ەگىس القابى ۇلعايدى
اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات ايتۋعانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بيىل ەلىمىزدەگى ەگىس القابىنىڭ جالپى اۋدانى 22,5 ملن گەكتاردى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 650 مىڭ گەكتارعا ارتىق. ەگىن ەگۋ جۇمىستارىن ءارتاراپتاندىرۋ اياسىندا سۇرانىسى جوعارى داقىلداردى ەگەتىن القاپتار 1 ملن 348 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلدى, بۇل اوك دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوسپارلانعان ينديكاتورىنان 340 مىڭ گەكتارعا جوعارى كورسەتكىش بولىپ وتىر.
ق.ايتۋعانوۆ سونداي-اق, جاسىمىق ەگىسىن ۇلعايتۋ قازاقستانعا الەمدە اۋماق بويىنشا بەسىنشى جانە ەكسپورت بويىنشا ءتورتىنشى ورىندى يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن, بۇدان وزگە, بيىل قانت ءوندىرىسى ءبىر جارىم ەسەگە, مايلى داقىلدار 1,3 ەسەگە ۇلعايتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى ءار گەكتاردىڭ تيىمدىلىگى مەن ءوندىرىستىڭ تابىستىلىعىن ارتتىرعان. ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر, سونىمەن قاتار, تۇقىم شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ قاراجاتتارىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,3 ەسەگە وسكەنىن, بىرەگەي جانە ەليتالىق تۇقىمدار ءوندىرىسى قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەنىن جانە تۇقىم شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ وزگە دە شارالارى قابىلدانعانىن جەتكىزدى.
جيىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ناۋقانىنداعى اسا ماڭىزدى ماسەلە – ديزەلدىك وتىنمەن قامتۋ جايى دا ءسوز بولدى. ق.ايتۋعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتىنعا سۇرانىس تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ول, سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ جازدىق ەگىس كەزەڭىندە اكتسيزدەردىڭ مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ تۋرالى شەشىمى ديزەل وتىنى باعاسىن رەسپۋبليكا بويىنشا ورتا ەسەپپەن ليترىنە 123 تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
ەگىستەردى حيميالىق وڭدەۋ بويىنشا قورعاۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە قوسىمشا پەستيتسيدتەر مەن تەحنيكالار جەتكىزىلگەن. 591 مىڭ گەكتار جەر وڭدەلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە زاقىم كەلتىرىلمەگەن. «وزگە وڭىرلەردە ءۇيىرلى كوكقاسقا شەگىرتكەلەرگە قارسى ولاردان قورعاۋ شارالارى جوسپار بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر ق.ايتۋعانوۆ.
وتىرىستا سونىمەن قاتار قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, الماتى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى وڭىرلەردەگى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى جانە اوك دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان شارالاردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپ بەردى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر – شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى ا.كاسيتسين, م.فازۋلوۆ ءسوز سويلەدى.
ماسەلەنى تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە ەگىستىكتەردىڭ فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىگى شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تاپسىرمالار بەردى. ب.ساعىنتاەۆ ينۆەستيتسيالار مەن دامۋ مينيسترلىگىنە تىڭايتقىش وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋدى جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى كولەمىن ارتتىرۋ ولاردى تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن جانە وسىمدىكتەردى اۋرۋلار مەن زيانكەستەردەن قورعاۋ قۇرالدارىمەن زاماناۋي وڭدەۋ شارالارىن قولدانۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
ەڭبەك نارىعى رەتتەلىپ كەلەدى
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس قازاقستان ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگى فاكتورى بويىنشا الەمنىڭ وزىق وتىزدىعىنا ەندى. بۇل تۋرالى كەشە ۇكىمەت وتىرىسىندا مالىمدەلدى. وندا, سونداي-اق, قازىر قازاقستاندا ەڭبەك داۋلارى مەن ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزدار ازايىپ كەلە جاتقانى ايتىلدى.
«بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ سانى 8,5 ميلليوننان استى نەمەسە جالپى قازاقستان حالقىنىڭ 50 پايىزىنا جۋىقتادى. ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ قاي قوعامنىڭ بولسا دا, وزەكتى ماسەلەسى بولىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى تىزبەسىنە ەنگىزىپ, جىل سايىن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا تاۋەلسىز ساۋالداما جۇرگىزەدى.
2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, وسى بەلدى ۇيىمنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالداماسى بويىنشا, قازاقستان 140 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 20-ورىندى الىپ, 30 دامىعان مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىردى. بۇل ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيتىن تاراپتاردىڭ مۇددەلەر تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي وتىرىپ, اتقارىلعان جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى», دەدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا جاڭا ەڭبەك كودەكسىنىڭ قۇقىقتىق قولدانىلۋ تاجىريبەسى ماسەلەلەرى مەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ شارالارى تۋرالى بايانداماسىندا.
قازاقستاندا 122 ەڭبەك ستاندارتى بەكىتىلىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ونى قورعاۋ تالاپتارىنان تۇراتىن 11 ستاندارت قايتا قاراستىرىلىپ, بيزنەسكە بايلانىستى تەكسەرۋ پاراقتارىنىڭ تالاپتارى 43-تەن 24-كە دەيىن ىقشامدالعان. ناتيجەسىندە تەكسەرىلەتىن نىساندار سانى 2012 جىلعى 18 مىڭنان 2016 جىلى 10 مىڭعا دەيىن ازايسا, 2017 جىلدىڭ 5 ايىندا 5 مىڭ ۇيىمنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ەكشەلگەن.
«بيىلعى 5 اي اۋقىمىندا 10 مىڭنان استام جۇمىسشىنىڭ 1,5 ملرد تەڭگە قارىزى ءوندىرىلدى. اعىمداعى 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنداعى ەڭبەكاقى بويىنشا قارىز 88 ملن تەڭگەنى كورسەتۋدە. 2016 جىلى وندىرىستە زارداپ شەككەندەردىڭ سانى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,4 پايىزعا ازايىپ 670 مىڭنان استام جۇمىسشى زياندى ەڭبەك احۋالىنداعى جۇمىسى ءۇشىن ءتۇرلى وتەماقىلارعا يە بولدى. بۇل ماقساتقا جۇمىس بەرۋشىلەر جاعى 99,7 ملرد تەڭگە ءبولدى», دەدى مينيستر.
جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن مينيسترلىك تاراپىنان ءتيىستى مەموراندۋمدارعا قول قويىلۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا مەموراندۋمدار ارقىلى 2,8 ملن. ادامنىڭ جۇمىس ورنىنىڭ ساقتالىنۋى كوزدەلىپ وتىر. كاسىپورىنداردا قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايىن قالىپتاستىرۋدا, قۇرامىنا جۇمىس بەرۋشىلەر مەن كاسىپوداقتار وكىلدەرى كىرەتىن 12 000 وندىرىستىك كەڭەس جاساقتالعان. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىمەن بىرلەسىپ, كاسىپوداقتار قىزمەتىن جەتىلدىرۋ مەن ەڭبەك كيكىلجىڭدەرىن شەشۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەگەن. بۇل ماسەلە بويىنشا كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ءا.قۇسايىنوۆ, «قازاقويل اقتوبە» جشس باس ديرەكتورى ر.ىزمۇحانبەت, سونداي-اق, ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ اكىمدەرى قوسىمشا باياندادى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت باسشىسى جۇمىسشىلاردى بوساتۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن كاسىپورىندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتى. سونداي-اق, اكىمدەرگە ەڭبەك تاۋەكەلدەرى كارتاسى اياسىندا ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. قازاقستاننىڭ ءاربىر وڭىرىندە جۇمىسكەرلەردى قىسقارتۋ بويىنشا بولجامدار بولۋى كەرەك, وعان قوسا, وندا قىسقارتىلاتىنداردىڭ سانى عانا ەمەس, بولجالدى ەڭبەكپەن قامتۋ ورىندارى دا ەسكەرىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, ەڭبەكاقىنى كىدىرتپەي تولەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت, دەدى پرەمەر-مينيستر.
جەمقورلىق ازايماي تۇر...
ۇكىمەت وتىرىسىندا تالقىلانعان تاعى ءبىر ماسەلە – مەملەكەتتىك ورگانداردا سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ شارالارى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اليك شپەكباەۆ جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا قولدانىلاتىن شارالار تۋرالى باياندادى.
ء«بىز جەمقورلىق سحەمالارىن انىقتاۋ جۇمىسىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. 2016 جىلدىڭ وزىندە 7 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ قىزمەتى انىقتالىپ, 90-نان استام لاۋازىمدى قىزمەتكەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. مۇنداي قىلمىستىق توپتار الماتى, اقتوبە, اقمولا, جامبىل, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا قىزمەت ەتكەن», دەدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. سونداي-اق, ول بىلتىر جەمقورلىقتىڭ 89 فاكتىسى تىركەلگەنىن, ولار بويىنشا 360 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانىن جەتكىزدى.
ا.شپەكباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, 2001 جىلدان بەرى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى بويىنشا ەلىمىزدە 10 مىڭنان استام ادام سوتتالعان. «سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى بويىنشا سوتتالعانداردىڭ 70 پايىزى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن. 2001 جىلدان بەرى جەمقورلىق قىلمىستاردان كەلگەن ماتەريالدىق شىعىن 240 ميلليارد تەڭگەدەن استى. ونىڭ 44 پايىزى قايتارىلدى. بۇل جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ قولداۋى ارتقانىنىڭ ناتيجەسى», دەدى ا.شپەكباەۆ.
ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ ىشىندە سوتتالعانداردىڭ سانى بويىنشا ىشكى ىستەر, قارجى, ادىلەت, قورعانىس, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى كوش باسىندا تۇر. 2016 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى تىركەلگەن 398 فاكتىنىڭ 50 پايىزعا جۋىعى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىمەن بايلانىستى بولعان. سوندىقتان دا وسى سالادا جەمقورلىقپەن كۇرەس بويىنشا جوسپار ازىرلەپ, ىسكە اسىراتىن قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر ەكەن. اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارىنىڭ مالىمەتىنشە, قارجى مينيسترلىگىندە سوتتالعانداردىڭ 86 پايىزى – كەدەندىك, سالىق, سونداي-اق, ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ىشىندە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, اكىمدەردىڭ اپپاراتى, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ سالالارىندا جەمقورلىققا ءجيى جول بەرىلەدى. ال وڭىرلەر اراسىندا رەيتينگتى شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى جانە جامبىل وبلىستارى باستاپ تۇر.
ۇكىمەت باسشىسى بارلىق سالادا سايكەس تالداۋ جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدى جانە انىقتالعان جەمقورلىق تاۋەكەلدەردى جويۋ بويىنشا ناقتى شارالار قولدانۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق, باسقارۋ ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جاي-كۇيىنە ىشكى تالداۋ جۇرگىزۋ جانە ارەكەت ەتۋدىڭ كەشەندى شارالارىن قولدانۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
