بۇل بىرەگەي فورۋم العاش رەت ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا عالىمداردى عانا ەمەس, سونداي-اق, ينجەنەرلەردى, نوبەل سىيلىعىنىڭ جانە «جاھاندىق ەنەرگيا» حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن, ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ءىرى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارىن بىرىكتىرەدى. كورمەدە عىلىم مەن وزىق تاجىريبەلى ينجەنەريانىڭ اسقان ويشىلدارىنىڭ سينتەزى, ادامزاتتىڭ جۇزەگە اسقان ۇزدىك جەتىستىكتەرى سينەرگەتيكالىق اسەر بەرەدى.
جاڭا ەنەرگەتيكا تاقىرىبى – بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەم ءۇشىن وزەكتى ماسەلە. ول قازاقستاندا دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. سوندىقتان, مەملەكەت ءۇشىن ءوتىپ جاتقان پروتسەستەر مەن ماسەلەلەردىڭ تۇتاس سيپات الۋى, وسىنىڭ نەگىزىندە, ەلدىڭ ىشىندە دە, سونداي-اق, جاھاندانۋ جانە ايماقتىق ينتەگراتسيا ۇدەرىستەرىنىڭ شەڭبەرىندە بەرىلگەن سالاداعى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جانە جاڭارتۋ وتە ماڭىزدى.
قاعيداتتى تۇردە جاڭا ءداۋىر
XX جانە XXI عاسىر ارالىعى ادامزات ءۇشىن ءىس جۇزىندە سارقىلمايتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدا وراسان ولقىلىقتارمەن ەستە قالدى. ادامزات دامۋىنداعى داۋىرلىك دۇمپۋلەردىڭ ءبىرى وتتى يگەرۋ بولعانى بارشاعا ءمالىم. ارحەولوگتار مەن تاريحشىلاردىڭ كۋالاندىرۋى بويىنشا 500 مىڭنان 1,5 ميلليون جىل بۇرىن ورىن الدى. جانە سول كەزدەن باستاپ كومىرتەك وتىنىن جاعۋ (اعاشتان تاس كومىر, مۇناي, گازعا دەيىن) جەر بەتىندە ەنەرگيانى الۋدىڭ ءتاسىلى بولدى.
ادامزات ءوزىنىڭ ۇزاق تاريحىندا باسقا دا كوزدەردى, بۇگىندە جاڭعىرمالى دەپ اتالاتىن – جەلدىڭ كۇشىن جانە سۋدىڭ اعىسىن قولدانۋعا تىرىستى. بارلىعىمىزعا دا جەل ديىرمەندەرى بەلگىلى. بىراق بۇل ادىستەر ەنەرگيانى جالپى تۇتىنۋدا ءوز ۇلەسىن قوسا المادى.
حح عاسىردىڭ عىلىمى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن (جەك) – جەلدى, سۋ ەنەرگياسىن, كوتەرىلۋ جانە سايابىرلاۋ ەنەرگياسىن, تولقىنداردى, كۇن ساۋلەسىن, گەوتەرمالدى جانە بيوەنەرگيانى پايدالانۋدا ءار الۋاندىقتى اشتى. پايدالانۋ تەحنولوگيالارى ازىرلەنسە دە, باعاسى جوعارى بولعاندىقتان, ولار ءداستۇرلى كومىرتەگى ەنەرگەتيكاسىمەن باسەكەلەسە المادى. ناتيجەسىندە جەك ناشار قولدانىلدى.
ولاردىڭ دامۋىنا قۋاتتى ىنتالاندىرۋ قاجەت بولدى. وسى ماسەلە بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سەر دجوردج پورتەر: «ەگەر كۇن قۋاتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ رەتىندە پايدالانىلسا, فوتوەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار ءجۇز جىل بۇرىن جۇمىس ىستەي باستار ەدى», دەيدى. بىراق بۇل بولعان جوق جانە وزەندەردىڭ سۋ ەنەرگياسىنان باسقا جاڭعىرمالى ەنەرگيا ادامزات نازارىنان تىس قالا بەردى.
ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ماڭىزدى عانا ەمەس, سونداي-اق, باسىم بولىگى بولىپ تابىلاتىن كومىرسۋتەك شيكىزاتىن كوپتەپ ءوندىرۋ باستالدى. بىراق وسىنداي شيكىزاتتىڭ الەمدىك قورى انىقتاۋلار بويىنشا شەكتەۋلى بولىپ تابىلادى. جانە كومىرسۋتەك تابيعي قورلارىنىڭ بولاشاقتا بىرنەشە ونداعان جىلدا سارقىلۋىن بولجاعان بەلگىلى ءبىر شاماعا نەگىزدەلگەن بولجامدار پايدا بولا باستادى. مىسالى, تابيعي گاز قورلارى شامامەن 60 جىلعا, مۇناي دا وسى جىلدارعا جەتەدى دەپ سانالدى. وسى ەنەرگەتيكالىق بالامالاردى, سونىڭ ىشىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيانى پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن ىزدەۋگە يتەرمەلەيتىن وتە قاۋىپتى بەلگىلەر بولدى. بىراق بۇل ماسەلە جاڭا مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىمەن اۋىق-اۋىق «وڭدەلىپ تۇردى», ال ودان كەيىن جاڭا ءداستۇرلى ەمەس كوزدەرىمەن – تاقتاتاس مۇناي جانە تاقتاتاس گازبەن ۇزاق ۋاقىتقا كۇن تارتىبىنەن الىنىپ تاستالدى. بۇگىنگى باعالاۋ بويىنشا, مىسالى, الەمدە ءداستۇرلى ەمەس گازدىڭ قاعيدالى تۇردە الىناتىن قورلارى (تاقتاتاس گازى, سونداي-اق, كومىر قاباتتارىنداعى مەتان) 250 جىل بويى قازىرگى زامانعى دەڭگەيدە تۇتىنۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جەك ءۇشىن تاعى دا وتە قولايسىز جاعداي بولدى, جەك-ءتىڭ جەتكىلىكسىز جاسالعان تەحنولوگيالارى مۇنداي جاعدايلاردا ەنەرگەتيكالىق نارىقتا باسەكەلەسە المايدى. ال ولاردى قاعيدالى تۇردە جەتىلدىرۋ ۇلكەن قورلاردى تالاپ ەتەدى.
وسى ورايدا «جاھاندىق جىلىنۋ» يدەولوگياسىنىڭ وزىنەن ءوزى پايدا بولۋى كۇشتى تۇرتكى بولدى. جەر بەتىندەگى كليماتتىڭ ەداۋىر, ونىڭ ىشىندە تسيكلدىك وزگەرىستەرگە ۇشىراعانى عىلىم دايەكتى تۇردە دالەلدەدى. سەبەپتەر كوپ. بۇل كۇن ساۋلەسىنىڭ, جەر وربيتاسىنىڭ ۆارياتسياسى, جەر بەدەرىنىڭ پلانەتالىق وزگەرىسى, ماتەريكتەر, مۇحيتتار جانە تەڭىز اعىمدارىنىڭ كونفيگۋراتسياسى, گەولوگيالىق پروتسەستەر, جانارتاۋ اتقىلاۋلارى جانە ت.ب. سوندىقتان, جەر شارىنداعى جالپى جىلىنۋ نەمەسە سۋعا بايلانىستى مۇمكىندىكتەردە تاڭداناتىن ەشتەڭە جوق, مۇنداي كەزەڭدەر تاريحتا بولعان جاعداي.
دەگەنمەن, العاش رەت ادام ارەكەتىنەن تۋىنداعان انتروپوگەندىك فاكتورلارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. ادامزات پلانەتارلىق پروتسەستەرگە ناقتى اسەر ەتەتىن قۋاتتى كۇشكە يە بولدى دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. سونىڭ ىشىندە پارنيكتىك گازداردى عالامدىق اۋقىمدا ءوندىرۋ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ مۇمكىن سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى ىقتيمال. ناتيجەسىندە مۇنداي اسەردىڭ تەرىس اسەرىن تومەندەتۋ ماسەلەسى ادامزات ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى, وتە وزەكتى بولدى. وسىنداي جاعدايلاردا جەك-ءتى پايدالانۋ ماسەلەسى كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ سارقىلۋ ماسەلەسى كۇتپەگەن جەردەن جاھاندىق مانگە يە بولدى. وسىعان بايلانىستى امەريكالىق فيزيك, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانە اقش ەنەرگەتيكا ەكس-ءمينيسترى ستيۆەن چۋ ايتقان بەلگىلى قاناتتى ءسوزىن ەسكە سالعىم كەلەدى. «ادامزاتتىڭ تاس عاسىرى تاستاردىڭ بىتكەنىنەن اياقتالعان جوق», دەگەن بولاتىن ول.
مۇنداي جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا جانە وعان جاھاندىق ماڭىزدى قورلار بولۋگە اكەلدى. ناتيجەسىندە تاريحي قىسقا مەرزىمدە – ەكى ونجىلدىقتا – بۇل تەحنولوگيالاردىڭ جەتىلدىرىلگەنى سونشالىق, جاپپاي پايدالانۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى قولجەتىمدى بولۋى تاريحتا العاش رەت ورىن الدى جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇرت ارتتىردى.
«ەگەر قۇداي بولماعاندا, ونى ويلاپ تابۋ كەرەك بولار ەدى», دەگەن بولاتىن XVIII عاسىرداعى ايگىلى فرانتسۋز فيلوسوفى ۆولتەر, جەك قولدانۋعا قاتىستى ونىڭ ماعىناسىن بىلاي دەپ اۋىستىرۋعا بولادى: «ەگەر جاھاندىق جىلىنۋ بولماعاندا, ونى ويلاپ تابۋ كەرەك بولار ەدى». ەندى العاش رەت ءىس جۇزىندە بۇكىل ادامزات ءۇشىن تاڭداۋ مۇمكىندىگى تۋىندادى. ءداستۇرلى كومىرتەگى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى جالعاستىرۋ كەرەك پە الدە ەلدىڭ جانە ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جەك-كە باعدارلانۋ قاجەت پە؟
جاھاندىق ماڭىزدىلىعىمەن العاندا جاھاندىق جىلىنۋ گيپوتەزاسىنىڭ قازىر ءبىر ءماندى ەمەستىگى جانە كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋىندە ەلەۋلى ترانسفورماتسياعا ۇشىراعاندىعى قاعيداتتى تۇردە ماڭىزدى ەمەس. ال 2015 جىلدىڭ سوڭىندا پاريجدە كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى كونفەرەنتسيادا كوپشىلىك ەلدەر تەڭدەسسىز قولداۋ كورسەتكەن ونىڭ ماڭىزدىلىعىنا جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە كۇمان تۋدىردى (مىسالى, اقش-تا). بىراق باستاپقى قادام جاسالدى, جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكانىڭ تەحنولوگيالارى قاعيداتتى تۇردە جاڭا دەڭگەيگە شىقتى, ولاردى ەكونوميكا تۇرعىسىنان ءتيىمدى, ساياسي, ەكولوگيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كەرى بۇرۋ مۇمكىن ەمەس بولادى.
تەحنولوگيالىق-ەكونوميكالىق ولقىلىقتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى
جەك تەحنولوگيالارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامۋدا, ايتارلىقتاي ارزانداتىلدى, قولجەتىمدى بولدى جانە ءوزىنىڭ پايدالانۋ ايماعىن كەڭەيتۋدە. مۇنداي دامۋدىڭ مىسالى رەتىندە بىرقاتار دەرەكتەر كەلتىرۋگە بولادى.
جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ دامۋ ماقساتتارىن العا قويعان ەلدەردىڭ سانى 2015 جىلى 170-دەن استى (2008 جىلى وسىنداي ەلدەردىڭ سانى ەكى ەسە از بولاتىن – 79). ال كليمات بويىنشا پاريج كەلىسىمىنە 1995 جىلدىڭ 12 جەلتوقساننان 2017 جىلدىڭ ءساۋىر ايى بويىنشا 195 ەل قول قويدى, ونىڭ ىشىندە 144 راتيفيكاتسيالادى.
جاڭعىرمالى ەنەرگياعا جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالار 7 جىل ىشىندە (2008-2015 جىلدار ارالىعى) 2,5 ەسە, 130-دان 329 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى.
2015 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن الەمدىك وندىرۋدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 23,7 پايىزعا جەتتى.
IRENA جاڭعىرمالى ەنەرگيا جانە باسقا دا كوزدەرى بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ ەسەپتەرىنە سايكەس, «تازا» ەنەرگيانى وندىرۋگە كەتكەن شىعىندار ۇدايى تومەندەۋ ۇستىندە.
سوڭعى جەتى جىلدا جەل تۋربينالارىنىڭ باعاسى 30-40 پايىز تومەندەدى, ال كۇن مودۋلدەرىنە شامامەن 5 ەسە تومەندەدى. ەلەكتر ەنەرگيانىڭ ورتاشا قۇنى جەردەگى جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارىندا ەداۋىر ارزاندادى. مىسالى, كۇن ەنەرگياسىنىڭ ورتا اۋكتسيوندىق باعاسى سوڭعى 10 جىل ىشىندە ءتورت ەسە تومەندەدى. باعا تومەندەۋىنىڭ ساپالى ۇقساس پروتسەسى جەل ەنەرگياسىنا قاتىستى دا ءجۇرىپ جاتىر.
وسى دەرەكتەردىڭ ناتيجەسىندە ەنەرگيانىڭ ورتاشا قۇنى 2025 جىلعا دەيىن 1 كيلوۆاتت-ساعات 4-5 تسەنتكە تومەندەيدى, ال يادرولىق رەاكتورلاردا جانە جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسى ايتارلىقتاي ارزان. ناتيجەسىندە جەك-ءتى نەعۇرلىم كەڭىنەن پايدالانۋدىڭ پايداسى مەن تارتىمدىلىعى ارتادى. بۇل فاكت سوڭعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاڭا ىسكە قوسىلعان قۋاتتارىندا جەك ۇلەسىنىڭ كۇرت ءوسۋىن سۋرەتتەيدى. بۇل ۇلەس 2012 جىلى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى 50 پايىزدىق مەجەدەن ءوتتى. جاڭادان ەنگىزىلەتىن ەنەرگەتيكادا جەك باسىم بولدى جانە ولاردىڭ جالپى الەمدىك اۋقىمداعى بولاشاعى زور. 2001 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن جاڭا قۋاتتارداعى جەك-ءتىڭ ۇلەسى 4,5 ەسە ءوستى جانە قازىر ول 60 پايىزدان اسادى.
ونىڭ ۇستىنە جاڭا كوزدەر ەسكىلەردەن ايتارلىقتاي وزۋدا. وسىلايشا, جاڭعىرمالى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جيىنتىق بەلگىلەنگەن قۋاتتارى جالپى العاندا, 7 جىلدا, 2008-2015 جىلدار ارالىعىندا 1,6 ەسە ارتتى. سونىمەن قاتار, جەك-ءتىڭ ەسكى ءتۇرى – سۋ ەنەرگياسى تەك 20 پايىزعا ءوستى, ال جاڭا تۇرلەرى الدەقايدا جوعارىلادى: جەل ەنەرگەتيكاسى 3,6 ەسە, فوتوەلەكتر 14 ەسە ءوستى.
بارلىق جەل گەنەراتورلارىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتتارى 2016 جىلدىڭ باسىندا-اق الەمدىك اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بەلگىلەنگەن قۋاتىنان اسىپ كەتكەنى اتاپ وتەرلىك. سونداي-اق, كوتەرىلۋ, تولقىندار ەنەرگيالارىن, گەوتەرمالدىق ەنەرگيانى, بيووتىن ەنەرگياسىن پايدالانۋ مەن جەك-ءتىڭ باسقا دا تۇرلەرى ءوسىپ كەلەدى.
الەمدىك ترەندتەر جانە ماسەلەگە وراي تۋىندايتىن سۇراقتار
ودان ءارى دامۋدىڭ شەشۋشى فاكتورى ول ەنەرگيا ءوندىرىسىنىڭ, سونداي-اق, ءتيىستى ينفراقۇرىلىم تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ (ورتاق ەلەكتر جەلىلەرىن جۇپتاستىرۋ, شوعىرلاندىرۋ, ءبولۋ جانە ت. ب.) بولماق. تۇراقتى ترەند جەك-ءتى ودان ءارى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ءبارىمىز كورىپ وتىرعانداي, ول تۇراقتى سيپاتقا يە.
2030 جىلعا دەيىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ جالپى بالانسىندا كوشباسشى بولادى دەپ بولجاۋدا. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ بولجامى بويىنشا, (IEA, ەىدۇ ورگانى) ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى 2030 جىلعا قاراي جەك كومەگىمەن وندىرىلەدى.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي وتىرىپ, بۇل بولاشاقتىڭ ەنەرگەتيكاسىنا ۇلكەن سەرپىن بولعانىن, بىراق ءبىز ءالى بۇل جولدىڭ سوڭىنا جەتپەگەنىمىزدى اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءبىر مىندەتتەر شەشىلەدى, ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوپ. ونىڭ ۇستىنە جىلجۋ مۇمكىندىگى بويىنشا بارلىق جاڭا كۇشتەردى تالاپ ەتەتىن مۇلدەم جاڭا مىندەتتەر دە تۋىندايدى. ولار زەرتتەۋدى جانە ينجەنەرلىك ىزدەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى جانە ونىڭ اياسىندا وتكىزىلەتىن ينجەنەرلەر مەن عالىمداردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى ىلگەرى جىلجۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوساتىنىنا كۇمانىمىز جوق.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
WSEC-2017 ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميا پرەزيدەنتى, اكادەميك
