بيلىك – مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ جانە باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى, باسقارۋ مەن باعىنۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى. ادامداردىڭ ءتۇرلى قاۋىمداستىقتارىنىڭ اراسىنداعى جانە قوعامنىڭ ىشكى, سىرتقى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ قۇرالى دا بيلىك. بيلىكتىڭ يدەيالىق جانە مازمۇندىق ارقاۋىندا ساياسات تۇرادى. بيلىكتەگى توپتار وزدەرىنىڭ قوعامدى بيلەۋ مەن باسقارۋ جولدارىن ءتۇرلى ساياسي دوكترينالار, يدەيالار مەن تەوريالار نەگىزىندە جاساپ قالىپتاستىرادى.
بيلىك پەن ساياسات ۇنەمى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ بارىپ ىسكە اسىپ وتىرادى. ال, مەملەكەت بيلىك پەن ساياساتتى قوعامدىق قاتىناستارعا ەنگىزىپ, قوعامنىڭ ساياسي شىندىعىن قالىپتاستىرادى. ساياسي قاتىناستار ساياساتتىڭ, بيلىكتىڭ ءوزارا ىقپالداسىپ, قارىم-قاتىناستار جاساۋى ارقىلى جۇرەدى. سوندىقتان بۇكىل ساياسي جۇيەنىڭ قىزمەت ەتۋىندە ساياسات, بيلىك, مەملەكەت قۇبىلىستارى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
وسى ءۇش تاعانى بەرىك, مىقتى مەملەكەتتەردىڭ دامۋى ويداعىداي بولادى. قاتە, قوعامدىق شىندىققا سايكەس كەلمەيتىن ساياسات ۇستانىپ, حالىقتى قورقىتۋمەن باسقاراتىن از عانا باي توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن بيلىگى بار ەلدەردە بولاشاق جوق. ونداي ەلدەر ۇزاق تاريحي كەڭىستىكتە ءومىر سۇرە المايدى. بيلىكتى دۇرىس ۇيىمداستىرۋدىڭ بارلىق حالىقتار مەن مەملەكەتتەر ءۇشىن تاعدىرلىق ماڭىزى ەرەكشە. ءتيىمدى, حالىقشىل, مەملەكەتشىل بيلىك دامۋدىڭ قاينار كوزى.
بەلگىلى ءبىر بيلىگى بار ورگاندار قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىن باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بيلىك ادامزات ءۇشىن اسا قاجەتتى, تىپتەن ءزارۋ قۇبىلىس. بيلىك جوق جەردە بەيبەرەكەتسىزدىك باستالادى. بيلىك مىندەتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر ساياسي باعىتتى, ساياسات-
تى باسشىلىققا الادى. ساياسات بيلىكتىڭ مىندەتتەرىن, باعىتتارىن جانە جوسپارلارىن انىقتاپ بەرەدى. دەمەك, ساياسات پەن بيلىك ءوزارا ديالەكتيكالىق بايلانىستا, ءبىرىنسىز-ءبىرى بولمايدى, ىسكە اسپايدى. ساياسات – بيلىككە جەتۋدىڭ, ونى ۇستاپ تۇرۋدىڭ جانە ەلدى باسقارۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرى جانە جولدارى. ساياسات بيلىك ارقىلى شىندىققا اينالادى. ەشقانداي بيلىگى جوق توپتىڭ ساياساتىنىڭ ىسكە اسۋى مۇمكىن ەمەس. وپپوزيتسيادا بيلىك بولماعاندىقتان ونىڭ ىقپالى بيلىكتەگى توپتان تومەن. ءوزىنىڭ جاقتاستارىن كوبەيتۋ ارقىلى وپپوزيتسيا بيلىككە ىقپال ەتە الادى. ءوز ساياساتىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وپپوزيتسيا بيلىككە قول جەتكىزگىسى كەلەدى.
بيلىك, سونداي-اق, ادامداردىڭ جانە الەۋمەتتىك توپتاردىڭ اراسىنداعى باعىنۋعا نەگىزدەلگەن قۇبىلىس. ونىڭ ءمانى باعىنىشتى بولۋدا. سوندىقتان ساياساتتانۋشىلار بيلىكتى قوعامداعى ەرىكتى قاتىناستار دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى, جەكە تۇلعا قالاي ما, قالاماي ما, ول ەرىكتى تۇردە بيلىك قاتىناستارىنا قاتىناسادى. بيلىكتىڭ وسى ساپاسى ونىڭ جالپىلىق قاسيەتىن انىقتايدى. ادامزات قوعامىنا, بارشا حالىقتار مەن مەملەكەتتەرگە بيلىك ءتان. سونىمەن بىرگە, ءار ەلدە بيلىكتىڭ قاتالدىعى, قۇرىلىمى مەن مازمۇنى ارقالاي, ءارتۇرلى. بيلىك فەنومەنىنىڭ كۇردەلىلىگى دە وسىندا.
بيلىك بارشا مەملەكەتتەردە بار, بىراق ءبىر بيلىكتىڭ ءتۇرىن ەكىنشى ەل تولىقتاي قايتالامايدى. تىپتەن, الەم حالىقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دەن قويىپ وتىرعان دەموكراتيالىق بيلىك جۇيەسى ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى. ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان بيلىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ءوز حالقى مەن مەملەكەتىنىڭ كوكەيكەستى مىندەتتەرىن شەشۋگە قابىلەتتى بيلىك جۇيەسىن جاساي العان مەملەكەتتەر ۇدايى تابىسقا جەتەتىندىگىن تاريح تاجىريبەسى دالەلدەپ كەلەدى. كەرىسىنشە, بيلىگى ءالسىز, نەمەسە ءتيىمسىز مەملەكەتتەر كەرى كەتىپ, ىدىراپ جاتادى. ياعني, قانداي حالىق بولسىن, ءوز ەلىندە ءتيىمدى جانە كۇشتى بيلىكتىڭ بولعانىنا مۇددەلى, سونداي بيلىكتى قالايدى.
بيلىك ەڭ الدىمەن ەلدەگى قوعامدىق ءوندىرىستى, ياعني ەكونوميكانى ۇيىمداستىرادى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تابىستى دامۋى سول ەلدەگى بيلىك قاتىناستارىنىڭ قولايلى نەمەسە قولايسىز بولۋىنا تاۋەلدى. بيلىك ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءومىرىن ۇيىمداستىرا وتىرىپ, قوعامنىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. مەملەكەتتىك بيلىككە قول جەتكىزگەن توپتىڭ نەگىزگى ەكى مىندەتى وسىلار. سونىمەن بىرگە, بيلىك شەشەتىن باسقا ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق نەگىزگى سالالارىنا بيلىك ىقپال ەتەدى. مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى دە تولىقتاي بيلىككە بايلانىستى. مەملەكەتتىك شەكارانىڭ تۇتاستىعى مەن مىزعىماستىعىنان باستاپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-رۋحاني ماسەلەلەرىنە دەيىن بيلىكتىڭ نازارىندا جانە بيلىكتىڭ قىزمەتى ارقىلى شەشىلەدى.
مەملەكەتتە بيلىك السىرەسە ول قوعامدى باسقارۋ, باقىلاۋ, ۇيىمداستىرۋ ىقپالىنان ايرىلا باستايدى. بۇل قۇبىلىس ءىرى توپتاردىڭ بيلىككە تالاسۋى جاعدايىندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تولقۋلارى مەن نارازىلىعىنىڭ شەكتەن تىس بەلسەندىلىگى جاعدايىندا, بيلىكتەگى كوماندالاردىڭ اۋىسۋىنىڭ ۇزاپ كەتۋىنىڭ اسەرىنەن, سوعىستاردىڭ, ۇلتارالىق جانجالدار كەسىرىنەن بولىپ جاتادى. بيلىكتىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ قابىلەتىنىڭ السىرەۋىنىڭ سالدارىنان مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن ايرىلىپ قالۋى دا كەزدەسەدى. بيلىك كەيدە باسقا ەلدەرگە قارسى اسا قاتال, اگرەسسيالىق ساياسات ۇستانىپ وپىق جەپ تە جا تادى. مىسالى, فاشيستىك گەرمانيانىڭ ۇلتشىل-سوتسياليستىك بيلىگى وزدەرىنىڭ شوۆينيستىك ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. گەرمانيا بولشەكتەنىپ بارىپ, ارەڭ امان قالدى.
بيلىك قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىن ساقتاپ, دامۋىنا ىقپال ەتەتىن نەگىزگى كۇش. سوندىقتان ەلدەگى ىقپالدى توپتىڭ بارلىعى دەرلىك بيلىكتى, اسىرەسە مەملەكەتتىك بيلىكتى ءوز قولدارىنا الۋعا تىرىسادى. باسقارۋشى بيلىك السىزدىك تانىتقان جاعدايدا باسەكەلەس توپتار بيلىككە تالاسا كەتەدى. بيلىككە تالاس دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردە زاڭ شەڭبەرىندە ءجۇرىپ, سايلاۋ ناتيجەلەرى ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشىلەدى. ال, توتاليتارلىق, اۆتوريتارلىق جۇيەلەردە بيلىككە تالاسۋ ۇلكەن قاقتىعىستارعا, ءوزارا سوعىسۋعا دەيىن الىپ كەلەدى. مىسالى, ليۆيادا, سيريادا, يراكتا, اۋعانستاندا, وسىنداي ىشكى ساياسي تارتىستار ناتيجەسىندە شەتەلدىك كۇشتەر وسى ەلدەر اۋماعىنا كىرىپ كەتتى.
مونارحيالىق, ديكتاتۋرالىق ەلدەردە كۇشەيىپ العان توپتار مىندەتتى تۇردە بيلىككە تالاسۋدى ادەتكە ايلاندىرادى. يمپەراتور, پاتشا السىرەگەن ساتتە ىقپالدى توپ ءتۇرلى ايلا تاسىلدەرمەن, حالىقتى كوتەرىپ, ارميانى پايدالانىپ بيلىكتى ءوز قولىنا الىپ الادى. كەي جاعدايدا ارميا قولباسشىلارى بيلىككە كەلەدى. ازيا, افريكا, لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ونداعان اسكەري توڭكەرىستەر بولعانى بەلگىلى. ءتىپتى, باۋىرلاس تۇركييانىڭ وزىندە بىرنەشە مارتە اسكەري توڭكەرىس بولىپ, بيلىككە گەنەرالداردىڭ كەلگەنىن بىلەمىز.
بيلىككە تالاسۋ قۇبىلىسى وتە قاۋىپتى. بيلىككە تالاس ۇزاققا سوزىلسا, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارىنىڭ ناشارلاپ كەتەتىندىگى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى شەشىلمەي كۇيزەلىسكە ۇشىرايتىندىعى شىندىق. سول سەبەپتەن, بيلىك وتە قۋاتتى, كۇردەلى, سونىمەن قاتار نازىك فەنومەن. بيلىكپەن ويناۋ وتپەن ويناۋدان دا قاۋىپتى. ادامزاتتىڭ وزىق ويشىلدارى بيلىكتى دۇرىس جۇرگىزۋدىڭ, باياندى ەتۋدىڭ, ۇستاپ تۇرۋدىڭ جانە ونىڭ جاسامپازدىعان ارتتىرۋدىڭ جولدارىن ۇدايى ىزدەستىرىپ كەلەدى. الايدا, بارلىق مەملەكەتتەرگە ورتاق, ءار ەلدە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بيلىكتىڭ ۋنيفيكاتسيالانعان مودەلى تابىلعان جوق. بيلىك فەنومەنىنىڭ كۇردەلىلىگى دە وسىندا.
ارينە, ءار ەلدىڭ بيلىگى ءوز مۇددەسى ءۇشىن, حالقىنىڭ ماقسات-مۇراتتارى جولدىندا ءتۇرلى ايلا-ارەكەتتەرگە بارادى. مەملەكەتتىك بيلىكتە ءتۇرلى قۇپيالار, ايتىلۋعا ءتيىستى ەمەس وقيعالار مەن قۇبىلىستار بولىپ جاتادى. ولار مەملەكەت مۇددەسىن بارلىق مۇددەلەردەن جوعارى قوياتىن ماكياۆەلليستىك ساياسات ۇستانۋى دا ابدەن مۇمكىن. ال ماسەلە بيلىكتىڭ شەشىمدەرى مەن ىستەرىنىڭ سول ەلدىڭ حالقىنا, دامۋ پەرسپەكتيۆاسىنا پايدا اكەلۋىندە. مىسالى, كەڭەس وداعىندا 1921-1931 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات (نەپ) سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيا يدەياسىنا قاۋىشپاعانىمەن, زور تابىستار اكەلدى. وكىنىشكە قاراي, دۇرىس نەپ ساياساتى, بيلىكتىڭ قاتە يدەيالارىنىڭ نەگىزىندە توقتاتىلدى. ءسويتىپ, سوتسياليستىك مەملەكەت قۇرۋ تالابىنا حالىقتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسى قۇربان بولدى. بيلىك وڭباي قاتەلەستى. قاتەلىك زور ادامي جانە ماتەريالدىق شىعىندارعا الىپ كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى.
ءاربىر ەلدەگى بيلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءتۇرلى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. دەگەنمەن, بيلىك فورماسىن تاڭداۋدا ەلدىڭ حالقىنا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان ساياسي ەليتانىڭ ءرولى زور. ساياسي ەليتانىڭ تۇپكىلىكتى نيەتى قانداي؟ ول ءوز توبىنىڭ بايۋىن, كلاندىق مۇددەلەرىن, ءوز بيلىگىنىڭ قورعالۋىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن بولسا, حالىقتىڭ جالپىمەملەكەتتىك مۇددەلەرىن تەك ۇران رەتىندە عانا كوتەرىپ, ناقتى شەشپەسە تولىققاندى دەموكراتيالىق بيلىك قالىپتاسپايدى. ونىڭ ورنىنا وليگارحيالىق, پلۋتوكراتيالىق بيلىك كەلەدى. ساياسي كەڭىستىكتە ادىلەتسىزدىكتەر مەن توپتىق مۇددەلەر باسىم بولسا, حالىق مۇددەلەرى اياققا تاپتالىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ ىشىندە نارازىلىق كوڭىل-كۇيى بىرتىندەپ قوردالانا باستايدى. ودان شىعۋدىڭ جولى دەموكراتيالىق بوستاندىقتاردى اشاتىن مەريتوكراتيالىق بيلىك. بۇل بيلىك ەڭبەگى حالىققا سىڭگەن, جاڭاشىل باسشىلاردىڭ بيلىگى. مەريتوكراتيا ۇنەمى جەتىلىپ, جاڭارىپ وتىرۋى مىندەتتى. ءبىلىمدى, حالىقشىل يگى-جاقسى, باسقارۋشى ەليتاسى قۋاتتى ەلدەر تابىسقا جەتۋشى ەلدەر ەكەندىگىن كورۋدەمىز.
حالىقتان شىندىقتى جاسىرماعان, ۋادەلەرىن ورىنداۋعا ۇمتىلعان, پايدالى رەفورمالارعا مۇرىندىق بولعان, زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتكەن بيلىك فورمالارى تاريحي كەڭىستىكتە ۇزاق ءومىر سۇرگەن. ءتىپتى, حالىقشىل, مەملەكەتشىل بولعان مونارحيالىق بيلىكتەردىڭ دە عۇمىرى ۇزاق بولعاندىعىنا تاريح كۋا. سوندىقتان, بيلىك پەن حالىقتىڭ تىعىز بايلانىستا بولۋى, ورتاق جالپىۇلتتىق ماقساتتار مەن قۇندىلىقتار ءۇشىن بىرلەسىپ كۇرەسۋى وتە ماڭىزدى. الەمدىك تاريح بيلىك پەن حالىقتىڭ بىرلىگى بولعان مەملەكەتتەردىڭ زور جاسامپازدىق جەڭىستەرىنە جەتكەندىگىنىڭ ۇنەمى كۋاسى بولىپ كەلەدى.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
