ەۋرازەق ءبىلىم مينيسترلەرى جاساعان ءتۇيىن وسىنداي بولدى
ەۋرازيا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ ينتەگراتسيالىق كوميتەتى جانىنداعى ءبىلىم جونىندەگى كەڭەسىنىڭ 20-شى وتىرىسى جانە اكادەميالىق ۇتقىرلىق پروبلەمالار بويىنشا حالىقارالىق سەمينار قازاق ەلىنىڭ ەلورداسىندا ءوتتى. بۇل جيىنعا ەۋرازەق ءبىلىم مينيسترلەرى: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان – ب.جۇماعۇلوۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنان – ا.فۋرسەنكو, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنان – س.ماسكەۆيچ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان – ق.سادىقوۆ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنان – ا.راحمونوۆ قاتىستى.
العاشقى ءسوزدى باقىتجان جۇماعۇلوۆ الىپ, 1994 جىلى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەۋرازيالىق وداق» تۇجىرىمداماسىن جاريا ەتكەنىن, العاشقى كەزدە بۇل يدەيانىڭ بايىبىنا بارماعانداردىڭ بولعانىن, ونىڭ ءبىر سەبەبى, سول تۇستا ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ارقيلىلىعى بەل الىپ تۇرعانىن, ءتىپتى بۇل باستاماعا سەنىمسىزدىك تانىتقانداردىڭ توبە كورسەتكەندەرىن ايتا كەلىپ, كەيىن قولداۋشىلاردىڭ كوبەيگەنىن العا تارتتى.
شىنىندا, بۇل يدەيانىڭ نەگىزى وتكەن عاسىردىڭ 20 جىلداردا قالانعانى ءمالىم. ونىڭ ارقاۋىن سالعاندار گ.ۆەرنادسكي مەن ل.گۋميلەۆ بولعانى بەلگىلى. سودان بەرى 100 جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەن ەدى.
بۇگىندە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى سوزدەن ىسكە كوشتىك. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتارالىق مەحانيزمدەر جۇمىس ىستەپ جاتىر. ناقتىلاي تۇسسەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارت ۇيىمى, كەدەن وداعى. ەندى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭەس ومىرگە كەلەتىن بولادى. وسىلاردىڭ ءبارى حالىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە رەسەي, قازاقستان, بەلارۋس, تاجىكستان, قىرعىزستان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ جىگەرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. بۇل وزىق يدەيانىڭ كوشباسىندا تۇرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى جانە كوتەرگەن باستامالارىنىڭ مۇلتىكسىز ىسكە اسۋى ونىڭ پاسسيونارلى تۇلعا ەكەنىن ءسوزسىز دالەلدەيدى, دەدى ب.جۇماعۇلوۆ.
ول بۇدان كەيىن ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ءىسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن ارىپتەستەرىن حاباردار ەتتى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى اۋىر كەزەڭدە جۇزدەگەن بالاباقشالاردىڭ جابىلىپ قالعانىن, قازىر سونىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن زامانعا ساي بالاباقشالاردىڭ كوپتەپ سالىنىپ جاتقانىن, ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانى تۋرالى ناقتى دايەكتەر كەلتىردى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ سانى 41 پايىزعا وسكەنىن, مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى قامتۋ كورسەتكىشى 55 پايىزعا, ايماقتاردا بۇل 90 پايىزعا جەتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. 2020 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا بۇل جۇمىس 100 پايىز ورىندالاتىنىن دا مەڭزەدى. سول سەكىلدى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىگى دە ىسكە قوسىلىپ جاتقانىن, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 12 جىلدىققا كوشۋگە بايلانىستى ءبىراز جۇمىستاردىڭ اتقارىلعانىن ايتا كەلىپ, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ جەلىسى الەمدىك ۇردىسكە ساي ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋدا. بيىلدان باستاپ ءبىلىم ساپاسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ۆەرتيكالى ەنگىزىلدى. ورتا جانە كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە قالدى. پەداگوگ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولۋدەمىز. جالاقىنىڭ ءوسۋىمەن قاتار, مۇعالىمدەردى قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى جاسالۋدا. جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولاشاق پەداگوگتاردى دايارلاۋعا تالاپتار كۇشەيدى. بۇل ۇلتىمىزدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا نەگىز بولادى, دەگەن مينيستر 9 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسقان حالىقارالىق سەميناردا جاھاندانۋ زامانىنداعى ادامي كاپيتال ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن جەتكىزدى. ادامي كاپيتال – يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا مەن ءبىلىمدى دامىتۋدى ايقىندايتىن فاكتورعا اينالىپ وتىر. ەندەشە, ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزگى فاكتورى بىلىمدە جاتىر. سوڭعى جىلدارى الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جوعارى بىلىمدە جەتەكشى باعىتتاردىڭ ءبىرى – اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى دامىتۋ, دەگەن ب.جۇماعۇلوۆ, تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ مامانداردى باكالاۆر-ماگيستر-دوكتور PhD جۇيەسى بويىنشا ءۇش دەڭگەيلى دايىنداۋعا كوشكەنىنە, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالىپ, وتكەن جىلدان بەرى الەمدىك ۇردىستە ءبىلىم بەرە باستاعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن تانىستىردى. بۇل ءبىلىم ورداسىنداعى وڭ قادامدار بىرتە-بىرتە وتاندىق وزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇزەگە اساتىنىن, ستۋدەنتتەردىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىگى ەنگىزىلگەنىن العا تارتتى. ءبىزدىڭ بولون پروتسەسىنە ەنۋىمىز, سوعان ساي ءتيىستى زاڭناما قابىلداۋىمىز, ەۋرازەق شەڭبەرىندە بايلانىس ورناتۋىمىز اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى دامىتۋعا جول اشتى, دەدى باقىتجان تۇرسىن ۇلى.
ەۋرازەق باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مۇساتاەۆ بەس مەملەكەتتىڭ ءبىلىم سالاسىن باسقارىپ وتىرعان مينيسترلەردىڭ بۇل باسقوسۋى دەر كەزىندە بولىپ جاتقانىن, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا بىلىكتىلىكپەن جۇمىس ىستەۋ قاشاندا ءوز جەمىسىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ال كەڭەسكە توراعالىق ەتكەن رەسەيدىڭ ءبىلىم ءمينيسترى اندرەي فۋرسەنكو وقۋ ىسىندەگى رەيتينگ تۋرالى ءوز ويىن ورتاعا سالىپ, بۇل ستۋدەنتتەرگە دە, مۇعالىمدەرگە دە, اتا-اناعا دا قاتىستى ەكەنىن ءبىلدىردى. ول سونىمەن بىرگە ءبىلىم ستاندارتى تۋرالى دا وي قوزعادى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم ءمينيسترى سەرگەي ماسكەۆيچ ۇتقىرلىقتى دامىتۋ جانە قاي ۋاقىتتا دا ءبىلىم بەرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى ءتيىس ەكەنىن, باسەكەلەستىك ەكونوميكادا عانا ەمەس, بىلىمدە دە بولۋ قاجەتتىگىن اتاسا, قىرعىزستاننىڭ ءبىلىم ءمينيسترى قانات سادىقوۆ ءبىلىم ساپاسىنداعى بىرەگەيلىك تۋرالى ءوز بايلامىن جۇرت تالقىسىنا ۇسىندى.
جيىندا ءبىلىم باعدارلامالارىن ءوزارا تانۋ, ءبىلىم تۋرالى قۇجاتتار, ەۋرازەق-تەگى عىلىمي دارەجە مەن عىلىمي اتاق ءماسەلەلەرى, عىلىمي كادرلاردى ازىرلەۋ, كرەديتتىك وقىتۋ مودەلى, اكادەميالىق ۇلتتىق ماسەلەلەر قوزعالدى. مۇنىمەن قاتار مينيسترلەر بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى. وندا ءبىلىم جۇيەسى ينتەگراتسياسىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ, ءبىلىم قىزمەتىن ءۇيلەستىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق زاڭناما نەگىزدەرىن ۇندەستىرۋ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرمەن الماسۋ جونىندە ورتاق كەلىسىم ايقىندالعان.
حالىقارالىق سەميناردا ەۋرازيا كەڭىستىگى ەلدەرىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ اكادەميالىق, ۇتقىرلىق پروبلەمالارى جونىندە تاجىريبە الماسىپ, ايماقتىق ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسى قاراستىرىلدى. نەگىزگى تالقىلانعان ماسەلەلەر ECTS ءتيپى بويىنشا ۇلتتىق كرەديتتەر جۇيەسىن ەنگىزۋ, اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى بولدى. سەمينار جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارىنىڭ تاراز دەكلاراتسياسىنا قول قويۋ راسىمىمەن اياقتالدى.
القالى جيىننىڭ سوڭىندا بەس مەملەكەتتىڭ ءبىلىم مينيسترلەرى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, باق وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وندا كوتەرىلگەن باستى ماسەلە الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرۋ بارىسىنا وقۋ جۇيەسىندەگى تۇيتكىلدەردى بىرلەسە وتىرىپ شەشۋ جۇمىستارى العا تارتىلدى. اسىرەسە, وزگە مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان ازاماتتاردىڭ ديپلومىن تانۋ, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار الماسۋ, عالىمداردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭبەكتەرىن ءبىلىم ۇردىسىنە بىرلىكتە قولدانۋ جايى ءسوز بولدى. سونداي-اق, بۇرىن ورتاق ءبىلىم كەڭىستىگىندە بولعان ەلدەردىڭ اراسىنداعى جاقسى ۇردىستەردى جالعاستىرۋ, ءوسىپ-وركەندەۋ بيىگىن دايەكتەيتىن ورتاق رەيتينگ قالىپتاستىرۋ جايىن دا تىلگە تيەك ەتە كەلە ادامي كاپيتالدى قالىپتاستىراتىن باستى فاكتور – ءبىلىم دەگەن بايلامدارىن نىق ءبىلدىردى.
سۇلەيمەن مامەت,
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
