بۇگىنگى تاڭدا مەديتسينادا دياگنوز قويۋدا نەبىر دياگنوستيكالىق قۇرىلعىلار, جاڭا تەحنولوگيالار بار دەسەك, سونىڭ ءبىرى – ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋ, ياعني ۋدز (ۋزي). ۋدز – دياگنوز قويۋ مەن ەمدەۋ ءادىسىن تاڭداۋدا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل جوعارى دەڭگەيدە اقپارات بەرەتىن جانە قاۋىپسىز زەرتتەۋ ءادىسى. الماتى مەملەكەتتىك دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋ جانە فۋنكتسيونالدى دياگنوستيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بايان ناۋرىزباەۆامەن اڭگىمەمىز ەلىمىزدەگى دياگنوستيكالىق قىزمەتتىڭ ەرەكشەلىگى, جاي-كۇيى مەن پروبلەماسى جايىندا وربىگەن.
– بايان ۇيسىمبايقىزى, بۇگىندە كوپشىلىگىمىز «ۋزي» دەپ اتاپ كەتكەن ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋدىڭ دياگنوز قويۋداعى قانشالىقتى دالدىگى, ناقتىلىعى, قاۋىپسىزدىگى, سونداي-اق رەنتگەن اپپاراتىنان ۋدز-نىڭ ەرەكشەلىگى مەن ارتىقشىلىعى جايىندا بىلگىمىز كەلەدى...
– اڭگىمەمىزدى رەنتگەن ساۋلەسىنەن باستاساق, ول يوندالعان رادياتسيا, ونىڭ ادام اعزاسىنا زيانى جوق ەمەس. دەمەك, رەنتگەنگە كەز كەلگەن جاعدايدا تۇسە بەرۋگە كەڭەس بەرىلمەيدى. سوندىقتان دا قازىرگى مەديتسينادا ۋدز كەڭىنەن قولدانىلادى. ونىڭ ەرەكشەلىگى – قاۋىپسىز, ەشقانداي رادياتسياسى جوق. ال ۋلترادىبىس قالاي پايدا بولادى دەگەنگە كەلسەك, مىسالى, دەلفيندى الايىق, ولار اسا جوعارى جيىلىكتە دىبىس شىعاراتىنى سوندايلىق, ونى ادام قۇلاعى قابىلداي المايدى. ۇلپادان (تكاننان), سۋدان تىكەلەي ءوتىپ, شاعىلىسىپ قايتادى. ياعني, ول دەنەدەگى وزگەرىستى نەمەسە بوگدە زاتتى سۇيىقتىق پا, جوق ىسىك پە, سونى ەكران ارقىلى كورسەتەدى. مىسالى, كلينيتسيستەر كوزبەن كورەدى, قولمەن ۇستايدى, بىراق ىشكى اعزاعا كىرىپ كەتە المايدى. ال ۋدز ۇلپاعا ەركىن كىرەدى. مىنە, دەلفيننىڭ ۋلترا دىبىستىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىنى دا سودان.
– بۇگىنگى كۇندەگى ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋدىڭ مۇمكىندىگى قانداي دەڭگەيدە؟
– مۇمكىندىگى وتە زور. اسىرەسە, اكۋشەرلىك سالادا. ونداعى ۋدز-نىڭ باستى مىندەتى – بالا انا قۇرساعىندا پايدا بولعاننان باستاپ, توعىز ايعا دەيىنگى دەنساۋلىعىن باقىلاپ, ىشتەن تۋا بىتكەن كەمشىلىكتى, اعزاداعى وزگەرىستەردى قولمەن قويعانداي انىقتايدى. قازىر جاڭادان تۋىلعان نارەستەلەردە سىرقاتتانۋشىلىق كوپ. ارينە, ول پاتولوگيالاردىڭ سەبەبى بار. ماسەلەن, جاستار ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسىپ, قالاي بولسا سولاي ءومىر سۇرۋدەن قورىقپايدى. جىنىستىق جولمەن جۇعاتىن جۇقپالى اۋرۋلار, ناشاقورلىق, ماسكۇنەمدىك, گەنەتيكالىق اۋرۋلار, ت.ب. بالا دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. ەگەر سونداي كەمتار بالانىڭ ءبارى دۇنيەگە كەلەتىن بولسا, اتا-اناسىنا, وزىنە ەشقانداي باقىت اكەلمەسى حاق. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جىل سايىن تمد ەلدەرىندە 44 مىڭ نارەستە ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋىمەن (پوروك) دۇنيەگە كەلسە, ونىڭ ەلۋ پايىزى تۋا سالىسىمەن جارىق دۇنيەمەن قوشتاسادى ەكەن. ال قازاقستاندا ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋى سىرقاتىمەن اۋىرۋ 100 مىڭ ادامعا شاققاندا: ۇلكەندەردە – 9,1, جاسوسپىرىمدەردە – 66,9, بالالاردا – 144,9. قازاقستاندا جىل سايىن 3000 ءسابي ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋىمەن تۋىلىپ, ولاردىڭ 10-15 پايىزى عانا ءبىر جاسقا دەيىن ءومىر سۇرەدى. بۇدان شىعار قورىتىندى, ەگەر ءبىز پرەناتالدى سىرقاتتانۋشىلىقتى ۋدز-مەن ەرتەرەك انىقتار بولساق, سول ارقىلى پرەناتالدىق ءولىمدى دە تومەندەتەمىز. بۇل تەك ساندىق كورسەتكىشتى تومەندەتۋ ەمەس, وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىنىڭ دا پروبلەماسىن شەشەدى.
دەمەك, ءبىز بالالاردىڭ دۇنيەگە كەلگەنىمەن, ءومىر سۇرە المايتىنىن ەرتەرەك انىقتاپ, جۇكتىلىكتى بۇزۋعا شەشىم قابىلداۋعا ولاردىڭ كوزىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن جۇكتىلىكتىڭ بەس ايىندا, ياعني 22 اپتاعا دەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار. قازىر قىرىق جاستا, ودان دا اسىپ بوسانىپ جاتقاندار سانى كوبەيۋدە. ارينە, جاسى ۇلعايىپ بوسانۋ – بۇل دا قاۋىپ-قاتەرگە ءبىر تابان جاقىندىق. سوندىقتان وسى جاستاعىلار, سكرينينگ كەزەڭىندە گەنەتيكالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە مىندەتتى.
– وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولسىن, پرەناتالدى دياگنوستيكا مەن پەريناتالدى دياگنوستيكانىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟
– پرەناتالدى دياگنوستيكامىز – ول قۇرساقتاعى شاقالاقتىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ, ال پەريناتالدى – قۇرساقتاعى جانە جاڭا تۋىلعان نارەستەنىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ.
– ۋدز – پرەناتالدى دياگنوستيكادا ەڭ نەگىزگى قۇرال دەسەك, ونىڭ قازاقستانداعى دەڭگەيى قاي دارەجەدە؟
– جالپى پرەناتالدى دياگنوستيكا دەگەنىمىز – انا قۇرساعىنداعى شاقالاقتىڭ دەنساۋلىعىن انىقتاۋ. ول ءۇشىن نە كەرەك؟ بىرىنشىدەن, مىقتى دياگنوستيكالىق اپپارات, سوسىن سول قۇرىلعىنى مەڭگەرەتىن كاسىبي بىلىگى جوعارى مامان قاجەت. ەگەر دياگنوستيكاعا دۇرىس اپپارات, قۇرىلعى بولىنبەسە, مامان قانشا مىقتى بولعانىمەن, ناقتى دياگنوز قويا المايدى. مىسالى, حيرۋرگكە وتپەيتىن پىشاق بەرىپ, ويداعىداي وپەراتسيا جاسا دەپ قالاي تالاپ ەتەسىڭ. ۋدز دا سول سياقتى.
– ەكىقابات ايەلدەر سكرينينگتىك كەزەڭدە ۋدز-دەن مىندەتتى تۇردە ءوتۋى كەرەك پە؟
– مىندەتتى تۇردە. اسىرەسە, ەكىقابات ايەل ءۇشىن جۇكتىلىكتىڭ العاشقى 10-14, 20-22 جانە 30-34 اپتا ارالىعى وتە ماڭىزدى كەزەڭ. ياعني, سكرينينگ كەزەڭى نە ءۇشىن كەرەك؟ ويتكەنى, سول ارالىقتا بالانىڭ دەنە مۇشەلەرى پايدا بولا باستايدى. ياعني, 10-14 اپتادا بالانىڭ باس سۇيەگى بار ما, جوق پا, داۋنا اۋرۋىنان امان با, سول تەكسەرىلەدى. نەگە دەسەڭىز, داۋنا اۋرۋى 10-14 اپتا ارالىعىندا جاقسى بايقالادى. بۇل زەرتتەۋدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ عالىمدارى ماتەماتيكالىق دالدىكپەن دالەلدەپ قويعان. كوردىڭىز بە, ەگەر وسى مەرزىمدى وتكىزىپ الماساق, بۇل اۋرۋدى 80 پايىزعا دەيىن انىقتاۋ مۇكىندىگى بار. الايدا, ونداي پاتولوگيا تابىلىپ جاتسا, اتا-اناعا دارىگەرلەردىڭ كونسيليۋمى ارقىلى بارلىق جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, ولاردىڭ رۇقساتىمەن جۇكتىلىكتى بۇزۋعا كەڭەس بەرەمىز. ول انا ءۇشىن جاساندى بوساندىرىپ العاننان الدەقايدا جەڭىل. ەكىنشى سكرينينگتىك كەزەڭ – 20-24 اپتا ارالىعىندا. قازىر 22 اپتالىققا كوشۋدە. بۇل مەرزىمدە بالانىڭ بۇكىل دەنە مۇشەسىنىڭ تۇگەلدىگى انىقتالادى. جۇرەگى, باسى, باسقا مۇشەلەرى قالىپتى ما, سونى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىپتى, وندا اياعىنىڭ سۇيەگىنە, قۋىق, مۇرىن, اۋىز قۋىسىنا دەيىن كورە الاسىز. ەگەر وسى ارالىقتا ءبارى قالىپتى بولسا, ارى قاراي جۇكتىلىكتى قورىقپاي جالعاستىرا بەرەدى. ال اقاۋ تابىلىپ جاتسا, گەنەتيكالىق جولمەن انىقتاۋعا جىبەرەدى. ول جەردە دە دياگنوز ناقتىلانىپ جاتسا, اتا-انالارىمەن سويلەسىپ, جۇكتىلىكتى بۇزۋعا تۋرا كەلەدى. ءۇشىنشى سكرينينگتىك كەزەڭ – 30-34 اپتا ارالىعىندا قۇرساقتاعى نارەستەنىڭ دەنساۋلىعى كوپشىلىگىندە انانىڭ دەنساۋلىعىنا كوبىرەك بايلانىستى كەلەدى. مىسالى, قان قىسىمى, قان ازدىق, باسقا دا جاناما اۋرۋلارى بولسا, بالاعا كومىرتەگى جەتىسپەگەندىكتەن سالماعى از, ءالجۋاز تۋىلادى. سونداي جاعدايعا جەتكىزبەۋ ءۇشىن ۋدز-مەن, دوپپلەرمەن, كتگ-مەن ۋاقتىلى دياگنوستيكا جاساپ, دەرەۋ انانى بوساندىرىپ, بالاعا جاڭا تۋىلعان نارەستەلەر بولىمىندە كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. ماسەلەن, سۋىق ايماقتا قىزاناقتى جەردە قانشاما ۋاقىت ۇزاق ۇستاعانمەن, قىزارىپ پىسپەيدى عوي. بۇل جەردە دە انانىڭ ۋاقىتىنا جەتىپ, قالىپتى بوسانۋىنا دەنساۋلىعى جەتپەي جاتسا, ىشتەگى نارەستەنى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن دارىگەر قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋى ءتيىس. مىنە, وسىنداي ءۇش كەزەڭدە ۋدز-نىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرى بار. ال ەندى جاقسى اپپاراتۋرا بولماسا, وسى پاتولوگيالاردى ەكىنشى, ءۇشىنشى كەزەڭگە وتكىزىپ الىپ جاتادى. ايتىپ وتىرمىن عوي, 80 پايىز حروموسومالىق پاتولوگيالار العاشقى ءۇش ايدا انىقتالادى. جارايدى, ولاردى قالعان ەكى كەزەڭىندە بايقاپ, بالا ومىرىنە قاۋىپتىلىگىن انىقتاسا قۇبا-قۇپ. بۇدان شىعار قورىتىندى, دۇنيەگە اۋرۋ بالالاردىڭ كەلىپ جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, جاقسى اپپاراتتىڭ جوقتىعىنان بولۋى دا ىقتيمال. بۇگىندە اپپاراتتا تەك ۋدز ماماندارى عانا ەمەس, كلينيتسيستەردىڭ ءوزدەرىنىڭ دە دياگنوستيكادان حابارى بولىپ, شۇعىل جاعدايدا كومەككە كەلۋلەرى كەرەك دەگەن قاعيدانى ۇستانۋدا. جاقىندا وسىنداي كوشپەلى تسيكلدى وتكىزۋگە تۇركىستانعا بارىپ قايتتىم.
– كيەلى دە, قازاقى قايماعى بۇزىلماعان تۇركىستانداعى جاعداي قالاي ەكەن؟
– سىزگە ايتايىن, شەتەلدە كەز كەلگەن كلينيتسيست ءوز سالاسىندا ۋدز-نى مەڭگەرگەن. ايتالىق, اكۋشەر كەزەكشىلىكتە وتىرعاندا, نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بولىپ, بەس-ون ءمينوتتىڭ ىشىندە نە بالانىڭ, نە انانىڭ جاعدايى كۇرت ناشارلاپ كەتۋى ىقتيمال. سوندا ۋدز-دە كورەتىن ماماندى ۇيىنەن شاقىرماي, وزدەرى داتچيك قويىپ, ءبىر شەشىمگە كەلىپ, انانى دا, بالانى دا امان ساقتاپ قالادى. كوشپەلى تسيكلدىڭ ماقساتى سول, ءار ايماقتاعى مامانداردى جۇمىستان قول ۇزبەي, وقىتىپ, ۇيرەتۋ. ارىپتەستەرىمىز مۇنداي تسيكلدىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى ەكەنىن مويىنداۋدا. سول ۋاقىت ارالىعىندا ءبىراز نارسەگە ۇيرەتتىك دەپ ويلايمىن, ناتيجە دە جامان ەمەس. وسى وقۋ بارىسىندا مىنانداي ءبىر جاعداي بولدى. بوساناتىن انانىڭ جاتىرى تولىق اشىلعانمەن, تولعاق تا بار, بىراق شاقالاق تۇسپەيدى. سودان تسيكلدىڭ كۋرسانتى (كەزەكشى اكۋشەر-گينەكولوگ) داتچيكتى قويىپ كورسە, جاتىردىڭ تومەنگى جاعىنداعى ۇلكەن ىسىك (ميوما) بالانى جاتىر موينىندا ۇستاپ جىبەرمەي تۇرعان. مىنە, سونى كلينيتسيست ءوزى كورىپ, كەسىر تىلىگىمەن بالانى امان الىپ قالعان, اناسىنىڭ دا كەسەلىن بىرگە الىپ تاستاعان. كوردىڭىز بە, كلينيتسيستىڭ ۋدز-نى مەڭگەرۋى, بۇل وتە ءتيىمدى. ارينە, بۇل جەردە ول جۇمىسىن قويىپ, ۋدز-دە وتىرۋ كەرەك دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. شەتەلدە سولاي. سول جولعى كوشپەلى تسيكلدا وتىز دارىگەر جۇمىستان قول ۇزبەي ءدارىس الدى. سونشاما ادامدى بىردەن الماتىعا شاقىرىپ وقىتۋ, بىرىنشىدەن, مۇمكىن ەمەس. ولار قايتتى دەيسىز عوي, تاڭعى التىدا جۇمىسقا كەلىپ, توعىزعا دەيىن وپەراتسيالارىن جاساپ, ناۋقاستارىن ەمدەپ, جۇمىستارىن ءبىتىرىپ بارىپ, ساعات توعىزدان التىعا دەيىن ءدارىس الدى.
– تۇركىستانداعى ەمدەۋ ورىندارىنداعى ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋ اپپاراتۋرالارى كوڭىلىڭىزدەن شىقتى ما؟
– ارينە, جوق. مىسالى, سول تۇركىستاندا يزرايلدە ارنايى دايىندىقتان وتكەن ۋدزيست-پرەناتولوگ قىز وتىر. قابىلەتى جاقسى, ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى. سونىڭ جۇمىس ىستەپ وتىرعان اپپاراتىنان تىڭداۋشىلارىما كوپ نارسە كورسەتە المادىم. وندا دوپپلەروگرافيالىق زەرتتەۋ جاساۋ ءمۇمكىن ەمەس. دوپپلەر دەگەنىمىز – ۋدز-نىڭ ءبىر ءمۇمكىندىگى. سۇراستىرا كەلسەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تەندەرمەن وسىنداي ون ەكى اپپارات الىنىپتى. بۇلار نەگىزىنەن ءۇشىنشى دەڭگەيدەگى ۋدز. ەندى قاراڭىز, سول توڭىرەكتەگى بارلىق ەكىقابات ايەل ۋدز-گە تۇسۋگە سوندا جىبەرىلەدى. ودان تەك قۇرساقتاعى شاقالاقتىڭ اياق-قولىنان باسقا ەشنارسەنى كورە المايسىز.
– كاسىبي مامان, بىلىكتى عالىم رەتىندە ايتىڭىزشى, وسىنداي جاعدايدان شىعۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟
– جالپى ايتار بولساق, بىزدە بىرىنشىدەن, اكۋشەرلىك دياگنوستيكادا كەزەڭدىلىك جوق. ول نە دەگەن ءسوز. مىسالى, ايەلدەر كونسۋلتاتسياسىندا ۋدزيست-پرەناتولوگ وتىر دەلىك. ەگەر ىشتەگى بالا دەنساۋلىعىنان اقاۋ تابىلسا, بولماسا ەكىۇشتى جاعداي كەزدەسسە, ونى ۋدز-مەن كورۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنەن وتكىزۋگە جولدامامەن ودان دا دالىرەك, ناقتىراق انىقتايتىن مىقتى ۋدز-گە جىبەرۋى ءتيىس. سىزگە ءبىر جاعدايدى ايتايىن, كەنتاۋ قالاسىندا سۋداي جاڭا مىقتى اپپارات قاپتالىپ, جابىق كۇيىندە تۇر. وكىنىشكە قاراي, سۇراعاندارعا بەرمەيدى. قاجەتكە جاراتپاي تىعىپ وتىرعاننان گورى, كەرەك جەرلەرگە نەگە بەرمەسكە؟ ەڭ قىزىعى, كەنتاۋلىقتار ءوز پاتسيەنتتەرىن ءۇشىنشى دەڭگەيدەگى اپپاراتقا تۇسۋگە جىبەرۋدە. پەريناتالدى ورتالىقتىڭ باس دارىگەرىنە بۇل ماسەلەنى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ارقىلى شەشۋگە كەڭەس بەردىم.
– جالپى, پرەناتالدى دياگنوستيكادا قانداي پروبلەمالار بار دەپ ويلايسىز؟
– ەڭ نەگىزگى پروبلەما – حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, ۋدز-نىڭ ماڭىزى, ماندىلىگى, جۇكتىلىك كەزىندە ۋاقتىلى دارىگەرگە كورىنىپ تۇرۋى كەرەكتىگى جونىندە باق ءجيى جازىپ, تۇسىندىرسە. ولاي دەيتىنىم, كوپشىلىك ايەلدەر ۋدز-نىڭ بالاعا زيانى بار دەپ, قالايدا كورىنبەۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. ال ونىڭ ارتى ۇلكەن وكىنىشكە اكەلىپ سوعۋى ءمۇمكىن. كوردىڭىز بە, تۇرعىندارعا, اسىرەسە, ايەلدەرگە نە ءۇشىن ۋدز-نىڭ ءۇش كەزەڭىن وتكىزىپ الماي, ءتۇسۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى. ويتپەگەندە, اۋىلدىڭ ايەلدەرى ناۋقاندىق شارۋالارىن ءبىتىرىپ, قولى بوساعاندا كەلىپ جاتقانى. توعىز ايدا ءۇش رەت كەلۋگە كوپ ۋاقىت تا كەرەك ەمەس. ماسەلە – ۋاقتىلى كەلۋ. سوندا عانا ۋدز ءوزىنىڭ ماقساتىنا جەتەدى.
– بۇگىندە جەكەمەنشىك ۋدز كابينەتتەرى كوپتەپ اشىلۋدا. بۇل ءوزى دۇرىس جايت پا؟
– بۇگىندە جەكەمەنشىك كابينەت اشىپ الۋدىڭ پالەندەي قيىندىعى جوق. سەرتيفيكات الىپ, جۇمىس ىستەي بەرەدى. بىراق, ۋدزيستەرگە ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋىن, ونىڭ دامۋىن, اكۋشەرلىك قىزمەتتە ارنايى ءبىلىم قاجەت. ونداي ماماندى ۋدزيست ەمەس, پرەناتولوگ دەيمىز. ياعني, پرەناتولوگ دەگەنىمىز – جىلدار بويى ۋدز-مەن تەك ءبىر سالانى عانا قارايتىن مامان. جەكەمەنشىك كابينەتتەگى ارىپتەستەرىمە ءوتىنىشىم, اكۋشەرلىك سالاداعى سكرينينگتىك كەزەڭدەردى تەك پرەناتولوگ مامانعا جىبەرسە دەيمىن. ولاي دەيتىنىم, جەكەمەنشىك كابينەتتەگى ماماندار ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرىنە المايدى. پاتولوگياسى جايىندا جارىتىپ ەشتەڭە ءتۇسىندىرىپ ايتپايدى, ويتكەنى, ول سالانىڭ مامانى ەمەس.
– جالپى, جەكە مەنشىك ۋدز كابينەتتەرىن كىم باقىلايدى؟ ماسەلەن, ارزان اپپاراتۋرا ساتىپ الىپ, ولاردىڭ بار نارسەنى جوق دەپ بىلىقتىرىپ وتىرۋ مۇمكىن عوي...
– مەنىڭشە, جەكەمەنشىك كابينەتتەرگە سكرينينگ كەزەڭىندەگى جۇكتى ايەلدەردى كورۋگە شەكتەۋ قويىلىپ, ولاردى تەك ايەلدەر كونسۋلتاتسياسىندا, پەريناتالدى ورتالىقتاردا تەكسەرۋگە رۇقسات ەتىلسە. ولاي دەيتىنىم, تۇركىستان قالاسىندا بالانىڭ باسى جوق ەكەندىگى تۋىلعاننان كەيىن عانا بەلگىلى بولعان. وكىنىشكە وراي, جۇكتىلىكتىڭ ءۇشىنشى ايىندا ول ايەل جەكە كلينيكادا ۋدز-عا قارالعانمەن, ولار اقاۋدى انىقتاي الماعان. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان ءۇش رەت سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن ءوتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وسى جەردە كورىنىپ تۇرسا كەرەك. ەگەر ايەل ەكىنشى, ءۇشىنشى كەزەڭدە كەلىپ, تەكسەرۋدەن وتكەن بولسا, مۇنداي سوراقىلىق بولماس ەدى. ءبۇگىندە اتالمىش قالادا جەكەمەنشىك ون-ون بەس كلينيكا بولعانمەن, ەشكىمگە باعىنبايدى. سوندىقتان ولاردى جەكە كلينيكالارمەن بىرىككەن كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە مىندەتتەۋگە, بولماسا اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتى دەڭگەيىندە ەسەپ بەرەتىندەي زاڭنامالىق بازاعا ەنگىزۋ كەرەك. سوندا جەكەمەنشىك كابينەتتەر پرەناتالدى ءولىم جاعدايىندا دا, ۋدز-مەن ءتۋابىتتى جۇرەك اقاۋىن انىقتاۋ باعدارلاماسىنا دا قاتىسىپ, ءتىپتى, ولارمەن سول ايماقتىڭ پروبلەماسىن بىرىگىپ شەشۋگە كىرىسە الادى. سونداي-اق, جەرگىلىكتى جەرلەردە بوساناتىن ايەلدەردىڭ قاي جەكەمەنشىك ۋدز-دە, كىمنىڭ قاراعانى, ەڭ اقىرى قانداي مامانعا جىبەرگەنىنە دەيىن تىركەلىپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرسا, سوندا بارلىق ستاتيستيكا قولدا بولماق. مىنە, بۇل ولاردىڭ تاعى دا قاتەلىك جىبەرمەۋىنە, ءتىپتى لەتسەنزياسىن قايتارىپ الۋعا دەيىن ماسەلە قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– كافەدرا تسيكل بويىنشا جىلىنا قانشا ادام وقىتادى؟
– ءۇش جۇزدەي. بىراق, كۋرسانتتارعا قانداي جاعدايدا دا حابارلاسىپ, قاجەتتى ساۋالدارىن سۇراپ وتىرۋلارىن ەسكەرتەمىز. مىسالى, باس دارىگەر ءبىر داتچيك بەرىپ, جۇرەكتى دە, جۇكتى ايەلدى دە, تامىردى دا قارا دەۋى مۇمكىن. ال ول مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ءار مۇشەنى قاراۋدىڭ ءوز داتچيگى بولادى. ونىڭ بىرەۋىنىڭ ءوزى 6-7 مىڭ دوللار. سوندىقتان, كەمى ەكى-ءۇش داتچيك قاجەت. مىسالى, تۇركىستاندا ءالى كۇنگە دەيىن ۋدز-دە گينەكولوگيالىق اۋرۋلار مەن جۇكتى ايەلدەردى قۋىقتى تولتىرىپ, قيناپ قارايدى. ەگەر قاجەتتى بەلدەۋلىكتى ءبىر داتچيك ساتىپ السا, بىرىنشىدەن ول ۋاقىت, ەكىنشىدەن دياگنوستيكا جاقسى كورىنەدى. بىلاي قاراساق, ەلىمىزدە مەديتسيناعا قىرۋار قاراجات بولىنەدى. سول بار اقشانى وسى سالادا جالاڭاش تەندەرگە سالماي, ماماندارعا زەرتتەتسە, قانداي اپپارات قاي جەردە تۇرۋ كەرەكتىگى شەشىلەر ەدى. بۇل جەردە بارلىعىنا تەك قىمبات اپپارات قويۋ كەرەك دەگەن ۇعىم تۋماۋ كەرەك. بىراق, پرەناتالدى دياگنوستيكادا ەكىنشى كەزەڭدە مىقتى اپپارات بولۋى مىندەتتى. مىنە, سكرينينگتىك باعدارلامانىڭ, كەزەڭدىك دياگنوستيكانىڭ نەگىزى, ءتۇيىنى وسىندا جاتىر.
– بايان ۇيسىمبايقىزى, وسى سالانى ويداعىداي جۇرگىزۋدە قانداي ۇسىنىس ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– شەتەلدە ۋدزيستەردىڭ قاۋىمداستىعى جىلىنا ءبىر-ەكى رەت جينالىپ, كونفەرەنتسيا وتكىزىپ تۇرادى. ءبىز ەندى تىركەلدىك. كەلەشەكتە سول قاۋىمداستىق ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۋدزيستەرىن بىرىكتىرەتىن ۇلكەن جۇمىستى باستاساق پا دەيمىز. تەك كاسىبي مامان دايارلاۋ عانا ەمەس, باسقا دا كوپتەگەن شارۋالار جەتىپ ارتىلادى. ونىڭ ءبىرى كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, جۇمىسىنا دۇنيە جۇزىنە تانىمال ۋدزيستەردى شاقىرۋ. ماسەلەن, وتكەن ماۋسىم ايىندا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن رەسەي ۋدزيستەر قاۋىمداستىعىنىڭ (تەك اكۋشەر-گينەكولوگيا بويىنشا) جيىنىنا قاتىستىم. وندا شەت ەلدەردەن, سونداي-اق رەسەيدىڭ ءار ايماعىنان ماماندار جينالدى. سوندا بىرقاتار جاڭا عىلىمي تۇجىرىمدار جاسالدى, ەندى سولاردى, بۇرىنعى بىلگەندەرىمنىڭ باسىن قوسىپ, كافەدرادا جاڭا تسيكل جاساسام دەيمىن. ال ۋدزيست ماماندارعا قاتىسى جوق, كۇشىمىز جەتپەيتىن جايت – ول جابدىقتاۋ ماسەلەسى.
– راس ايتاسىز, بۇگىندە مەديتسيناعا قىرۋار اقشا بولىنۋدە. بىراق, ساتىپ الىناتىن بارلىق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق, ءدارى-دارمەك تەندەر ارقىلى وتەدى عوي. تەندەردىڭ باستى ماقساتى – ول باعانى تومەندەتىپ الۋ. ال ءسىزدىڭ ايتۋىڭىزشا, ۋدز اپپاراتىن ساتىپ الۋدا مامان كەڭەسى كەرەك سياقتى...
– ءيا, بارلىق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار تەندەر بويىنشا ساتىپ الىنعانمەن, كەي رەتتە سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ ماماندار قاجەتتى اپپاراتۋرانىڭ جوقتىعىنان, ناقتى دياگنوز قويا الماي جاتادى. راس, رەسپۋبليكادا قىمبات اپپاراتۋرالار بار, ءبىراق قاجەتتى جەرىندە تۇرعان جوق. مىسالى, تەندەردەن ساتىپ الىنعان اپپاراتۋرا, ماسەلەن ول حيرۋرگياعا ما, اكۋشەرلىك قىزمەتكە مە, كارديولوگياعا قاجەت پە, ول جاعى ەسەپكە الىنباي, بارلىق ايماققا تاراتىلىپ بەرىلەدى. ال ءار وبلىس ءوز اپپاراتۋراسىن, ءوز باعدارلاماسىن, ءوز داتچيگىن قاجەت ەتەدى. راس, كەيبىر جەرلەرگە قاراپايىم اپپاراتۋرا قويۋ كەرەك شىعار. ولار سول ۋدز-مەن ءايتەۋىر ادام اعزاسىنداعى وزگەرىستىڭ بارىن كورسەتىپ بەرسە, ودان ءارى جوعارى دەڭگەيدەگى اپپاراتقا جىبەرىپ, دياگنوزىن ناقتىلاسا. ول ءۇشىن مۇنى جوعارى جاقتاعىلار اپپاراتۋرا ساتىپ الاتىن كەزدە ەسكەرۋى جانە ونىڭ كىمگە, قايدا كەرەك ەكەنىن انىقتاۋى كەرەك. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دارەجەسىندە ەڭ بولماعاندا شتاتتان تىس پرەناتولوگ بولسا, سونىڭ ءسوزىن تىڭداپ, سونىمەن اقىلداسىپ وتىرسا, كوپ ماسەلە شەشىلەر ەدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت ۋدزيست دارىگەرلەرىن كوپ باعىتتا دايىندايتىندىقتان, كەيدە مەنەن اكۋشەر-گينەكولوگيانى دا, كارديولوگيا, كەۋدە بەلدەۋىن دە ءبارىن بىرگە جاقسى كورسەتەتىن ءبىر اپپارات جوق پا دەپ سۇراپ جاتادى. جوق, ونداي مۇمكىندىك ازىرگە جوق. مىسالى, قىتايدىڭ ۇيالى تەلەفونىن الىڭىز, ەگەر وعان ەكى سيمكارتا سالساڭىز, ولار ءجيى بۇزىلادى. بۇل جەردە دە سولاي. بىرەۋى عانا مىقتى بولادى. مىسالى, كورەيانىڭ «مەdison», «2د» اپپاراتىن الايىق. ودان جۇمساق تەرىنىڭ ۇلپاسىن كورە المايسىز. ال ولاردىڭ «3د», «4د» اپپاراتىندا بالانى قولمەن ۇستاپ تۇرعانداي كورەسىز. ونى كۇشەيتىپ, بالانىڭ ءىش قۇرىلىسىنا دا كىرىپ, قاراۋعا بولادى. مىنە, سول كورەيالىق اپپارات تەك اكۋشەرلىك كورسەتىلىمگە عانا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ناتيجە وتە جوعارى. بۇگىندە ەڭ مىقتىلار قاتارىنا اۆستريالىق اپپاراتتى جاتقىزعانمەن, بىراق, ولار وتە قىمبات. ەڭ كەم دەگەندە 300 مىڭ دوللار. ال كورەيالىق اپپارات 150 مىڭ دوللار تۇرادى. ال ەندى كەيىن شىققان قىتاي اپپاراتى 30-70 مىڭ دوللار بولعانمەن, سول قىمبات قوندىرعىدان كەم كورسەتپەيدى. ۋدز-نىڭ ەڭ نەگىزگى بولشەگى – داتچيك. ال ولاردىڭ كوپشىلىگىنە قىتايدا تاپسىرىس بەرەدى. مىسالى, كومپيۋتەردە ميشىعى مىقتى بولسا, ۋدز-دە – داتچيكتەر.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
