قوعامنىڭ باستى قۇندىلىعىن ادامي كاپيتال دەپ, ونى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە تانىعان قازاقستاندىق دامۋ جولى باسقالارعا كوپتەن ۇلگى, ال تاياۋدا ەل پرەزيدەنتى جاريالاعان «بولاشاققا باعدار – رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن ءوز باسىم ۇلتقا ۇندەۋ رەتىندە قابىلدادىم.
كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى پروگرەسسيۆتى دامۋ سانانىڭ ساپالى وزگەرىسىنەن باستالاتىنى اقيقات. ماقالانىڭ 1-ءبولىمىنىڭ ء«ححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى» دەپ اتالۋى جاڭعىرۋ ءۇردىسىن كوزدەگەن, بولاشاققا ماقساتتى بەتالىستى بىلدىرەدى. ولاي بولسا, نەگە ماقالادا «قوعامدىق سانا» ەمەس, «ۇلتتىق سانا» ۇعىمى قولدانىلعان دەگەن ساۋال تۋىنداۋى زاڭدىلىق. ونىڭ سەبەبىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندەگى ۇلتقا باسىمدىق بەرۋى دەپ تانۋىمىز كەرەك. ول, بىرىنشىدەن, قازاق حالقىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە ۇلت ساناسىنىڭ ويانۋىن اڭساعان ىزگى نيەت بولسا, ەكىنشىدەن, كوپۇلتتى مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسى سوگىلمەي, ونىڭ بويىنداعى زور الەۋەتتى وزىق دامۋ جولىنا جۇمساۋ ۇردىسىندە كوشباسشىلىق تىزگىنىن ۋىسىندا ۇستاپ, جارقىن بولاشاققا باستار فلاگمان بولۋىن كوكسەگەنى.
ەگەر ءار قازاقستاندىق وسى بولىمدە ۇسىنىلعان التى باعىتتى تۇتاسىمەن ءتۇيسىنىپ, جاڭا قوعامدا تابىستى ءومىر ءسۇرۋ كىلتى دەپ قابىلداسا, وندا جەكە سانانىڭ ترانسفورماتسيالانۋ ناتيجەسى رەتىندە قوعامدىق سانا جاڭعىرادى. ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ وسى زاڭدىلىعىن تۇيسىنگەن ادام تابيعاتتاعى سەكىلدى, قوعامدا دا بارلىعى ءوزارا ساباقتاس, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن تەرەڭ سەزىنىپ, انىق بىلەتىن بولادى. مىسالى, ەلباسىنىڭ تەڭەۋىمەن ايتساق, ءبىرتۇتاس ورگانيزم سەكىلدى: زالالدانعان ءبىر مۇشە اعزانىڭ قالىپتى جاعدايىن وزگەرتىپ, ۇيلەسىمدى قىزمەتىنە نۇقسان كەلتىرمەي مە؟ مۇنداي ءبىلىم وي ەلەگىنەن ءوتىپ, تۇجىرىمدالعان اقي ءبىلىم بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ نىعمەتى ولشەۋسىز شەكسىز: ونىمەن قارۋلانعان جان ەش ۋاقىتتا اداسپايدى ءارى تەك پروگرەسسيۆتى دامۋ جولىندا بولادى; قياناتتان اۋلاق بولىپ, اينالاسىنا جاقسىلىق سىيلاۋعا دايار تۇرادى.
ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋعا باعدارلانعان ماقالانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە بەرىلگەن «باسەكەگە قابىلەتتىلىك» دەگەنىمىز – جوعارى كاسىبيلىك دەگەندى بىلدىرەدى. ەرەسەك ادام ءۇشىن باسەكەلىك قابىلەت ءبىرىنشى ورىندا جاقسى مامان بولۋدى كوزدەيدى. كاسىبيلىكتىڭ شىڭىنا ۇمتىلۋ – ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتا قاجەتتىلىگىنە لايىق, ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى بولۋعا تالپىنىسپەن سيپاتتالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۇلعا بولمىسىنداعى جارىس تەتىگىن ىسكە قوسادى (وعان ادام جاراتىلىسىنىڭ ۇرىقتانۋ كەزەڭىندەگى باسەكە مىسال بولا الادى). جارىستىڭ قانداي دا ءبىر دامۋ ۇردىسىندەگى ماڭىزى زور. ول بويكۇيەزدىككە جول بەرمەيدى; جالقاۋلىقتان ارىلتادى; جيناقىلىق پەن سەرگەكتىككە تاربيەلەيدى; جوسپارلاۋ مەن ەسەپتىلىكتى ۇيرەتەدى. سوندىقتان, قوعامدىق ومىرگە رەيتينگ قىزمەتى دەندەپ ەنىپ, ونىڭ ساپاسى بارىنشا جاقسارا ءتۇسۋى شارت. رەيتينگ شىن مانىندە, تولىققاندى قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ىنتالاندىرۋ ءتاسىلىن ورنىقتىرۋ قاجەت. «اركىمگە – قابىلەتىنە قاراي» ءتامسىلى ناتيجەگە باعدارلانعاندا عانا ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتادى. اتتەڭ-ايى سول, ءبىزدىڭ قوعامدا ءالى كوپ نارسەنىڭ ولشەمى جاسالماعان, ياعني ولشەۋ قۇرالدارى ايقىن ەمەس; ولشەۋگە كەلمەيتىن جاعدايلار بارشىلىق. بۇل – ازاماتتاردى بوساڭسىتىپ, بىرەۋدىڭ تاساسىندا «تىرشىلىك» ەتۋدى تۋدىرادى. سوندىقتان, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ – جوعارى سانالىلىققا جەتەلەيتىن باستى شارت بولۋى ءتيىس. ءوز ىسىڭە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ – ءوز ومىرىڭە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى قالىپتاستىرادى. مۇنداي قاعيدامەن قارۋلانعان ادام قانداي دا ءبىر ساتسىزدىكتەرى ءۇشىن وزگەنى كىنالامايدى; قاتەنى وزىنەن ىزدەپ, ونى تۇزەتۋگە تالپىنادى; وقيعادان ساباق الادى. ال قول جەتكىزگەن تابىستارى ءۇشىن رازىلىق سەزىمى ۇلعايىپ, مارقايادى; وزىنە سەنىمى ارتادى; اينالاسىنا مەيىرلى, جۇمساق مىنەز يەسىنە اينالادى. قوعام وسىنداي شۋاقتى جاندارمەن نۇرلانادى. دەمەك, «سانانىڭ ترانسفورماتسيالانۋى» نەمەسە «جاننىڭ الحيمياسى» دەگەن ۇعىمدار ەشبىر ميستيكا ەمەس, جۇزەگە اسىرۋعا ابدەن بولاتىنى كامىل مۇمكىندىكتەر ەكەنى تالاسسىز.
«بولاشاققا باعدار – رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ ەكىنشى بولىمىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە اتقارىلۋى ءتيىس جوبالاردى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىندى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ قاتارىندا قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جوباسى اتالدى. بۇل – سالا ماماندارى تاراپىنان مۇقيات دايىندىق پەن بەلگىلى ءبىر مەرزىمدى, ال قالىڭ بۇقارا تاراپىنان ۇسىنىلعان جوبانى دۇرىس قابىلداۋ نيەتىن تالاپ ەتەتىن وتە نازىك, ءارى اۋقىمدى شارا. اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ قالىپتاسقان ارەكەتتەن جاڭا داعدىعا بەيىمدەلۋى وڭاي ەمەس. وعان اتقارىلۋى ءتيىس قىرۋار شارۋاعا جۇمسالاتىن قوماقتى قاراجاتتى قوسىڭىز... ء«ۇش كۇندىگىن ويلاماعان ايەلدەن بەز, ءۇش جىلدىعىن ويلاماعان ەركەكتەن بەز» دەگەن دانا حالقىمىزدىڭ كورەگەن تامسىلىنە سۇيەنسەك, ۇلتتىڭ ەرتەڭى ءۇشىن بۇگىن قام جەۋ – قازىرگى بيلىككە سىن. جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق سانانى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى رەتىندە اتالعان ۇلتتىق كود – قازاقى سانا دەر ەدىم.
جۋىردا تەلەديداردا «ۇلتتىق ارنا» ارقىلى تاراتىلعان «ايتۋعا وڭاي» حابارىندا, لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق ۇسىنىس جاساعان زەردەلى عالىم, پروفەسسور م.مىرزاحمەتوۆ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تىلدىك قالىبىمىزدى (ارتيكۋلياتسيا) رەتتەۋگە ىقپال ەتەتىنىن العا تارتتى. وسى تۇرعىدان قاراستىرعاندا, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەلىكتەۋ دە ەمەس, مودا دا ەمەس, ءتىپتى تۇركى الەمىنە قاراي تارتىلۋ مۇمكىندىگى دە ەمەس ەكەندىگىن باجايلايمىز. ول – سىناپتاي سىرعىعان (تاعى دا ەلباسىنىڭ تەڭەۋى) ءداۋىر تىنىسىندا ۇلتتىعىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ ءبىر پاراسى, ياعني قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كودىن ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى.
«جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا ەكى ءتۇيىندى ماسەلەنى قاپەردە ۇستاعان ءجون. ونىڭ العاشقىسى – تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ, فيلولوگيا سىندى گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارى ارقىلى ءبىلىم بەرۋ بارىسىندا پانارالىق بايلانىستاردى بارىنشا ورنىقتىرۋ قاعيداسىن ساقتاۋدى قاداعالاۋىمىز شارت. ماسەلەن, ءبىر كەزدەرى ءار عىلىمنىڭ ءپانىن اجىراتا قاراستىرۋ تەتىگى بەلەڭ العان بولسا, قازىرگى جانە الداعى ۋاقىتتاردا كەرىسىنشە, جاپپاي ينتەگراتسيالاۋ بەتالىسى قارقىندى دامۋدا. سوندىقتان, وزگەرمەلى قوعامدا ەركىن ءومىر سۇرۋگە بەيىم, يكەمدى دە تابىستى ادام قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا, تولىققاندى ءبىلىم بەرۋدى كوپسالالى (امبەباپ) عىلىم ارقىلى شەشۋ ماڭىزدى. بۇل قاعيدانى, اسىرەسە, الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى 100 وقۋلىقتى اۋدارۋ بارىسىندا ۇستانۋىمىز قاجەت.
ەكىنشى ماسەلە – پرەزيدەنتتىڭ «گۋمانيتارلىق كافەدرالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ» مىندەتى اياسىندا تۋىندايدى. سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ بولون ۇردىسىنە ساي, كرەديتتىك تەحنولوگياعا نەگىزدەلە ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ ماڭىزدى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – «اكادەميالىق دەربەستىك» قاعيداسى شەڭبەرىندە وقۋ ورنىنىڭ باعىتى, ماماندار الەۋەتى, ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر جانە ت.ب. بايلانىستى تاڭداۋ پاندەرىنە باسىمدىق بەرىلۋى. ماسەلەن, ەلەكتيۆتى كۋرستار باكالاۆرياتۋرادا 75, ماگيستراتۋرادا 85, دوكتورانتۋرادا 95 پايىزعا دەيىن ەندىرىلەدى. جوو كاسىپتىك ستاندارتتاردىڭ نەگىزىندە ءبىلىم باعدارلامالارىن دەربەس دايارلايدى. مودۋلدىق ينتەگراتسيا بارىسىندا ساناسى سەرگەك, ويى ۇشقىر, دۇنيەتانىمى كەڭ, ۇلتجاندى ءارى كوپمادەنيەتتى, تولەرانتتى تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ مەجەسىن ساقتاۋ اسا ماڭىزدى. باسەكەلىك قابىلەتى جوعارى مامان – ەڭ ءبىرىنشى ورىندا نيەتى تازا, جۇرەگى مەيىرىمدى, نۇرلى اقىل يەسى.
ءححى عاسىر – جاھاندىق جاڭالىقتارمەن قاتار, ءبىلىمنىڭ داۋىرلەۋ عاسىرى. ماقالادا بۇل تەوريا ء«بىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى» دەگەن مىندەتپەن بەلگىلەنگەن. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بىلىمدىلىككە ۇمتىلىس بولۋى كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتتى. ء«ومىر بويى ءبىلىم الۋعا» نەگىزدەلگەن قازىرگى قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسى ۇلت بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن قۋاتتى رەسۋرس بولۋىمەن قاتار, قوعامدى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ الەۋەتى دە. سوندىقتان, اقپاراتقا تولى زامان مەن ۇدەمەلى دامۋ جولىنداعى قازىرگى قوعام باعىتى اكادەميالىق پاندەردىڭ مازمۇنىن تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەدى. ولاردىڭ نەگىزىنە زاماناۋي الەۋمەتتىك-قوعامدىق نورمالارمەن قاتار, جاڭا داۋىرگە ساي يننوۆاتسيالاردى, اسىرەسە, ادام قۇدىرەتتىلىگىن پاش ەتىپ, رۋحاني جەتىلۋ جولدارىن سىلتەيتىن بىلىمدەردى قالاۋ ءلازىم. تيىسىنشە وقۋ باعدارلامالارى مەن ادەبيەتتەرىن جاڭالاۋ, بارلىق دەڭگەيدەگى بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ جۇمىستارىنىڭ مازمۇنىنا تۇلعانى دامىتۋ-تاربيەلەۋ يننوۆاتسيالارىن ەندىرۋ جانە ونى مەڭگەرۋدى مۇعالىم بىلىكتىلىگىنىڭ ولشەمى رەتىندە باعالاۋ – جاڭا ءداۋىر تالابى.
پسيحولوگيا ادام تۋرالى پاندەردىڭ ىشىندە ورتالىق مانگە يە عىلىم سالاسى. باسقا پاندەر «ادام – قوعام – ورتا» قاتىناسىنا نەگىزدەلسە, پسيحولوگيالىق بىلىمدەر پسيحيكانى دامىتۋمەن قاتار, ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە, رۋحتى بايىتۋعا باعىتتالادى. دەمەك ول – ادام بولمىسىن قالىپتاستىراتىن ءپان. ادامي بولمىس سانا ارقىلى داميدى. بۇقارالىق سانانى جاڭا ساپاعا كوتەرۋ ءۇشىن سول قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءاربىر ادامنىڭ ساناسىن وياتىپ, سەزىمتالدىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن دامىتۋ كەرەك. جوعارى سانالىلىققا قول جەتكىزۋ تانىمدىق ەلگەزەكتىك, وي ءورىسى مەن كوڭىل كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋى جانە بولمىستى نازىك سەزىنۋ مەن ينتيۋيتيۆتىك تۇرعىدا قابىلداۋدى قاجەتسىنەدى. ادام تىرشىلىكتىڭ سان الۋان نىعمەتتەرىنىڭ قاينار كوزى ناق ءوزى ەكەندىگىن سەزىنگەندە سانادا تىڭ وزگەرىستەر مەن ساپالىق سىلكىنىستەر پايدا بولادى. وسىلايشا ويانۋ قۇندىلىقتار باسىمدىعىنا جاڭاشا قاراپ, ءومىر ءسۇرۋ تەتىكتەرىن قالاۋىنشا باسقارۋعا جانە رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سانا سەرگەكتىگى جەكە ادام بولمىسىنىڭ وڭ وزگەرىسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, اينالاسىنا دا ايتارلىقتاي جاعىمدى ىقپال ەتەدى. كۇن شۋاعىمەن تىرشىلىك اتاۋلىنى نۇرعا بولەيتىنى سەكىلدى, رۋحى ەركىن كەمەل ادامنىڭ كوكىرەك كوزى كوپكە ساۋلە شاشىپ, قاراڭعىنى جارىق ەتەدى. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ سانانىڭ جاڭعىرۋ ءۇردىسى بەلەڭ الادى. توقتاۋسىز, قاجىرلى ەڭبەك پەن تازا نيەتتىڭ ارقاسىندا ويانعان سانا – ساۋلەلى!
ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىت – جاڭا عاسىر, جاھاندانۋ عاسىرى. وعان ءتان ەرەكشەلىك – بارشا كەدەرگىلەر مەن ايىرماشىلىقتاردىڭ جويىلىپ, بىرىگۋلەردىڭ ناتيجەسى بىرتەكتى مادەنيەتكە اكەلەتىنى. وسى رەتتە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى يگەرۋ – ءار ادام بالاسىنىڭ ءوز ۇلتىنىڭ الەۋمەتتىك-ەتنوستىق ءمانىن ءتۇسىنۋى, ۇلتارالىق قاتىناستاردا قانداي جاعدايعا يە ەكەندىگىن, جالپى, ادامزات دامۋىندا قانداي ۇلەسى بارىن ۇعىنۋى, ءارى وزگە حالىقتارمەن بىردەي ەركىندىكتە ءومىر ءسۇرۋىن جەتە ءتۇسىنۋى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىر بولىگى – رۋحاني-مادەني شىعارمالار, ۇلتتىق رۋحاني مۇرالار. ونداي شىعارمالاردا ۇلتتىق سانانىڭ جەتىلۋىنە ەرەكشە اسەر ەتەتىن كوڭىل كۇي, وقيعالار بەينەلەنەدى. مادەنيەتتىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ, رۋحاني ءمانى زور شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلدى. سول تاريحي كوركەم شىعارمالار ءوز حالقىنىڭ تاريحي پروتسەستەردەگى ورنى مەن ءرولىن انىقتايدى, سويتە وتىرىپ, حالىق شىعارماشىلىعىنا كوڭىل اۋدارۋ ارقىلى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋ ماقساتىن العا قويادى. دەمەك, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ماقالا ارقىلى ۇسىنىپ وتىرعان جوبالارىنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, ساپالى دامۋدى كوكسەگەن, ستراتەگيالىق ماڭىزى جوعارى ءارى جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە پاتريوتتىق باعدار بولۋىمەن قۇندى.
ماحاببات وسپانباەۆا,
پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور
