“مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋدى ادەتكە اينالدىرايىق»

قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن وزگە ۇلت جاستارىنىڭ «ءتىلى ءبىردىڭ – تىلەگى ءبىر»  رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا وسىنداي ۇسىنىس ايتىلدى جاستاردىڭ بۇل فورۋمى قوس­تانايدا ءوتىپ جاتاتىن كوپ كە­ڭەس­تەن وزگەرەك بولدى. ولاي دەيتىنىمىز, وبلىس ورتالىعىندا ادەتتە كۇندە جيىن بولسا دا, ءماجىلىستىڭ تازا مەملەكەتتىك تىلدە ءوتۋى وتە سيرەك, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. سودان با ەكەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭ­گەر­گەن وزگە ۇلت جاستارى فو­رۋ­مى­نىڭ قازاق تىلىندە ءوتۋى تو­بىل بو­يى­نان ءبىر سامال لەپ ەسىپ, تىنىس اشىلعان­داي اسەر بەردى. فورۋمعا كەلگەن­دەردىڭ اراسىندا بارشا ۇلت­تىڭ وكىلى بار – قازاق تا, ورىس تا, ءوز­بەك پەن تۇرىك, نەمىس پەن ۋكراين, كورەي دە وتىر. ءبىر ۋىسقا جينا­عان دالانىڭ الۋان گ ۇلىندەي, جاس­تىق­تىڭ كوركى ءوز الدىنا! مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگيننىڭ جاستارعا قۇت­تىقتاۋ سالەمىن ءتىل كوميتەتى نور­ماتيۆتىك-لينگۆيستيكالىق جۇ­مىس­تار باسقارماسىنىڭ باستىعى س.ءسا­لەموۆ پەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى س.بەكتۇرعانوۆ جەتكىزدى. فورۋمعا پارلامەنت دەپۋ­تات­تارى ولگا كيكولەنكو مەن حۇسايىن ۋاليەۆ كەلدى. – قازاق ەلىنىڭ مەملەكەت بو­لىپ ساقتالىپ قالۋىنىڭ ءوزى ءتىل­دىڭ ارقاسى. جاستار, سىزدەر قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ارقىلى تاريحى تەرەڭ­نەن تارتىلاتىن, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرى باي قازاق الەمىنە ەندىڭىزدەر. بۇل سىزدەر ءۇشىن زور رۋحاني بايلىق,–دەدى سەناتور. مۇنان كەيىن ءسوز العان ال­ما­تى قالاسى تۇرىك ەتنومادەني ور­تالىعىنىڭ توراعاسى, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەيانىڭ ءمۇ­شە­­سى قازاقباي قاسىموۆ قازاق­­ستان­نىڭ پاتريوتىمىن دەگەن ءار ۇلىس­تىڭ وكىلى وتانعا دەگەن ءسۇيىس­پەن­شىلى­گىن مەملەكەتتىك تىلدەن باس­تاۋى كە­رەكتىگىن ايتتى. ال قا­زاق­شا ءسوي­لەگەندە ءتىلىنىڭ مۇكىسى جوق جاس­تار­دىڭ ءوزى مىنبەرگە كو­تە­رىلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قادامىن اشۋ ءما­سە­­لەلەرىن قوزعاعاندا, قا­زاق ءتىلى بو­لاشاعىنىڭ كوكجيەگى كورىن­گەن­دەي كوڭىل ماسايرادى. قى­زىل­ور­دا­دان كەلگەن ەلەنا رىبينا قازاق ءتىلى­نىڭ نارىمەن سۋسىنداعان جاس ەكەن. – قوبىزدىڭ ءتىلىن يگەرگەن قور­قىتتىڭ, جىردىڭ ءتىلىن يگەرگەن جيەن­بايدىڭ, اسىل تاستىڭ ءتىلىن يگەرگەن شاھمارداننىڭ, اق كۇرىش­تىڭ ءتىلىن يگەرگەن ىبى­راي­دىڭ ەلىنەن كەلىپ تۇرمىن, – دەپ سۇلۋ ءسوزدى توگىلتىپ باستاعان ەلەنا زامان­داس­تارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋ پارىزدان بۇرىن مىندەت ەكەنىن ەسكەرتتى. – دەمو­كرا­تيانىڭ وتانى بو­لىپ سانالاتىن ەۋروپا ەلدەرى­نىڭ قايسىسىنا بار­ساڭ دا سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن يگەرمەي, قولىڭ بىرنارسەگە جەتۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ءومىردىڭ زاڭدى فاكتورىنا اينا­ل­عان. بىزدە دە سولاي بولۋى كەرەك. تىلدىك ورتاسى كەڭ سىر ەلىندە لەنا قازاق ءتىلىن بالا كەزدەن ءسوي­لەپ ءوسىپتى. سونىڭ ارقاسىندا ءوزى ورىس مەكتەبىندە وقىپ, حيميا سالا­سى­نىڭ مامانى بولا تۇرىپ, ءوزى سۇيەتىن قىزمەتتى قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىندىگىنىڭ ارقاسىندا تاۋىپتى. قازىر ول وبلىستاعى «قو­عام-تۆ» جەر­گىلىكتى تەلەارنا­سىن­دا ديكتور بو­لىپ قىزمەت ىستەيدى. ول جۋر­نا­ليس­تەرگە بەرگەن سۇحباتىندا «باسقا ۇلتتىڭ وكىل­دەرى قازاق ءتىلىن قا­جەت­تىلىك بول­عان سوڭ ۇيرەنەدى, ال قا­زاق­تارعا انا ءتىلىن بىلمەۋ ۇيات قوي ەندى» دەپ نامىستى دا ءبىر جانىپ ءوتتى. فورۋمدا قازاق تىلىندە ەركىن ءسوي­لەپ قانا قويماي, جاقسى وي ايت­قان­نىڭ ءبىرى قوستاناي وبلى­سى­نىڭ رۋد­نىي قالاسىنداعى يندۋستريا كول­لەدجى­نىڭ مۇعالىمى ەۆگەني داداروۆ بولدى. ەۆگە­ني­دىڭ قازاق ءتىلىن ەر­كىن مەڭ­گەرگەن وزگە زامان­داس­تارى­نان ايىر­­­ماشىلىعى – ول تىلدىك ور­تاسى جوق رۋدنىي قا­لا­سىندا مەملەكەتتىك ءتىل­دى ءوزىنىڭ ەڭبەك­قور­لىعى مەن نيەتى­نىڭ ارقا­سىن­دا ۇيرەندى. ءوزى الدىنا ماقسات قو­يىپ, كۇنىنە 100-130-عا دەيىن ءسوز جاتتاپ, قازاق دوستارىمەن ارا­لا­­سىپ ءجۇرىپ, رۋد­نىي يندۋستريا ينستيتۋتىنداعى قا­زاق توپتا­رى­نا تەحنيكالىق پاننەن ساباق ءوت­كىزە الا­تىن دارەجەگە جەتتى. قا­زاق تىلىندەگى با­سىلىمداردى جاز­دىرىپ الىپ وقي­تىنىن دا ايتىپ جاتتى جۋرناليستەرگە. – ءتىل ۇيرەنۋگە جاعداي جوق دەگەن – بوس ءسوز. ارنايى كۋرستار بار, سوزدىكتەر, ادەبيەتتەر, كو­مەك­شى قۇ­رال­دار جەتەدى. تەك نيەت پەن ەڭ­بەك كەرەك. سوندىقتان ءتىل ۇيرەن­گىڭ كەلسە الدىڭا ماقسات قوي دا, ءىستى بۇگىن­نەن باستاپ كەت, دەدى ەۆگەني فو­رۋم­عا جينالعان جۇرت ال­دىندا. تىلدىك ورتاسى جۇتاڭ رۋد­نىي­دا تەك ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن عانا تازا ءسوي­لەي­تىن دارەجەگە جەتكەن ەۆگەني داداروۆتىڭ جەتكەن بيىگىن ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ءتىل سايا­سا­تى مەن ول ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇ­مىس­تار­دىڭ جارقىن ءناتي­جەسى دەپ اي­تۋ­عا بولادى. وسىدان 20 جىل بۇ­رىن قازاقتارى قالا حال­قىنىڭ ەكى پا­يى­زىن عانا قۇ­رايتىن رۋدنىيدا ءبۇ­­گىن­دە قا­زاق مەكتەبىنىڭ سانى ۇشەۋ­­­گە جەتتى. ال وبلىستا تاۋەل­سىز­دىك جىل­دا­رى ون ەكى مەكتەپ سا­لىن­سا, سونىڭ بارلىعى دا ءبىلىمدى مەملەكەتتىك تىلدە بەرەتىن ءبىلىم وشاق­تارى! قا­زىر قازاق بالا­باق­شالارى­نىڭ سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. وب­لىس­­تا­عى قا­زاق بالاباق­شا­لارى مەن قازاق مەك­تەپتەرىندە وقي­تىن وزگە ۇلت با­ل­ا­لارىنىڭ سانى مىڭنان اسادى. مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ءجۇ­­زەگە اسىرۋدا بەلسەندىلىك تا­نى­­تىپ جۇرگەن جاستاردى ماراپاتتاۋ كەزىندە الماتى قالاسى­نان كەلگەن اننا دانچەنكو ءوزىنىڭ قازاق تىلىندە جازعان ولەڭىن وقىپ بەردى. با­لاۋ­سا ولەڭنەن تۋعان جەر­گە, وتان­عا, تىلگە دەگەن ال­بىرت جاستىڭ اپ­پاق جۇرەگى اتوي­لايدى. فورۋمعا قا­تى­سۋ­شىلار ەلىمىزدىڭ بارلىق جاس­­­تارىنا ۇندەۋ قابىلدادى. وندا «ءبىز, جاستار فورۋمىنا قاتى­سۋ­شىلار, قانىمىز قازاق بولماسا دا, تۋعان جەرىمىز قازاقستان بول­عان­­دىقتان جانە وسى ەلدىڭ ازا­مات­تارى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى قاس­تەر­لەۋ­گە, ونىڭ كۇش-قۋاتىن ارت­تى­را بەرۋگە شاقىرامىز!» دەلىنگەن. تۇستەن كەيىن جاستاردى وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين قابىل­دا­دى. جاستار فورۋم اياسىندا قوس­تا­ناي­دىڭ كورىكتى جەرلەرىن كور­دى, ورتالىق الاڭدا «مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋدىڭ قازىرگى زا­مانعى نىساندارى» شەبەرلىك سىنىپتارىن, «وزىڭنەن باستا» اك­تسيا­سىن وتكىزدى, فورۋم دەلە­گات­تارى قاتىسقان كونتسەرتتى تاما­شالادى. رەسپۋبليكادا وسىمەن ءۇشىنشى رەت ءوتىپ وتىرعان فورۋمنان جاس­تار­­دىڭ تىلگە دەگەن قىزىعۋ­شى­لى­عى, تۇسىنىستىگى, جاقسى نيەتى­نىڭ بار­لىعى بايقالدى. مىنبەردەن «مەم­لەكەتتىك تىلدە سويلەۋدى سانگە اي­نال­دىرايىق!» دەگەن ۇسى­نىس تا ايتىلدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي.