى قايتا وڭدەلەدى. ياعني, بۇكىل وركەنيەتتى الەم قتق مەن كۇل-قوقىستى قايتا وڭدەۋ نەمەسە ازايتۋ ماقساتىندا مۇمكىندىگىنشە جۇمىس جاساپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا دا كۇل-قوقىس وڭدەيتىن زاۋىتتار سالۋ جونىندە بىرنەشە جوبالار بەلگىلەندى. وكىنىشكە وراي, ءالى كۇنگە دەيىن بۇل جوبالار ءىس جۇزىنە اسىرىلعان جوق.
ءيا, بۇكىل وركەنيەتتى الەم قورشاعان ورتاسىن قورعاپ, قاسىرەتى قالىڭ جەر-انانى كۇل-قوقىس قويماسىنا اينالدىرىپ الماۋ جولىندا جانتالاسا قارەكەت جاساپ جاتىر. قازاقستان بولسا, كۇل-قوقىس ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارۋعا دا سالعىرتسىپ, ۇلى دالانىڭ ۇلاندىعىنىڭ ارقاسىندا «جاعاسى جايلاۋ, ارقاسىن كەڭگە» سالىپ كەلەدى. كەيبىر دامىعان ەلدەر قتق مەن كۇل-قوقىستى قايتا وڭدەۋ ارقىلى بىرقاتار پايدالى ونىمدەر الىپ, «ەكى جەپ, بيگە شىعىپ» جاتىر. ال ءبىزدىڭ ۇكىمەت جومارت دالانىڭ قويناۋىنداعى قازىنانى تاراتىپ, جەراستى قىرتىسىن قوپارتۋدان ديۆيدەند جيناپ, اياق استىنداعى كۇل-قوقىستى كوزگە ىلەر ەمەس. ەگەر سول تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قتق مەن كۇل-قوقىستى يننوۆاتسيالىق ءتاسىلدەرمەن كەرەككە جاراتسا, قازبا بايلىعىنان تاپقان تابىستان ءبىر دە كەم ەمەس پايدا تابۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى ءۇيد باعدارلاماسىنا جولداما بەرە وتىرىپ, ەندىگى كەزەڭدە ەكونوميكامىزدىڭ دامۋ بولاشاعى تەك يننوۆاتسيامەن بايلانىستى بولاتىندىعىن بارىنشا ايتىپ كەلەدى.
قازاقستاندىقتاردىڭ يننوۆاتسيالىق يدەياسى, وندىرىسكە ەنگىزەر جاڭا جوباسى جوق پا؟ بار. تەك «اۋىلداعىنىڭ اۋزى ساسىق» قاعيداسىن جاتتاپ العان ءبىزدىڭ مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر عانا شەتەلدەردىڭ ەسكىرگەن تەحنولوگياسىنا تالاسىپ, «ۆەلوسيپەد» ويلاپ تاپقانداي جايباراقات ءجۇر. «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەگەندەي, ءوز قانداستارىمىزدىڭ شەتەل تەحنولوگياسىن ون وراپ الاتىن يننوۆاتسيالىق جوبالارى شاعىن شەبەرحانالاردا شاڭ قاۋىپ جاتىر.
جاقىندا وسىنداي ونەرتاپقىشتىق يننوۆاتسيالىق جوبانىڭ اۆتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى تولەۋحان ەرمەكوۆ اقساقالمەن پىكىرلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول جەتەكشىلىك ەتەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى عالىمدار توبى قتق مەن كۇل-قوقىستى حيميالىق قايتا وڭدەۋدەن وتكىزەتىن يننوۆاتسيالىق جاڭا تەحنولوگيا ويلاپ تاۋىپتى. وكىنىشكە وراي, مينيسترلىكتەردەن دە, اكىمدىكتەردەن دە قولداۋ تاپپاعان بۇل تەحنولوگيا ءالى كۇنگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شاعىن شەبەرحاناسىندا تۇنشىعىپ جاتىر. ەندى يننوۆاتسيالىق جاڭالىق اۆتورىنا ءسوز بەرەيىك.
– قازىرگى كەزدە, – دەيدى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تولەۋحان ەرمەكوۆ, – قتق مەن كۇل-قوقىستى قايتا وڭدەۋدەن وتكىزۋدىڭ جاڭا دا ءتيىمدى جولى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇسىنىپ وتىرعان حيميالىق ءادىس بولىپ تابىلادى. بۇل تەحنولوگيالىق ءادىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 20-دان استام يننوۆاتسيالىق پاتەنتتەرگە يە بولدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, استانا, الماتى, اتىراۋ, قاراعاندى, اقتوبە قالالارىندا قتق مەن كۇل-قوقىستى قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ جونىندە تەحنولوگيالارىن ۇسىنىپ جۇرگەن «يمابەيبەريكا» اق (يسپانيا), ASTA Anlagen (بەرلين), «التىن الماس» اق (يسپانيا-قازاقستان), «يۋۆەنتا-دۆ» (گەرمانيا) سياقتى شەتەل كومپانيالارى قتق مەن كۇل-قوقىستى ىرىكتەۋ جانە جاعۋ جونىندەگى وزدەرىنىڭ ەسكى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدى ماقسات ەتىپ ءجۇر. ال ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا تەحنولوگيانىڭ باستى ارتىقشىلىعى سۇيىق ونەركاسىپتىك جانە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تەحنولوگياسى (سوقتققوۇت) قتق مەن كۇل-قوقىستى ىرىكتەۋ جانە ولاردى ارناۋلى پوليگوندارعا تاسۋ جۇمىستارىنان مۇلدە باس تارتادى.
سوقتققوۇت قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسىن جۇزەگە اسىراتىن جاڭا زاۋىتتا بارلىق قايتا وڭدەۋ جۇمىستارى زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا سۇيەنە وتىرىپ, اۆتوماتتاندىرىلعان ادىسپەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىزدىڭ تەحنولوگيامىز بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن سۇيىق جانە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەيتىن (سقتققو) زاۋىتتىڭ الەمدەگى قازىرگى قولدانىستاعى تەحنولوگيالاردان بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار.
بىرىنشىدەن, حيميالىق وڭدەۋگە نەگىزدەلگەن بۇل جاڭا زاۋىتتا قول جۇمىسى مۇلدە بولمايدى. قالدىقتاردى كومەتىن ورىن دا قاجەت ەمەس. سەبەبى, سقتققو تولىق حيميالىق قايتا وڭدەۋ ۇدەرىستەرىنە تۇسەدى. حيميالىق قايتا وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا پايدا بولعان گاز جىلۋ ەنەرگياسىن وندىرۋگە پايدالانىلادى. بارلىق سۇيىق كۇل-قوقىس قالدىقتارى (مەتالل جانە تەمىر-بەتون قالدىقتارىنان باسقا) يمپورتتى الماستىراتىن بۇيىمدار جاساۋ ءۇشىن قايتا وڭدەلەدى. ودان ەلەكتر جابدىقتارى ونىمدەرىن جانە ەرلەر مەن بالالاردىڭ اياق كيىمدەرىنىڭ ۇلتاندارىن جاسايتىن بۇيىمدار الىنادى.
قتق مەن كۇل-قوقىستى حيميالىق جولمەن وڭدەۋ بارىسىندا پايدا بولعان مەتان, پروپان, بۋتان سياقتى گازداردى جىلۋ ەنەرگياسىن الۋعا جانە سۋ ىسىتۋ قوندىرعىلارىن قىزدىرۋعا پايدالانۋعا بولادى. حيميالىق جولمەن قايتا وڭدەلگەن بارلىق كۇل-قوقىس قالدىقتارىنان وندىرىسكە پايدالى 40-تان استام ءارتۇرلى زاتتار جانە قىمبات يمپورتتى الماستىراتىن بۇيىمدار جاسالادى. قتق مەن كۇل-قوقىستاردى وسىلاي وڭدەۋ تەحنولوگياسى بارىسىندا قالا ماڭايىنداعى كۇل-قوقىس پوليگوندارىن تازارتۋ جۇمىستارى تيىمدىلىكپەن جۇرگىزىلەدى. بۇل جاڭا تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن زاۋىتتا قتق مەن كۇل-قوقىستاردى قولمەن ىرىكتەۋ جۇمىستارى بولمايدى. ءبارى اۆتوماتتاندىرىلعان جانە قورشاعان ورتاعا دا قاۋىپسىز. زاۋىت وندىرەتىن تاۋارلار تۇگەلدەي دەرلىك ەكولوگيالىق تازا جانە ولاردى پايدالانۋ مەرزىمى ونداعان جىلدارعا سوزىلادى. بۇل جاڭا زاۋىت حيميالىق وڭدەۋ تاسىلدەرىمەن قتق مەن كۇل-قوقىستان شىعاراتىن ساپالى بۇيىمدار قولدانىستان شىققاننان كەيىن كۇل-قوقىس كۇيىندە قورشاعان ورتاعا تاستالعاندا وتە زيانسىز بولىپ سانالادى.
جاڭا زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 6 ميلليون 800 مىڭ دوللار ءونىم وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل زاۋىتتى سالۋعا تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق قارجى 1,5 جىلدىڭ ىشىندە يگەرىلەدى. زاۋىت سالۋعا جۇمسالعان ينۆەستيتسيالىق قارجى 18 ايدىڭ ىشىندە ءوزىن-ءوزى اقتاپ, تولىق قايتارىلادى. سقتققو زاۋىتىنىڭ العاشقى ءبىر ءتاجىريبەلىك تسەحىن سالۋعا سۇرانىس جاسالىپ وتىرعان قارجى كولەمى قازىر 100 ميلليون تەڭگە مولشەرىندە.
سقتققو زاۋىتى قورشاعان ورتانى لاستايتىن كومىر قىشقىل گازىنىڭ كولەمىن ازايتۋعا بارىنشا ىقپال ەتەدى. سونىمەن ءبىرگە بۇگىندە كۇل-قوقىس الاڭدارىنا كوپتەپ شىعارىلاتىن اۆتوكولىك دوڭعالاقتارى رەزەڭكەلەرىن, اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ەسكىرگەن قۇرال-جابدىقتارىن وسى زاۋىت تسەحىندا حيميالىق ءتاسىلدەرمەن 1-3 مم. دەيىن ۇساقتاپ, ەكولوگيالىق تازا پايدالى بۇيىمدار الۋعا بولادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, بۇل زاۋىت قورشاعان ورتاعا ەرەكشە زيان كەلتىرەتىن مۇناي شلامدارىن كەشەندى تەحنولوگيالىق ءادىس بويىنشا قايتا وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتحانالاردا جاسالعان تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, قايتا وڭدەلگەن قتق مەن كۇل-قوقىستىڭ حيميالىق قۇرامدارىنان جانە سۇيىق ونەركاسىپتىك قالدىقتاردان 20 تەكشە مەتر ءتۇرلى گاز ءوندىرىپ, تسەحتا اتقارىلاتىن ءبىر جۇمىس اۋىسىمىندا 100 مىڭ كيلوۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن شىعارۋعا بولادى. قورىتا ايتقاندا, بۇگىندە بالاماسى جوق جاڭا تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن بۇل زاۋىتتىڭ دالامىزدى كۇل-قوقىستان تازارتىپ, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا بارىنشا يگى ىقپال ەتەتىنى داۋسىز, – دەيدى پروفەسسور تولەۋحان ەرمەكوۆ.
ءيا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن 20 جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ارشىندى قادامدارمەن دامىدى. ەلىمىز بۇگىندە الەۋەتتى ەكونوميكاسى, تۇراقتى قارجىلىق قۋاتى بار مەملەكەتكە اينالعانى دا اقيقات. وسىنىڭ ءبارى نەنىڭ ارقاسى؟ ول قويناۋى قازىنا, توپىراعى قۇت قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرىنىڭ ارقاسى. جاسىراتىنى جوق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ بۇگىنگە دەيىن دامۋ ءۇردىسى تەك قاسيەتتى جەرىمىزدىڭ قويناۋىنان الىنعان شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكسپورتىنىڭ 90 پايىزىن مۇناي, كومىر, تەمىر جانە ءارتۇرلى ءتۇستى مەتالل شيكىزاتى قۇرايتىندىعى دا شىندىق.
عاسىرلار بويى ءتول پەرزەنتىن قويناۋىنان الىنعان يگىلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان قايران دالا قاجىدى, تۋما تابيعاتىمىز تاقىرلاندى. ۇلى دالامىزدى عاسىر تاجالى اتانعان يادرولىق سىناقتار 40 جىل قاقىراتسا, قولدان جاسالعان قىرسىقتىڭ كەسىرىنەن قوس تامىرى تارتىلىپ, اق ايدىن ارالدىڭ سۋالعانىنا دا شيرەك عاسىردان استى. باياناۋىلدىڭ باسىنان باعى تايدى, تاۋ مەن تاسى تەسىلگەن قارقارالىنى بۇلت تورلادى, جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ بۇلاعى سارقىلىپ, كوك مايساسى جۇتاڭداندى. كولى قۇرعاپ, كوڭىلى ورتايعان كوگىلدىر كوكشەتاۋدىڭ دا ءاربىر كۇنى كۇرسىنۋمەن ءوتىپ جاتىر. بايقوڭىردان عارىش كەمەسىن ۇشىرىپ, ىرىستى دا كۇرىشتى سىر بويىن تۋسىراتتىق. ۇلى دالا ەندى تۋعان پەرزەنتتەرىنەن جاناشىرلىق كۇتەدى. «الماقتىڭ دا سالماعى بار». ەندى «بۇلاق كورسەڭ, كوزىن اش» دەگەن بابالاردىڭ قاسيەتتى قاعيداسىنا ادالدىق تانىتىپ, جومارت دالامىزدى كۇل-قوقىستان تازارتىپ, تىنىسىن اشۋىمىز قاجەت-اق.
ۇرپاق مۇددەسىن, جەر قادىرىن ويلايدى-اۋ دەگەن بيلىك باسىنداعىلاردان كوڭىل قالدى. جاقىندا جاڭادان تاعايىندالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ تەلەديداردان الماتى ماڭىندا بولعان الاپات داۋىلدان قۇلاپ قالعان اعاشتاردى جيناپ, تازارتىلعان جەرلەرگە قايتادان اعاش وسكىندەرىن ءوسىرۋ تۋرالى باستاماعا «قۇلاعان اعاشتاردى جيناۋدىڭ قاجەتى جوق. قورشاعان ورتادا قالىپتاسقان جاعداي بويىنشا داۋىلدان قۇلاعان اعاشتار تابيعي ۇدەرىس بويىنشا سول جەردە جىلدار بويى جاتىپ, ءوز-وزىنەن ءشىريدى. بۇل سول جەردىڭ توپىراعىن تىڭايتۋعا ەرەكشە قولايلى جاعداي جاسايدى» دەپ سالدى. ۇلان-عايىر دالامىزدىڭ تاعدىرى تاپسىرىلعان ءمينيستردىڭ پايىمى وسىلاي بولسا, باسقالارعا نە جورىق!
قازاق «جەر جاراسى – جان جاراسى» دەگەن ۇلاعاتتى ۇران تۇتقان ۇلت. حالقىمىز اتامەكەنىن اسىلىنداي ايالاۋدى اتادان بالاعا ميراس ەتكەن. ەندەشە, قازاق دالاسى كۇل-قوقىس قويماسى ەمەس. بۇگىنگى ۇرپاققا ايتار ۇلاعات, جەتكىنشەكتەر ساناسىنا قۇياتىن عيبرات تۋعان جەرىمىزدىڭ توقىمداي تەلىمىن تۋسىراتپاي, ساي-سالاسىن قتق مەن كۇل-قوقىسقا تولتىرماي, قوقىسپەن بىتەلگەن بۇلاقتاردىڭ كوزىن اشىپ, تاۋى مەن تاسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ – حالىقتىق مۇددەمىز, پەرزەنتتىك پارىزىمىز.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
سۋرەتتە: تىنىق مۇحيتىنداعى كۇل-قوقىس «ارالى».
