قازاقستان استىعى

قازاقستان الەمدەگى استىقتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان جىل­دار­دان بەرى ونىڭ ءوندىرىسىن دا­مى­تۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قابىلدانعان ۇكىمەتتىك باع­دار­لامالار مەن «استىق تۋرالى» زاڭ ناتيجەسىندە سالانى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن وعان ينۆەستيتسيالار تارتۋ, جاڭا تەحنولوگيالارمەن قارۋلاندىرۋ, ەكسپورت­تىق باعىتتاردى ايقىنداۋ مەن نىعايتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپ­تى. «قازاگرو» حولدينگىنىڭ ايا­سىندا مەملەكەت قۇرعان «قازاگرو­قار­جى» كورپوراتسياسىنىڭ قول­داۋى­مەن استىق وندىرۋشىلەرگە ليزينگتىك نەگىزدە كوپتەگەن جاڭا تەحنيكالار; كومبايندار مەن تۇقىمسەپكىشتەر, بىرنەشە وپەرا­تسيالاردى بىردەن جۇزەگە اسى­راتىن قازىرگى زامانعى جەر وڭدەۋ قۇرالدارى ساتىپ اپەرىلدى. ونداي تەحنيكالاردى قۇراستىراتىن وتاندىق وندىرىستەر دە پايدا بولدى. جاڭا ەلەۆاتورلار مەن استىق ساقتاۋ قويمالارى سالىنا باستادى. ەلىمىزدىڭ ءوز ىشىندە جانە شەتەلدەردەگى تەڭىز پورت­تارىنان استىق تەرمينالدارى سالىندى جانە ساتىپ الىندى. استىق وندىرۋشىلەرگە كوكتەمگى ەگىس جانە كۇزگى جيىن-تەرىم كەزىندە جانار-جاعارماي ارزان باعامەن بوساتىلاتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە, استىق شارۋا­شىلىعىن دامىتۋ جانە ازىق ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەت قۇرعان تاعى ءبىر ىرگەلى قۇرىلىم ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپورا­تسيا­سى ارقىلى شارۋالاردىڭ قو­لىنداعى باسى ارتىق استىق مەملەكەتتىك قورعا ساتىپ الىنىپ, ارتىق ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسىندە دە كومەكتەر كورسەتىلىپ كەلەدى. مىنە, وسىنداي جان-جاقتى وي­لاستىرىلعان كەشەندى شارا­لار­دىڭ ناتيجەسىندە استىق ءون­دىرىسى سوڭعى بەس-التى جىلدان بەرى باسىمدىقپەن دامىتىلا وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالالارىنىڭ بىرىنە اي­نال­دى. استىق شىعىمدىلىعى مەن ساپاسى جىلدان-جىلعا ار­تىپ (ارينە, بۇل رەتتە تابيعي فاكتوردىڭ ۇلكەن ءرول ويناي­تىن­دىعىن دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى), ونى جيناپ الۋ مەرزىمى قىسقارا ءتۇستى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا وراق ناۋقان­دارىن ايعاي-شۋسىز, جيناقى­لىق­پەن وتكىزۋ ءداستۇرى بەرىك قا­لىپتاستى. ءسويتىپ, توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي ءتۇيىپ ايتساق, ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعانىنا كوپ وتە قويماعان ەلىمىز از جىلدىڭ ىشىندە الەمگە تانىمال استىق دەرجاۆاسىنا اينالىپ ۇلگەردى. قازاقستان قازىرگى كۇنى الەم ەلدەرى اراسىندا ءىرى كولەمدە استىق ەكسپورتتايتىن جەتىلىكتىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ال ۇن ەكس­پورتى جونىنەن الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىندارعا يە بولىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار قازاقستان استىعى نانعا اينالدىرعان كەزدە قامىرلىلىعى مول ساپالىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. سول ساپانىڭ ناتيجەسىندە استىق ءبىزدىڭ حالىق­ارالىق رىنوكتارعا ماقتانىش­پەن ۇسىناتىن باستى برەندتىك ونىمدەرىمىزدىڭ بىرىنە اينالدى. ءسويتىپ, ادامزات بالاسىنىڭ 70 پايىزى قونىس تەۋىپ وتىرعان ەۋرازيا اتتى الىپ قۇرلىقتىڭ كىندىك تۇسىندا, ياعني الەمدىك مۇحيتتاردان جىراقتا ورنالاس­قاندىقتان ىلعال از ءتۇسىپ, ونىڭ ورنىنا كۇن شۋاعىنىڭ مولىنان تۇسۋىنەن ەرتە سارعاياتىن, وسىدان بارىپ سارىارقا اتانىپ كەتكەن الىپ دالامىز استىق بەرەكەسى تۇرعىسىنان العاندا ناعىز قۇت قونعان قاسيەتتى ءوڭىر بولىپ شىقتى. العاشقى قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدە حالىققا جايلى قونىس تابۋ ماقساتىندا اسان قايعى بابامىزدىڭ جەلماياعا ءمىنىپ الىپ (سول كەزدەرى بابامىز­دىڭ جەلماياعا مىنۋىندە دە ءبىر گاپ بار-اۋ), تىنباي ىزدەگەن جەر­ۇيىعى دا وسى جەر مە ەكەن دەيسىز. ءبىز بۇل ولكەنىڭ قاسيەتىن ەندى ۇعىپ, الەۋەتىن دە ەندى اشا باس­تاعان سىڭايلىمىز. ميلليونداعان گەكتارلارعا سو­زىلىپ جاتقان الىپ دالادا جازعى كۇندەرى كوكورىم ساباعىمەن كۇنگە قاراي ۇمتىلىپ, جەر بەتىنە ەركىن ءونىپ شىققان استىق القاپتارى كوك تەڭىزدەي تولقيدى. ال بەرەكەلى كۇز ايلارىندا سارى كىلەمدەي جاينايدى. مىنە, وسى دالانىڭ قاق ورتاسىندا جىلدان-جىلعا كەل­بەتتەنىپ, جارقىراي جانە اس­قاق­تاي تۇسكەن قازاق­ستان­نىڭ ءىنجۋ-مارجانى – ونىڭ جاڭا ەلور­داسى استانا قالاسىنىڭ ورنا­لاسۋى سول دالانىڭ باسىنا كيگىزىلگەن تاجدەي كورىنىپ, ماڭعاز دا سابىرلى سارىارقاعا كەربەزدىك سيپات بەرەدى. بۇل – بۇگىنگى كۇننىڭ كورىنىسى. «ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەر ەش كەتپەيدى» دەيدى دانا حالقىمىز. قازاقستاندا ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنان بەرى جانتالاسا اتقارىلعان جان-جاقتى جۇ­مىستاردى, جۇزدەگەن جىلدار بو­يى بوداندىق تەپكىسىندە بوزداعان قوزىداي قوڭىر حالىقتىڭ بەيبىتشىل ىزگى نيەتىن, جاقسى ومىرگە دەگەن ۇمتىلىسىن تابيعات انا دا ىشتەي قۇپتاپ, قول ۇشىن سوزعان­داي. ويتكەنى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىن تويلاۋعا سا­ناۋلى كۇندەر قالعان تۇستا, ەل بەرەكەسىنىڭ تاسىعاندىعى سونداي, ەگەر ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا ايتاتىن بولساق, قازاقستان مول استىقتىڭ استىندا قالايىن دەپ تۇر. ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى الىن­باعان استىق الىنايىن دەپ تۇر. وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن رەسمي دەرەكتەر حرونيكاسىنا كوز سالىپ وتەيىك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسىدان ءبىراز بۇرىن قازاق­ستاندا 2011 جىلى 18-18,9 ميلليون تونناداي استىق جينالۋى مۇمكىن دەگەن حابار تاراتقان ەدى. بىلتىرعى قۋاڭشىلىق جىلى 12 ميلليون توننا استىق جينال­عان­دىعىن ەسكە الساق, مۇنىڭ جوعارى كورسەتكىش ەكەندىگىنە بىردەن كوز جەتكىزەمىز. مۇنان كەيىن مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەۆگەني امان ءوزىنىڭ 15 قىركۇيەك كۇنى جۋرناليستەرمەن وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماس­ليحاتىندا سول كۇنگى مالىمەت بويىنشا ەلىمىزدە 16 ميلليون توننا استىق باستىرىلعاندىعىن حابارلاپ, ونىڭ جالپى كولەمى 20 ميلليون تونناعا جەتىپ جىعى­لاتىندىعىن جەتكىزدى. وسىلاي بولجام كورسەتكىشى ۋاقىت وتكەن سايىن بىرتە-بىرتە وسە بەردى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ ءوزى وسىدان كەيىن وتكەن «نۇر وتان» پارتياسى پارلامەنتتىك فراكتسيا­سىنىڭ ۇكىمەتپەن وتكىزگەن وتى­رىسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا استىقتىڭ ءار گەكتارىنىڭ ءونىم­دىلىگى 16 تسەنتنەرگە جۋىقتاعان­دى­عىن, كەيبىر شارۋاشىلىقتار 30 جانە ودان دا كوپ تسەنتنەردەن استىق باستىرۋدا ەكەندىگىن, ستاتيستيكا بويىنشا مۇنداي ءونىم­دىلىك كورسەتكىشى 50-ءىنشى جىلدار­دان بەرى قايتالانباعاندىعىن اتاپ كورسەتتى جانە ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسىنىڭ شارۋالاردان 5 ميلليون توننا استىقتى ساتىپ الاتىندىعىن ءما­لىم­دەدى. ال مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى 22 قىركۇيەك كۇنى ەگىس القاپتارىنىڭ 77,5 پايىزىندا استىق جينالىپ, كولەمى 19,9 ميلليون توننانى قۇراعاندىعىن, اس­تىق­تىڭ جالپى كولەمى 20 ميلليون توننادان دا اسىپ تۇسەتىندىگىن, ءسويتىپ سوڭعى 60 جىل كولەمىندە رەكوردتىق ءونىم الىنادى دەپ كۇتىلىپ وتىرعاندىعىن جاريا­لادى. 23 قىركۇيەك كۇنى قازاقستاندا 25 ميلليون تونناعا دەيىن استىق جينالاتىندىعى ءمالىم بولدى. قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە مول استىق جولىنداعى كۇرەس حروني­كا­سى وسىلايشا ءورىس الۋدا. مۇنىڭ سىرتىندا ستاتيستيكا اگەنتتiگiنiڭ ءباسپاسوز قىزمەتiنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا 2011 جىلى 18 ملن. 646 مىڭ 800 گەكتار اۋماققا جازدىق اۋىل­شارۋا­شىلىق داقىلدارى ەگىلدى. سونىڭ ىشىندە 16 ميلليون 255 مىڭ 900 گەكتارعا ءداندى داقىل ەگىلسە, ونىڭ 14 ميلليون 102 مىڭ 600 گەكتارىنا بيداي سەبىلگەن. سونىمەن قاتار اگەنتتىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى قازاقستاندا ءداندى داقىلداردىڭ باعاسى 2011 جىلدىڭ باسىنان باستاپ 14,8 پايىزعا وسكەندىگىن حابارلادى. ارينە, وندىرگەن ونىمدەرى جاقسى باعالانىپ جاتسا, بۇل ديقاندار ءۇشىن ۇلكەن جاقسىلىق. بۇرىن-سوڭدى بولماعان مول استىق جولىنداعى كۇرەستىڭ ەندىگى ۇلكەن ماسەلەسى ونى قايدا قويامىز دەگەن سۇراققا تىرەلىپ تۇر. ەلدىڭ ىشكى سۇرانىسىن قا­ناعاتتاندىرۋعا 8 ميلليون توننا جەتەدى. سوندا 25 ميلليون توننا استىق جينالعان جاع­دايدا ونىڭ 15-17 ميلليون تون­­ناسىن ەكسپورتتاۋ قاجەت بولادى. ال مۇنشاما مول اس­تىقتىڭ ءبىر ساتتە سىرتقا شى­عارىلماي­تىن­دى­عى بەلگىلى. سوندىقتان ەكس­پورت ماسەلەسىن ەلىمىزگە قو­لاي­لى باعا بويىنشا ءجۇ­يە­لى دە ىرعاقتى ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى, جينالىپ جات­قان اس­تىقتى ساقتاۋ ماسەلە­سى وتكىر سيپاتقا يە بولىپ وتىر. بىزگە كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان دەرەكتەر بويىن­شا اق­مو­لا وبلىسىن­دا­عى ەلە­ۆا­تور­­لار قازىردىڭ وزىندە اس­تىق­قا تولعان. ءاري­نە ول استىق ساۋداعا شىعارى­لىپ, ورىندار بوساتى­لىپ تا جاتىر. ءبى­راق ساقتاۋ كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان استىق كولەمى قان­شاما. شاماسى تاعى ءبىر ءوڭىر – قوستاناي وبلى­سىن­داعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس بولار. ويتكەنى بۇل وبلىستا دا قازىردىڭ وزىندە 6 ميلليون توننادان استام استىق باستىرىلىپ ۇلگەرگەن. ەلدەن كەلگەن ادامدار بۇل وبلىستىڭ دا قامبا­لارى لىق تولىپ, قامبالارى جوق شاعىن شارۋاشىلىق­تار­دىڭ ءوز استىق­تارىن ساتىپ الۋ­شىنىڭ ۇسىنعان باعاسىمەن كەلىسۋگە ءماجبۇر بولىپ, دالادان, ەگىس باسىنان تىكەلەي ساتىپ جاتقان­دىعىن ايتۋدا. ايتەۋىر, كوڭىلگە جۇبانىش ەتەتىن ءبىر ماسەلە, اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى اسىلجان ما­مىتبەكوۆ قازاقستاننىڭ بيىل­­عى رەكوردتىق ءونىمىن ساقتاۋ ءما­سەلەسى شەشىمىن تاباتىندىعىن ايتىپ, ديقان قاۋىمنىڭ كوڭىلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. «نوۆوستي-كازاحستان» اقپاراتتىق اگەنت­­تىگىنىڭ تاراتقان حابارى بويىنشا, مينيستر بيىلعى جي­نالعان اس­تىقتىڭ قۇرعاق بولىپ شىق­قان­دى­عىن, سوندىقتان ونىڭ ءبارىن ەلەۆاتورلاردا كەپتىرىپ ساقتاۋ قاجەت تە بولماي­تىن­دى­عىن جەتكىزگەن. ونىڭ ۇستىنە, ءمينيستردىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستانداعى اس­تىق ساقتايتىن ورىنداردىڭ جال­پى قۋاتى 22 ميلليون 559 مىڭ تونناعا جەتەدى. مۇنىڭ 13 ميلليون 579 مىڭ تونناسى استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى دە, 8 ميلليون 980 مىڭ تون­ناسى استىق قويمالارى. ونىڭ ۇستىنە وسى 13,6 ميلليون توننالىق استىق قابىلداۋ پۋنكت­تەرىنىڭ ازىرگە 46 پايىزى عانا استىق­پەن تولعان ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى قايرات ايتۋعانوۆ: «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق قاتىسۋىمەن وتكەن جىلدان باستاپ جالپى استىق ساقتاۋ سىيىمدىلىعى 327 مىڭ توننا بولاتىن 13 استىق ساقتاۋ قويماسى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇلار – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى 6 استىق قويماسى, اقمولا وبلىسىنداعى 6 استىق قوي­ماسى. مۇنىڭ سىرتىندا ماڭ­­عىس­تاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ كەنتىندە قازاگرونىڭ قارجىلان­دىرۋى­مەن «اپك ينۆەست» جشس قازىرگى زامانعى استىق تەرمي­نالىن قۇردى. ونىڭ استىق اۋدارۋ جونىندەگى جىلدىق قۋاتى 1,5 ميلليون توننانى, استىق ساقتاۋ قۋاتى 100 مىڭ توننانى قۇراي­دى. وسىعان قوسىمشا 2011 جىل­عى قازان ايىنىڭ باس كەزىندە جال­پى سىيىمدىلىعى 61 مىڭ تون­نا­لىق تاعى ەكى استىق قوي­ما­سى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا» دەپ حابارلادى. ءسويتىپ, بيىلعى جىلى يىگەن تابيعاتتىڭ بەرەكەسىن شاشپاي-توكپەي جيناپ الۋ, وسكەن استىقتى ەل كادەسىنە جاراتا ءبىلۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن استىقتى وڭىرلەر اكىم­دەرىنە ەرەكشە سىن بولىپ تۇر. جوعارىداعىداي دەرەكتەر ولار­دىڭ سول سىننان سۇرىنبەي وتەتىن­دىگىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى. سۇڭعات ءالىپباي.