ءحىح عاسىرداعى رەسەيدە پاتشالىق تارتىپكە قارسى باعىتتالعان «سوۆرەمەننيك» اتتى اتاقتى جۋرنالى مەن «نە ىستەۋ كەرەك؟» شىعارماسىندا قوعامدىق سانانى تۇبىرىنەن وزگەرتۋگە باستاعان جاڭا يدەيالارى ءۇشىن قۋعىندالعان ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ سول كەزەڭدەگى كوزى اشىق قازاق وقىعاندارىنا اسەرى جونىندە اڭگىمە قوزعالعان بۇل حاتتار مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ەپيستوليارلىق تۋىندىسىن تابۋعا تۇرتكى بولدى. حات تابىلىسىمەن ساراتوۆتاعى ن.گ.چەرنىشەۆسكي مۇراجايىنداعى قىزمەتكەرلەرمەن حابارلاسىپ, جازۋشى جازعان حاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارىن الۋعا تالپىنىس جاسالدى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى م.اۋەزوۆتىڭ 1953 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا جازىلعان 3 بەتتىك حات ءماتىنىنىڭ عانا ساقتالعاندىعىن ايتىپ, نينا ميحايلوۆنانىڭ جازۋشىعا جولداعان حاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرىن جىبەرۋدى ۇسىندى, ءوزارا كەلىسىمشارت جاساۋ ارقىلى ەكى مۇراجاي ءۇشىن دە قۇندى دەرەكتەر الماسۋ جۇمىستارى جۇزەگە استى. بۇل ءسات شىنىندا دا قازاق رۋحانياتى, اسىرەسە قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى ءۇشىن ۇلكەن ولجالى بولعان قۋانىشتى مەزەت ەدى. قايتارىلعان قۇندى قازىنا-بايلىق قازاق رۋحانياتىنىڭ قورجىنىن تاعى دا ءبىر ماڭىزى زور تاريحي قۇجاتپەن تولىقتىردى.
اقيقاتىن ايتساق, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تىرشىلىكتەگى ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەرگە وراي جازعان حاتتارى مەن جازۋشىعا جولدانعان حاتتار توبىن قۇرايتىن ەپيستوليارلىق جانرداعى مۇرالارىن جيناۋ, جاريالاۋ, ولارداعى جازۋشى ويلارىن زەردەلەۋ – كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوزعاۋسىز جاتقان تىڭ سالا. جازۋشى زامانداستارى, كوزكورگەندەرى مەن شاكىرتتەرىنىڭ جەكە مۇراعاتتارىنداعى, كىتاپحانالارىنداعى قولتاڭبالارىن, جازبالارىن, حاتتارىن, ولاردىڭ تاريحى مەن تاعدىرى تۋرالى پىكىرلەرىن جيناۋ دا كەزەگىن كۇتكەن كەلەلى ماسەلە. سوندىقتان دا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ن.م.چەرنىشەۆسكاياعا جولداعان حاتى, ءسوز جوق, حح عاسىر باسىنداعى ەپيستوليارلىق مادەنيەتتىڭ تاريحي جانە كوركەمدىك تۇتاستىعىن تۇگەندەۋ شارۋالارىن جۇيەلى ءارى ساۋاتتى تۇردە جيناستىرۋعا قوسىلعان ۇلكەن ولجا. بۇل مۇرالار سۋرەتكەردىڭ باسىنان وتكەن ارقيلى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايلار سىرىنان, شىعارماشىلىق پسيحولوگياسىنان, زەرتحانالىق تاجىريبەسىنەن, سول كەزەڭدەگى تاريحي, ادەبي, رۋحاني ءۇردىس پەن كەڭىستىكتەن مول ماعلۇمات بەرەتىن اسا قۇندى دەرەكتەر كوزى بولماق.
نينا ميحايلوۆنا چەرنىشەۆسكي ساراتوۆ قالاسىنداعى ءوزىنىڭ اتاسى, اتاقتى ورىس جازۋشىسى, ويشىلى ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ رۋحاني ىزدەنۋشىسى, ونىڭ مۇرالارىن مۇقيات جيناپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسۋىنا ۇلان-عايىر ەڭبەك ەتكەن تىكەلەي ۇرپاعى رەتىندە مۋزەي-مۇراجايىنداعى بۇكىل عىلىمي, مادەني جانە قولجازبا جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتكەنى مۇحتار اۋەزوۆكە جازعان حاتتارىنان ءمالىم. ونىڭ «ۆيليۋيسكي ۋزنيك» اتتى زەرتتەۋى مەن ءوز جەتەكشىلىگىمەن قۇراستىرعان «لەتوپيسي جيزني ي دەياتەلنوستي ن.گ.چەرنىشەۆسكوگو» دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتەرى سونىڭ ايقىن ايعاعى. وسى جيناققا قاجەتتى ەكى ۇلتتىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستاعى ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ ءرولى, ونىڭ ەسكى قوعامدىق جۇيەگە قارسى يدەيالارىنىڭ قازاق ومىرىنە قانشالىقتى اسەرى بولدى دەگەن ويلار مەن دەرەكتەر كوزىن ىزدەپ, سول كەزەڭدەردە كەڭەستىك كەڭىستىكتە عانا ەمەس, الەمدىك دارەجەدەگى دارا دارىن يەسى مۇحتار اۋەزوۆكە ءبىرىنشى بولىپ حات جولداۋى زاڭدى دا سەكىلدى. وعان باس جاعى ءوشىرىلىپ قالعان نەمەسە قاعازى توزىپ جوعالعان, تەك سوڭعى بەتى عانا ساقتالعان مىنا حاتىنىڭ مازمۇنى دالەل بولا الاتىن سياقتى. 1-حات. وكىنىشكە وراي, باس جاعىنداعى ماتىندەر, ياعني ءبىرىنشى بەتى جوعالعان: « – نومۋ ليتسۋ, پوسۆياتيۆشەمۋ ستولكو ۆرەمەني ي ترۋدا نا يسسلەدوۆانيە كازاحسكو-رۋسسكيح كۋلتۋرنىح سۆيازەي, س پروسبوي پوموچ منە ۆ ناۆەدەني سپراۆوك, كاك يمەننو نازىۆاەتسيا توت ارحيۆ, گدە سەيچاس ناحودياتسيا رۋكوپيسي ي ماتەريالى چ.ۆاليحانوۆا, چتوبى يا موگلا ۆكليۋچيت ەتۋ سسىلكۋ نا ارحيۆ ۆ مويۋ «لەتوپيس: بۋدۋ وچەن پريزناتەلنا ۆام زا پوموشش. وتمەچۋ ەە ۆ پرەديسلوۆي ك موەي كنيگە. پولزۋيۋس سلۋچاەم پوسلات ۆام كوملەكت وتكرىتوك نا تەمۋ «پامياتنىە مەستا ن.گ.چەرنىشەۆسكوگو ۆ ساراتوۆە».
جەلايۋ ۆام زدوروۆيا ي سيل دليا پرودولجەنيا ۆاشەي پلودوتۆورنوي ليتەراتۋرنوي ي ناۋچنوي دەياتەلنوستي.
ۋۆاجايۋششايا ۆاس ن.چەرنىشەۆسكايا.
ساراتوۆ, ۋل.چەرنىشەۆسكوگو 142, كۆ 8».
مىنە, حات ءماتىنى بىزگە سول كەزەڭدەردە بۇكىلوداقتىق ءىرى باسپاسوزدەردە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە, ونىڭ شىعارمالارى جونىندە دە ءجيى جارىق كورىپ جاتقان ورىس جانە قازاق حالقى مەن ادەبيەتىنىڭ بايلانىسى حاقىنداعى ماقالالاردى مۇقييات وقىپ وتىراتىن مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنە ءتان قاسيەتپەن, ءوزىنىڭ اتاسى ن.گ.چەرنىشەۆسكي تۋرالى مالىمەتتەردى, ونىڭ رەۆوليۋتسيالىق-دەموكراتيالىق يدەيالارىنىڭ قازاق قوعامى مەن قازاق وقىعاندارىنا اسەرى جونىندەگى ماڭىزدى مالىمەتتەردى بەرە الادى-اۋ دەگەن ۇمىتپەن جولداعانىن دالەلدەيتىندەي. بۇل ءبىزدىڭ العاشقى وي-بولجامىمىز عانا. كەلەشەكتە بۇل تۇبەگەيلى تەكسەرىلىپ, زەرتتەلۋى ءتيىس تاقىرىپ. نينا ميحايلوۆنانىڭ مۇحتار اۋەزوۆپەن بايلانىسىنا دانەكەر بولعان وسى «لەتوپيسي جيزني ي دەياتەلنوستي ن.گ.چەرنىشەۆسكوگو» دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتە دە قازاق قالامگەرىنىڭ ەپيستوليارلىق مۇرالارىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەر, بىزگە بەيمالىم دەرەك كوزدەرى تابىلۋى دا مۇمكىن.
ال ەندى ەكىنشى حاتتى وقىپ كورەلىك. مۇنىڭ دا العاشقى بەتى جوعالىپ, سوڭعى, ەكىنشى بەتى عانا ساقتالعان. سوندىقتان ونىڭ مەرزىمى مەن ماقساتىن, باسىنداعى حات يەسىنىڭ ادرەساتقا ايتىپ وتىرعان ۇسىنىستارىن تولىق بىلە الماي وتىرمىز. دەگەنمەن, وسى ۇزىلگەن ءۇزىندىنىڭ ءوزى تام-تۇمداپ بولسا دا اۆتوردىڭ م.اۋەزوۆكە جولداعان تىلەكتەرىنەن تۇسىنىك بەرەدى. 2-حات. وقىپ كورەلىك:
«.... ي پروبرەستي.
كاك ديرەكتور دوما مۋزەيا ن.گ.چەرنىشەۆسكوگو نا ەگو رودينە, سۆىشە 30 لەت رابوتايۋششايا ناد يزۋچەنيەم ەگو ليتەراتۋرنوگو ناسلەديا, يا س وسوبەننىم ۆنيمانيەم وستاناۆيلاس نا تەح سترانيتساح, گدە ۆى پيشەتە وب يدەينوم ۆلياني رەۆوليۋتسيوننوگو دەموكراتا ن.گ.چەرنىشەۆسكوگو نا تۆورچەسكي جيزنەننىي پۋت پروسلاۆلەننوگو دەياتەليا كازاحسكوي كۋلتۋرى ابايا كۋنانباەۆا. پوسلە ەتوگو كازاحسكي نارود ي ەگو سۋدبا بليزكي ي موەمۋ سەردتسۋ, ناس سۆيازىۆاەت ودنا رەۆوليۋتسيوننايا كۋلتۋرا, سترويتەلستۆو كوممۋنيزما ي پارتيا لەنينا-ستالينا. ناشا درۋجبا نەرۋشيما.
وبراششايۋس ك ۆام, ۋۆاجاەمىي مۋحتار ومارحانوۆيچ, س گورياچەي پروسبوي. نە وتكاجيتە پريسلات نا موە يميا دليا دوما-مۋزەيا ن.چەرنىشەۆسكوگو ۆاش پورترەت ي ەسلي موجنو ۆاشۋ كنيگۋ «پۋت ابايا».
ۆ سۆويۋ وچەرەد پوسىلايۋ ۆام سۆويۋ كنيگۋ «چەرنىشەۆسكي ۆ ساراتوۆە» نا دوبرۋيۋ پاميات.
يا بىلا بى وچەن بلاگودارنا ۆام, ەسلي بى ۆى وتۆەتيلي نا ەتو پيسمو ي حوت كراتكو راسسكازالي بى و ۆاشەم ليچنوم وتنوشەني ك ن.گ.چەرنىشەۆسكومۋ, ي ەگو رومانۋ «چتو دەلات؟».
جەلايۋ ۆام ۋسپەحا ۆ ۆاشەي پلودوتۆورنوي ليتەراتۋرنوي رابوتە. س يسكرەننيم ۋۆاجەنيەم,
ن.چەرنىشەۆسكايا».
وسى حاتپەن بىرگە جىبەرىلگەن ن.م.چەرنىشەۆسكايانىڭ ن.گ.چەرنىشەۆسكي ۆ ساراتوۆە». (ساراتوۆسكوە وبلاستنوي گوسۋدارستۆەننوە يزداتەلستۆو. ساراتوۆ, 1952) دەگەن كىتابى جازۋشىنىڭ جەكە كىتاپحاناسىنىڭ 7-ءشى شكافىنىڭ 5-ءشى قاتارىندا تۇر. اۆتور ءوز قولتاڭباسىن قويماعان, جازۋشى دا كىتاپقا ەش بەلگى تۇسىرمەگەن.
مىنە, بۇل حات ءماتىنى نينا ميحايلوۆنانىڭ العاشقى حاتىنا ۇلى سۋرەتكەردىڭ ەلگەزەكتىك تانىتىپ, تەز ارادا جاۋاپ قايتارعانىن, ءوز شىعارماشىلىعىمەن, ءوزىنىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرى ابايمەن بايلانىستىرىپ ءبىراز مالىمەتتەر بەرگەنىن كورسەتەدى. وكىنىشكە وراي, ساراتوۆ مۇراجايىنان جازۋشىنىڭ بۇل ەمەس, وزگە 1-اق حاتى تابىلدى. تابىلىپ وتىرعان جالعىز حات ءماتىنى ساراتوۆتاعى ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ مۋزەي-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, نەمەرەسى نينا ميحايلوۆنانىڭ 3-ءشى حاتىنا جاۋاپ بولسا كەرەك.
ولاي بولسا, اۋەلى مۇحتار اۋەزوۆ جاۋاپ جازعان نينا ميحايلوۆنانىڭ 3-حاتىمەن تانىسالىق.
«منوگوۋۆاجاەمىي ي دوروگوي مۋحتار ومارحانوۆيچ!
سنوۆا پريحوديتسيا منە بەسپوكويت ۆاس سۆوەي پروسبوي ۆ سۆيازي س پەچاتانيەم موەي كنيگي «لەتوپيس جيزني ي دەياتەلنوستي چەرنىشەۆسكوگو». يا داۆنو يششۋ ي نە موگۋ نايتي ستروگو دوكۋمەنتالنوگو – س توچنىم ۋكازانيەم ساموي داتى – يستوچنيكا و زناكومستۆە ۆەليكوگو ابايا س سوچينەنيامي ن.گ. چەرنىشەۆسكوگو. موجەت بىت, ەست پريامىە ۋكازانيا سوۆرەمەننيكوۆ وب ەتوم. موجەت بىت, ۆ ەتوت پەريود بىلي ناپيسانى اباەم كۋنانباەۆىم تاكيە پرويزۆەدەنيا, نا كوتورىح وترازيلوس ۆليانيە يمەننو رەۆوليۋتسيوننىح دەموكراتوۆ؟ پوكا ۋ مەنيا ەست سۆەدەنيە رول پوليتيكا 30-ح گودوۆ. نو منە كاجەتسيا, چتو ەتو بىلو رانشە.
ەششيو گلۋبوكو زاينتەرەسوۆالو مەنيا ۋكازانيە ۆ «پراۆدە» وت 19 نويابريا 1952 گ. (ستاتيا «ۆىشە ۋروۆەن يدەولوگيچەسكوي رابوتى»), چتو ۆ رەداكتسي «سوۆرەمەننيكا» سوستويالاس ليچنايا ۆسترەچا ن.گ.چەرنىشەۆسكوگو س پەرۆىم كازاحسكيم ۋچيونىم پروسۆەتيتەلەم, ۆىدايۋششيمسيا يستوريكوم, ەتنوگرافوم ي لينگۆيستوم چوكانوم ۆاليحانوۆىم. ۆ «پراۆدە» پريۆودياتسيا زامەچاتەلنىە ستروكي ۆاليحانوۆا و چەرنىشەۆسكوم, زاكانچيۆايۋششيەسيا سلوۆامي: «چەرنىشەۆسكي – ەتو ناش درۋگ». «پراۆدا» پيشەت ەتو, وسنوۆىۆاياس نا ارحيۆنىح يستوچنيكاح. يا بى وچەن حوتەلا ۆۆەستي ەتوت ماتەريال ۆ «لەتوپيس» ي پروشۋ ۆاس پوموچ منە ۋكازانيەم, و كاكيح يستوچنيكاح يديوت رەچ, گدە وني حرانياتسيا, نەلزيا لي مۋزەيۋ چەرنىشەۆسكوگو پولۋچيت يح كوپيۋ. ۆۆيدۋ توگو, چتو كنيگا مويا ۋجە مۋزەيۋ پەچاتايۋتسيا, حوتەلوس بى يمەت وتۆەت پوسكورەە.
يزۆينيتە مەنيا زا بەسپوكويستۆو. ۆاشا كنيگا «پۋت ابايا» نا كازاحسكوم يازىكە پولۋچەنا س بولشوي بلاگودارنوستيۋ ي ۋجە ۋكراشاەت ناشۋ مۋزەينۋيۋ ەكسپوزيتسيۋ, ۆىزىۆاەت بولشوي ينتەرەس ۋ پوسەتيتەلەي.
شلەم ۆام سەردەچنىي پريۆەت. جەلايۋ ۆام سچاستليۆوگو نوۆوگو گودا.
ۆاش درۋگ ن.چەرنىشەۆسكايا.
26 دەكابريا 1952 گ».
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى نەگىزگى كەيىپكەردىڭ ءبىرى, اباي زامانىنا, اقىننىڭ ءوزى مەن اينالاسىنداعى پروگرەسشىل جاستارعا, اسىرەسە ابىشكە ۇلكەن وي سالىپ, ەزۋشى توپقا دەگەن كوزقاراستارىن وزگەرتكەن تاريحي تۇلعا, جازۋشى ن.گ. چەرنىشەۆسكيدىڭ ساياسي يدەيالارىمەن دە, شىعارمالارىمەن دە جاقسى تانىس جازۋشى ونىڭ نەمەرەسىنىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي, جەدەل جاۋاپ جازادى. جانە شوقان ۋاليحانوۆقا قاتىستى قۇندى دەرەكتى دە تەز ارادا تاريح جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنداعى شوقاننىڭ جەكە ارحيۆىنەن كوشىرمەسىن الدىرتىپ جىبەرتەدى. ءسىرا, بۇل جەردە ۇلى سۋرەتكەردىڭ اتاق-ابىرويى مەن بەدەلى جاقسى جۇمىس اتقارعان سيياقتى. ايتپەسە 1952 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا جىبەرىلگەن (ونىڭ جەتۋ مەرزىمىن قوسپاعاندا – گ.پ) حاتقا 1 ايعا جەتپەي جاۋاپ جازىلىپ, قولعا بەرىلمەيتىن سيرەك قولجازبانىڭ ءراسىمى تەز رەتتەلىپ, 1953 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا جىبەرىلۋىنىڭ ءوزى جازۋشىنىڭ ءاربىر حاتقا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنىن, كىسىلىك, كەمەڭگەرلىك قاسيەتىن تانىتسا كەرەك. قانشاما شۇعىل شىعارماشىلىق شارۋالارىنا قاراماي ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن بۇل ۇسىنىستى ورىنداۋىندا ءوزىنىڭ ومىرلىك ۇستازى ابايعا دەگەن قۇرمەتى دە كورىنەدى. ولاي بولسا, ءۇزىلىپ كۇتىپ وتىرعان ۇلى سۋرەتكەرىمىزدىڭ بىزگە بەيمالىم بولعان ويلارى مەن ءمانى تەرەڭ ماتىنىمەن تانىسالىق:
«دوروگايا نينا ميحايلوۆنا!
ۆى ناپيسالي و پولۋچەني كنيگي «پۋت ابايا», نادەيۋس, چتو توگدا جە ۆى پولۋچيلي ي مويو پيسمو ك ۆام. سەيچاس, وتۆەچايا نا ۆاشي ۆوپروسى ۆ سۆيازي س ۆاشەي كنيگوي «لەتوپيس», ۆ پەرۆۋيۋ وچەرەد, پريۆوجۋ دوستوۆەرنىە داننىە و چوكانە ۆاليحانوۆە, پريلاگايۋ زاۆەرەننۋيۋ ينستيتۋتوم يستوري ان كسسر ۆىپيسكۋ يز ارحيۆا چ.ۆاليحانوۆا دانۋ ۋسلۋگي. وتنوسيتەلنو جە ۆليانيا رۋسسكيح رەۆوليۋتسيوننىح دەموكراتوۆ نا ۆسيۋ سرەدۋ ابايا, سوشليۋس نا ۆىسكازىۆانيە يزۆەستنوگو يسسلەدوۆاتەليا سيبيري پۋتەشەستۆەننيكا, ەتنوگرافا پوتانينا گريگوريا نيكولاەۆيچا. ۋ نەگو ەست رابوتا, نازۆاننايا يم «ۆ يۋرتە پوسلەدنەگو كيرگيزسكوگو تسارەۆيچا...» زدەس وپيسىۆايۋتسيا سەميا ي بىت چينگيسا ۆاليحانوۆا – وتتسا چوكانا.
تام جە, ەتو نايبولەە سۋششەستۆەننو دليا ناس س ۆامي, پوتانين ۆسپوميناەت و كيرگيزە (كازاحە) ۋسكەنباەۆە, كوتورىي راسسكازىۆال سودەرجانيە رومانوۆ رۋسسكيح پيساتەلەي سۆويم سوروديچام ي پريتوم وبراششالسيا ك بەلينسكومۋ, ا پوروي ەششيو گوۆوريل: «ۆوت چتو ەششيو سكازال رۋسسكي كريتيك دوبروليۋبوۆ». تسيتيرۋيۋ نا پاميات, ۆوزموجنى نەتوچنوستي, نو ۋپومينانيە يميون بەلينسكوگو ي دوبروليۋبوۆا نەسومنەننى. ا ەتوت ۋسكەمباەۆ نيكتو ينوي, كاك سىن ابايا كۋنانباەۆا ابدراش يلي (ابيش) ۋسكەمباەۆ. ون نوسيل سۆوەي فاميليەي يميا ەگو پرادەدا ۋسكەمبايا. مەجدۋ پروچيم, ابيش — سىن ابايا وپيسان ۋ مەنيا ۆ رومانە «پۋت ابايا», كوتورىي يمەەتسيا ۋ ۆاس نا كازاحسكوم يازىكە. رۋسسكي پەرەۆود ەتوي كنيگي ۆىشەل ۆ موسكۆە ۆ يزداتەلستۆە «سوۆەتسكي پيساتەل» ي, ك سوجالەنيۋ, ەششيو نە دوشيول دو مەنيا. و توم, چتو اباي چيتال چەرنىشەۆسكوگو, دوبروليۋبوۆا ۋپوميناەت پەرۆىي كوممەنتاتور ي يزداتەل ابايا كاكيتاي يسحاكوۆ ۆ 1909 گودۋ (يزدانيە يل. بوراگانسكوگو. س-پەتەربۋرگ. 1909). نە داتيروۆانى ۋ ابايا, نو وتراجەنى ۆ ەگو تۆورچەستۆە ۆزگليادى چەرنىشەۆسكوگو و توم, چتو يسكۋسستۆو دولجنو نە تولكو ۆوسپرويزۆوديت, نو ي ۆىنوسيت پريگوۆور ۋرودليۆىم ياۆلەنيام دەيستۆيتەلنوستي. ۆوپلوششەنيە ەتيح مىسلەي چەرنىشەۆسكوگو مى ۆيديم ۆو ۆسەح ستيحاح ابايا, بيچۋيۋششيح پوروكي ۋپراۆيتەلەي, باەۆ, بيەۆ, مۋلل ي ت.د. جەلايۋ نوۆىح وگرومنىح ۋسپەحوۆ, دوستوينىح ۆاشەمۋ ترۋدۋ پريزناني ي پو «لەتوپيسي». شليۋ ۆام سۆوي سەردەچنىي درۋجەسكي پريۆەت.
اۋەزوۆ (روسپيس)
ارح. № 5849/373
پولۋچەنو 12/1-1953 گ. وتۆەچايۋ توگدا جە.
ن. چەرنىشەۆسكايا (روسپيس)».
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ن.م.چەرنىشەۆسكاياعا جازعان حاتى تۇسكەن مەرزىمى 1953 جىلدىڭ 12 قاڭتارى دەپ بەلگىلەنىپتى. ال قالعان حاتتارى قايدا؟ نينا ميحايلوۆنانىڭ مۇحتار اۋەزوۆكە كەلگەن حاتتارىنىڭ بارىنە جاۋاپ جازىلعانى جوعارىدا ءبىز وقىپ, تانىسقان ەپيستوليارلىق ماتىندەردەن ءمالىم بولىپ وتىر ەمەس پە؟ ولاي بولسا, ولاردى ىزدەپ تابۋ كەلەشەكتىڭ شارۋاسى.
جانە وسى وفيس №5849/373, №11-ءشى پاپكادا مۇحتار اۋەزوۆ جىبەرگەن شوقان ۋاليحانوۆقا قاتىستى قۇندى قۇجات تا ورىن العان.
ونىڭ ءماتىنى تومەندەگىدەي:
«ۆ 1861 گودۋ چوكان ۆاليحانوۆ پوسەتيل رەداكتسيۋ «سوۆرەمەننيكا», گدە ۆسترەتيلسيا ي دولگو رازگوۆاريۆال س چەرنىشەۆسكيم. پود نەپوسرەدستۆەننىم ۆپەچاتلەنيەم بەسەدى چوكان پيسال: «كاكوي زامەچاتەلنىي چەلوۆەك ەتوت چەرنىشەۆسكي ي كاك حوروشو ون زناەت جيزن نە تولكو رۋسسكيح. يا پوسلە بەسەدى س نيم وكونچاتەلنو ۋكرەپيلسيا ۆ توم سمىسلە, چتو مى بەز روسسي پروپاديوم, بەز رۋسسكيح – ەتو بەز پروسۆەششەنيا, ۆ دەسپوتي ي تەمنوتە, بەز رۋسسكيح مى تولكو ازيا ي پري چيوم درۋگيم نە موجەم بىت. چەرنىشەۆسكي ەتو ناش درۋگ».
مۇحتار اۋەزوۆ ءتىپتى تۇپنۇسقانىڭ قايدا ساقتالعانىنا دەيىنگى بۇكىل تاريحي ارحيۆتىك ماعلۇماتتى, ءوزى بىلەتىن زامانداسى, كورنەكتى ەتنوگراف, ساياحاتشى گريگوري نيكولاەۆيچ ءپوتانيننىڭ «ۆ يۋرتە پوسلەدنەگو كيرگيزسكوگو تسارەۆيچا...» دەگەن ەڭبەگىندە شوقاننىڭ اكەسى شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ ءومىرى, قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىنا قاتىستى قاجەتتى مول ماعلۇماتتار الۋعا بولاتىنى جونىندە قوسىمشا مالىمەتتەر دە بەرەدى. ارينە, شاعىن حات جانرىنداعى ماتىنگە ءوزى بىلەتىن مول ماعلۇماتتاردى سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق از سوزگە كوپ ماعىنا دارىتۋ داعدىسى دارا دارىن يەسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ حاتتارىنا ءتان قاسيەتتەر.
ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ نەمەرەسى, سول جىلدارى ساراتوۆتاعى مۋزەيدىڭ ديرەكتورى بولعان ن.م.چەرنىشەۆسكايانىڭ مۇحتار اۋەزوۆكە جولداعان سوڭعى (بۇل دا ازىرگە تابىلعانى) 4-حاتى.
«دوروگوي مۋحتار ومارحانوۆيچ!
پريميتە مويۋ يسكرەننيۋيۋ بلاگودارنوست زا سووبششەنيە منە سۆەدەني وب اباە كۋنانباەۆە ي چوكانە ۆاليحانوۆە دليا موەي كنيگي «لەتوپيس جيزني ي دەياتەلنوستي ن.گ. چەرنىشەۆسكوگو». سەگودنيا يا پولۋچيلا ۆاشە پيسمو ي ۆلوجەننىي ۆ نەگو دوكۋمەنت و ۆاليحانوۆە, زاۆەرەننىي پەچاتيۋ ينستيتۋتا يستوري, ارحەولوگي ي ەتنوگرافي اكادەمي ناۋك كسسر. يز ۆاشەگو پيسما ۆىدەلەنى ستروكي دليا ەكسپوزيتسي ي دليا وپۋبليكوۆانيا ۆ پلاكاتە و ن.گ. چەرنىشەۆسكوم, يزداۆاەموم ۆ موسكۆە گوس. يزداتەلستۆوم «يسكۋسستۆو». پراۆدا, كاك حوروشو ۋ ۆاس سكازانو, چتو ۆى ناۆەكي سرودنيليس س چەرنىشەۆسكيم چەرەز سۆوەگو ليۋبيموگو گەرويا. پو سامومۋ جيزنەننومۋ پۋتي ابايا موجنو وسوبەننو ياسنو ۆيدەت, چتو كروۆنىە رودستۆەننىە سۆيازي ەششيو دالەكو نە ۆسيو, ساموە گلاۆنوە, سۆياز يدەينايا».
12 يانۆاريا 1953 گودا».
شىنىندا دا ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ نەمەرەسى نينا ميحايلوۆنا اعىنان جارىلىپ العىس ايتا وتىرىپ, قازاق پەن ورىس حالقىنىڭ وزىق ويلى وقىعاندارى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستىڭ باسىندا ن.گ.چەرنىشەۆسكي مەن شوقان, ىبىراي, اباي تۇرعاندىعىنا تانتىلىك تانىتادى...
قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت اباي شىعارمالارىن 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جاريالاپ, تۇسىنىكتەمە جازعان كاكىتاي ىسقاق ۇلىنىڭ العىسوزىندەگى ۇلى اقىننىڭ چەرنىشەۆسكي, دوبروليۋبوۆ شىعارمالارىمەن تانىس بولعاندىعى جونىندەگى ادەبي فاكتىنىڭ دە ماڭىزى ەرەكشە.
نيكولاي گاۆريلوۆيچ چەرنىشەۆسكيدىڭ پاتشالىق قۇرىلىستى قۇلاتۋعا شاقىرعان ساياسي, تاريحي, ەكونوميكالىق جانە ادەبي تۋىندىلارىمەن تانىستىرىپ, رەسەيدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدى تۇسىنۋگە جەتەكتەگەن اقىننىڭ ورىس دوسى, رەۆوليۋتسيونەر ميحايلوۆ ەۆگەني پەتروۆيچ (ميحاەليس) مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا «...ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ وي تاربيادا باسشىمىز بار. اناۋ پاتشانى ولتىرگەن بىزدە بولەك وجەت توپتىڭ دا, ءبارىمىزدىڭ دە باسشىمىز زور. ول چەرنىشەۆسكي بولاتىن. راس, رەۆوليۋتسيونەردىڭ ءبارى دە بىرىڭعاي ەمەس. بىراق نەشە الۋان بولساق تا, وسى ون بەس-جيىرما جىل بۇرىن قالىپتانعان قاۋىمشىل جاس بۋىننىڭ ءبارى سول چەرنىشەۆسكيدەن وقىعان ەدى» دەيتىنى بار («اسۋدا») جانە وقۋدان دەمالىسقا ورالعان ءابىش تە اكەسىنە روسسياداعى ازاماتتىق كۇرەستىڭ ساپاسى وزگەرىپ, چەرنىشەۆسكي جولىنان دا ىلگەرى كەتكەندىگى جونىندە اقپارات بەرەدى («قاقتىعىستا»). مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى رومانىن وقىعان وقۋشى شىنىندا دا بۇكىل شىعارما بويىندا ن.گ.چەرنىشەۆسكي تۋىندىلارىنىڭ ابايعا, ونىڭ اينالاسىنا كورسەتكەن يدەيالىق اسەرى, قازاق-ورىس حالقىنىڭ دوستىعى, ماقساتىنىڭ بىرلىگى تۇرعىسىنان سۋرەتتەلەتىنىنە كوز جەتكىزەدى.
ال ءاليحان بوكەيحانوۆ «اباي (يبراھيم) قۇنانباي ۇلى» دەگەن ماقالاسىندا: «...ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ «سوۆرەمەننيك» كىتاپتارىنداعى ماقالالاردى وقىدى جانە ولاردىڭ تاعدىرىمەن جاقسى تانىس بولدى» دەپ جازادى.
اتاقتى ورىس ويشىلىنىڭ نەمەرەسى نينا ميحايلوۆنا چەرنىشەۆسكايانىڭ دا قازاق جازۋشىسىنا حات جازۋى عانيبەت. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ ءوز اتاسىن اسا قۇرمەت تۇتىپ, ونىڭ وزىق ويلى يدەيالارى مەن ز ۇلىمدىققا, قاراپايىم حالىقتى قاناعان جاۋىزدىققا قارسى ويلارىنان تاعىلىم العاندىعىنا تابىنا وتىرىپ, مۇحتار اۋەزوۆكە ءتۇرلى ساۋالدار جولداپ, جازۋشى جاۋاپتارىنا العىسىن ءبىلدىرىپ حات جولداپ وتىرىپتى. بۇل حاتتار ماتىندەرى باتىس پەن شىعىستىڭ ارعى-بەرگى فيلوسوفتارىنىڭ وتە كۇردەلى شىعارمالارىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, تەڭ دارەجەدە تولعانىپ وي ايتقان اقىننىڭ اقىل كەنىنىڭ اۋقىمدىلىعىن, كەمەڭگەرلىك كەڭىستىگىنىڭ كەڭدىگىن, ءبىلىم دارەجەسىنىڭ بيىكتىگىن م.اۋەزوۆ «اباي جولى» ارقىلى الەمگە تانىتقانىن تاعى ءبىر مويىنداتادى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاڭادان تابىلعان حاتى ۇلى قالامگەردىڭ قولىنان شىققان ءاربىر ءسوز قازاق تاريحىمەن بىرگە جاساۋى ءتيىس دەگەن تۇجىرىمعا تىرەيدى.
گۇلزيا ءپىرالى,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى
ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى
«اۋەزوۆ ءۇيى» عمو-نىڭ
باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
