اتا كاسىبىمىز مال شارۋاشىلىعى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ ءبىرى. وركەنيەتتى زامانعا بەت بۇردىق دەپ عاسىرلار بويى تىرشىلىگىنىڭ تىرەگىنە اينالعان مال ءوسىرۋ كاسىبىنەن جيرەنۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىز. ەر-ازاماتتار اۋىر جۇمىستان قاشپاي, اۋىلدا بولسا مال باعىپ, قالادا بولسا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەگەندەرى ءجون. اسىرەسە, قايمانا قازاق ءۇشىن اۋىلدى قالپىنا كەلتىرمەي, ەشتەڭەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل, مىنە, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن ابدەش يماحانوۆ اقساقالدىڭ ۇستانىمى.
– تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى نارتاۋەكەل دەپ «ابدەش اتا» قوجالىعىن اشتىم, – دەيدى ابدەش يماحانوۆ اقساقال. – سودان بەرى قىزدارىمدى ەڭبەك ەتۋگە, ۇلدارىمدى اۋىر جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتتىم. قاسقابۇلاقتىڭ جانىندا شيلىوزەك دەگەن جەر بار, اباي اۋدانىنا قارايدى. سەمەيگە ىرگەلەس بورودۋليحا اۋدانىنان التى بولمەلى جەر ءۇيدى كوشىرىپ اكەلىپ, شيلىوزەكتەگى مال باعاتىن كومەكشىلەرىمە باسپانا ەتىپ سالىپ بەردىم. ءوزىم ول كەزدە 70-تەن اسقان شاعىم ەدى. قارتايدىم دەپ قول قۋسىرىپ وتىرامىن با؟ شارۋا قوجالىعىن اشقان كەزىمدە 100-گە جۋىق ساۋلىق بولدى. قازىر, مىنە, 600 قوي-ەشكى, 100-دەن ارتىق سيىر بار. جىلقى باسى دا ءوسىپ كەلەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, ءدال قازىر شوپان تاياعىن ۇستايتىن مالشى جوق. جاستار مالعا بارعىسى تۇرماق, قاراعىسى دا كەلمەيدى. نە ىستەيمىز؟ ول ءۇشىن باياعى كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي اۋىلدا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە اشۋ كەرەك. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ماسەلەن, اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلدا ۋچيليششە بار. وندا تەك مەحانيزاتورلاردى دايىندايدى. سونىڭ جانىنان نەگە شوپان, مالشى, ونىڭ ىشىندە جىلقىشى, قويشى دەگەندەردى وقىتاتىن ارنايى بولىمدەر اشپاسقا؟! ءبىز مال وسىرگەننەن كەيىن, ونىڭ ەتىن عانا ساتپايمىز, ءجۇنى مەن تەرىسى دە كادەگە جاراسا دەيمىز. ءبىراز بۇرىن, ءتورت-بەس جىل شاماسىندا قاراۋىلدا «بيكار» دەپ اتالاتىن ءجۇن قابىلدايتىن تسەح اشىلدى. بىراق, ءجۇن ساتىپ الاتىن اقشاسى بولماي, قازىر توقتاڭقىراپ تۇر.
ابدەش اقساقال جوقشىلىقپەن, كەدەيشىلىكپەن بالا كەزىنەن ارپالىسىپ وسكەندىكتەن, ەڭبەك ەتۋگە بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ ۇمتىلعان ەكەن. اباي اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن اقساقالدىڭ جاسى بۇگىندە 90-عا كەلىپ وتىر. ۇلى وتان سوعىسىنا اۋىل ازاماتتارى اتتانعاندا, 55 جاستاعى اكەسى يماحان قاراعاندىعا تىل جۇمىسىنا جىبەرىلەدى. ابدەش بالا دا 1942 جىلى اسكەرگە شاقىرىلعانىمەن, سەمەي قالاسىنان جاسى جەتپەيدى دەگەن سەبەپپەن اۋىلىنا كەرى قايتادى. سول كۇننەن-اق بۇل كىسىنىڭ تىلداعى ەڭبەك كۇندەرى باستالادى. بايقاپ قاراساڭىزدار, مال شارۋاشىلىعىنىڭ پروبلەماسىن بەكەردەن-بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى, ءبارىن دە باسىنان وتكەرگەن. اۋداننىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرىپ, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى كەڭشار دەپ اتالاتىن قاسقابۇلاق اۋىلىنىڭ اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق اتانۋىنا بىردەن-ءبىر ۇلەس قوسقان دا وسى كىسى.
ءتىپتى, قازىر ەلدىڭ ءبارى زاڭگەر, مۇعالىم بولىپ كەتكەندىكتەن, شوپان دەگەن ءوز الدىنا, زووتەحنيك, مال دارىگەرى دەگەن ماماندار دا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى دەيدى قاريا. بوسقا ايتىپ وتىرعان جوق, بۇل رەتتە دە ابدەش اعانىڭ تاجىريبەسى مول. ءوزى قاي اۋىلدا بولسىن, سول اۋىلدىڭ جاستارىنىڭ ءبىلىمدى بولۋىنا ىقپال ەتۋگە تىرىستى. ال بۇگىنگى تاڭدا جاستاردىڭ اۋىر ەڭبەكتەن, مال باعۋدان قاشاتىندىعى ونى قاتتى قىنجىلتادى.
– ەلدىڭ ءبارى زاڭگەر بولا ما سوندا؟ قازاقتىڭ ادال اسى ەت پەن ءسۇت قايدان كەلەدى؟ ماسەلەن, مەن جەم-ءشوپتى ساتىپ الامىن. دايىنداپ الۋ ءۇشىن تەحنيكا جوق. مەحانيزاتور مامان تاپشى. بالالارىمنىڭ مال باعۋدان قولى بوسامايدى. كوپجىلدىق ءشوپ ەككىم كەلەدى-اق, 200 گەكتارعا دەيىن, بىراق, ونى كۇتىپ-باعۋعا كەلەتىن جاستار قايسى؟ سوناۋ ءبىر 1970-1980 جىلدارى ارقاتتا جۇرگەندە جوڭىشقا ەكتىم, قىزىعىن بۇكىل اۋىل بولىپ كوردىك. مىنە, وسىنداي تاجىريبەلەرمەن نەگە بولىسپەسكە؟ تىڭ كوتەرىلدى. ماسكەۋگە, ورتالىققا دەيىن قوي ەتىمەن قامتاماسىز ەتتىك. سونىڭ ءبارى قايدا قازىر؟ نەگە ەسكەرىلمەيدى؟ ءتىپتى, كەڭەستىك كەزەڭنەن بۇرىن قۇنانباي اتامىزدىڭ زامانىن الىپ قارايىقشى. ورازباي دەگەن باي بولعان. سول اتامىز شۇناي تاۋىنىڭ سايىنا جىلقىسىن تولتىرادى ەكەن. ساي تولسا, جىلقى تۇگەل. سول كەزدە ەل اۋىزىندا «شۇناي, شۇنايدى ماعان بەرگەن قۇداي» دەگەن ورازباي بايدىڭ ءسوزى ساقتالىپ قالادى. ورازبايدىڭ ءۇش مىڭ جىلقىسى بولىپتى. مال باعۋ اتا كاسىپ, ەندەشە, نەگە جاستارىمىزدى وسىعان باعىتتاماسقا؟! ول كەزدە تەرى, ءجۇن دەگەن دالادا قالمايتىن. كەڭەستىك كەزەڭدە سەمەيدە ءجۇن قابىلدايتىن, ءجۇندى العاشقى وڭدەۋ كاسىپورنى جۇمىس ىستەدى. ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەگەندىكتەن حالىق جۇمىسپەن قامتىلىپ, قالانىڭ جەڭىل ونەركاسىبى كەرەمەت دامىدى. تەكەمەت تە شىقتى, پيما دا باستى. ال قازىر ءجۇندى قايدا وتكىزەرىمدى بىلمەي, دال بولىپ وتىرمىن. ءجۇن الاتىن جەر جوق. تەرىگە كەلسەك, ءتىپتى قيىن. سەمەيدىڭ تەرى-مەح زاۋىتى ءالى تولىق ىستەمەي تۇر, ەرىكسىز سيىر تەرىسىن كيلوسىن 200 تەڭگەدەن وتكىزسەك, قوي تەرىسى سۋ تەگىن. قويدىڭ تەرىسىن تاستاي سالامىز, نە تەگىن بەرە سالامىز. باسقا امال جوق, – دەيدى ابدەش اقساقال.
سويعان مالدى سەمەيدەگى «سەۆەرنىي» سولتۇستىك لوگيستيكالىق ورتالىعىنا وتكىزىپ, سوندا وزدەرى وتباسى بولىپ ساۋدالايدى ەكەن. ساتاتىن مالى دا جاس توقتى, قوزى, سەمىزدىگى ءوز الدىنا, ەتى وتە ءدامدى, ءتىل ۇيىرەدى. سيىر ەتىن 1200 تەڭگەدەن بەرسە, جىلقى 1500 تەڭگەگە وتەدى. ەتتى قالا حالقى ارزاندىعىنا قىزىعىپ, تالاپ الىپ كەتەدى ەكەن. سەبەبى سەمەيدە دە ەت قىمبات. كارى قويدىڭ ەتىنىڭ ەڭ ارزانى 2000 تەڭگەنىڭ ۇستىندە. جانە تاعى ءبىر پروبلەما – شيلىوزەكتە ورنالاسقان شارۋا قوجالىعىندا جارىق جوق. اۋدان اكىمدىگى 2020 جىلعا دەيىن ەلەكتر جەلىسىن تارتىپ بەرەمىز دەپ ۋادە قىلسا كەرەك. ەندى تەك سونى كۇتۋ عانا قالدى, دەيدى اقساقال. جاستاردى اۋىلعا تارتۋ ءۇشىن اۋىلعا لايىقتى كاسىپتەرگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك. ولارعا اعىلشىن ءتىلى قاجەت ەمەس. مالدىڭ جايىن وقىتسا بولعانى.
ابدەش يماحانوۆتىڭ سوعىس ۋاقىتىنداعى ەڭبەگى مەن شارۋاشىلىقتى باسقارۋ كەزىندەگى اتقارعان جۇمىستارى ۇكىمەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. جۇبايى تولەۋعايشا اپامەن بىرگە 10 بالا, 37 نەمەرە, 24 شوبەرە ءوسىرىپ-جەتكىزگەن قاسيەتتى شاڭىراق يەسى. تولەۋعايشا اجە «باتىر انا», «التىن القا» مەدالدەرىنىڭ يەگەرى.
ەڭ باستىسى, ەلىمىز تىنىش, بىرلىگىمىز بەرەكەلى بولسىن. داستارقانىمىز ورتايماسىن. ول ءۇشىن جاستار اتا كاسىپتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرسىن. بۇل ەندى مەملەكەت تاراپىنان جەكە قولداۋ, باعدارلاما رەتىندە قولعا الىنعانى ءجون, دەيدى بۇكىل ءومىرىن ادال ەڭبەككە ارناعان اقساقال.
راۋشان نۇعمانبەك
سەمەي
