تاپسىرمالار بەلسەندى ورىندالا باستادى

جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي كەزەكتى جالپى وتىرىس وتكىزدى.  ونىڭ جۇمىسىنا جوعارعى سوتتىڭ سوت القالارىنىڭ توراعالارى مەن سۋديالارى, عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس مۇشەلەرى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ, ادىلەت, قارجى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جالپى وتىرىستىڭ جۇ­مى­سىن اشا كەلە, قايرات ءمامي وتىرىسقا قاتىسۋ­شىلار­دىڭ نازارىن رەسپۋبليكا سۋديا­لارىنىڭ VII سەزىندە مەم­لەكەت باسشىسى ايقىنداعان قۇقىق­تىق ايقىندىلىق دەڭ­گەيىن ارتتىرۋ, تۇراقتى ءارى بولجامدى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگىنە اۋداردى. جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارى ءدال وسى مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالىپ وتىر. ونى ازىرلەۋ بارىسىندا, ەڭ الدىمەن, قولدانىستاعى سوت پراكتيكاسى تالدانادى جانە سوتتاردىڭ قۇقىق نورمالارىن بىركەلكى قولدانۋ بويىنشا تاسىلدەرى پىسىقتالادى. بۇل جوعارعى سوتقا جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سوت ىستەرىن قاراۋ تاجىريبەسىنىڭ بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى وتىرىستىڭ كۇن ءتار­تىبىنە جوعارعى سوتتىڭ بەس نور­­­ما­تيۆ­تىك قاۋلىسى شىعا­رىلدى. «بانكتىك قارىز شارتتارىنان تۋىندايتىن داۋلار بو­يىنشا ازاماتتىق ىستەردى قاراۋدىڭ سوت پراكتيكاسى تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلى قازاق­ستاندىقتار ءۇشىن كوپ­تەن كۇت­كەن وزەكتى قۇجات بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوت سۋدياسى دۇيسەن تۇمابەكوۆ قاۋلى جوباسى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ءازىر­لەنگەنىن اتاپ ءوتتى. جوبادا جوعارعى سوتتىڭ قاداعا­لاۋ ساتى­­­سىنىڭ انىقتامالارى مەن سوت قۇجاتتارى, وسى سانات­تاعى ازاماتتىق ىستەر, ەلىمىز­دەگى يپوتەكالىق نەسيەلەن­دىرۋ­­دىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ ماسە­لەلەرى, وسى قۇقىقتىق قا­تى­­ناس­تى رەتتەيتىن زاڭناما­لىق بازا تالدانعان. تالقىلانۋعا ۇسىنىلعان نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسى قۇقىق قولدانۋداعى مىناداي قيىندىقتاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان: قارىزدى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى تالاپ (نەگىزگى بورىش, سىياقى, تۇراقسىزدىق ايىبى جانە سول سياقتىلار) بانكتىڭ قارىز شارتىنىڭ تالاپتارى مەن زاڭعا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن, شارتقا قول قويماي تۇرىپ جانە قارىز بەرمەس بۇرىن بانك قارىز الۋ­شىنىڭ نەسيەنى تولەۋ قابى­لەتىن جان-جاقتى, تولىق ءارى ساپا­لى تۇردە باعالاعاندىعىن انىق­تاۋ. اڭگىمە قارىز الۋشى­نىڭ تۇ­راق­تى نەمەسە جەتكىلىكتى كىرى­سى مەن قارىزدى وتەۋى ءۇشىن ءوز­گە دە تابىس كوزدەرى, سالىق جانە بيۋد­جەتكە تولەنەتىن وزگە دە ءمىن­دەتتى تولەمدەر بويىنشا قا­رى­زى, ءۇشىنشى تۇلعانىڭ ال­دىن­­داعى قارىزى بار نەمەسە جوق­تى­عىن انىقتاۋ تۋرالى بولىپ وتىر. «سوتتاردىڭ ازاماتتىق ءىس­تەر بويىنشا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىن قولدانۋىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسىن تانىستىرا كەلە, جوعارعى سوت سۋدياسى بەيبىت شەر­مۇحا­مەتوۆ رەسپۋبليكاداعى تابي­عي رەسۋرستار جالپى نە ارنايى تابيعات پايدالانۋىندا بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسىندا قورشاعان ورتاعا, جەكە تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن دەن­ساۋلىعىنا, زاڭدى تۇلعالار مەن مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە ەكولو­گيا­لىق قۇقىق بۇزۋشىلار تاراپىنان كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىلگەن. جوبا­دا كەلتىرىلگەن زياندى ەكو­ن­و­ميكالىق باعالاۋدىڭ تىكە­­لەي جانە جاناما ادىستەرىن قول­دانۋ ماسەلەلەرى, سوت تورە­لىگىنە قول جەتكىزۋ تۋرالى ورحۋس كون­ۆەنتسياسىنىڭ قاعيداتتارى تالقىلانعان. قالدىقتاردى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋ بويىنشا مەنشىك يەلەرىنىڭ جاۋاپ­كەر­­شىلىكتەرى تۋرالى تۇسىنىك­تەمەلەر بەرىلگەن. جوعارعى سوت سۋدياسى ۇل­بوسىن سۇلەيمەنوۆا «ازا­مات­ت­ىق ىستەردى سوتتىڭ قاراۋى­نا ازىرلەۋ تۋرالى» 2001 جىل­عى 13 جەلتوقسانداعى نور­ماتيۆتىك قاۋلىعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندىردى. نور­ماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسى پروتسەستىك زاڭناما نورمالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جانە دەر كەزىندە ازىرلەنگەن. سەبەبى, جاڭا رەداكتسياداعى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس­تىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىس­تى «ازاماتتىق ىستەردى سوتتىڭ قاراۋىنا ازىرلەۋ تۋرالى» قول­دا­نىستاعى نورماتيۆتىك قاۋلى­عا وزگەرىستەردى دەرەۋ ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. «سوتتاردىڭ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا جەكە قاۋلىلار شىعارۋ تاجىريبەسى تۋرالى» 2003 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى №11 جوعارعى سوتتىڭ نور­ماتيۆ­تىك قاۋلىسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جوعارعى سوت سۋدياسى لاۋرا اعىباەۆا جاڭا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ جاڭاشىل­دىقتارىمەن, تەرگەۋ سۋديالارى ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋىمەن, ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋ­مەن بايلانىستى دەپ ءتۇسىن­دىردى. نورماتيۆتىك قاۋلى­نىڭ جوباسىندا سوتتىڭ ءتار­بيە­لىك جانە الدىن الۋ, ازامات­تار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن قولداۋداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جاسالۋىنا اسەر ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى سوتتاردىڭ انىقتاۋى مەن جويۋ قىزمەتىندەگى جەكە قاۋلىلاردىڭ ماڭىزدى ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن. جەكە قاۋلى شىعارۋعا زاڭ شىعارۋشى تاراپىنان كوزدەلگەن نەگىزدەردى شارتتى تۇردە بىلايشا بولۋگە بولادى: قىلمىستىڭ جاسالۋىنا ىقپال ەتكەن سەبەپتەر مەن جاعدايلار, ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە جىبەرىلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ دۇرىس ەمەس ءجۇرىس-تۇرىسى, قىلمىستىڭ جولىن كەسۋگە نەمەسە اشۋعا كومەكتەسكەن ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ. «جەكە قاۋلىلاردا ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ نازارى ءىس بويىنشا انىقتالعان ناقتى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا اۋدارىلۋمەن قاتار, مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار الداعى ۋاقىتتا قايتالانباس ءۇشىن ءتيىس­تى شارالار قابىلداۋ تۋرالى تالاپ قويىلادى», – دەدى ل.اعىباەۆا. وسىلايشا, سوت زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الادى. سوت پراكتيكاسىن دۇرىس, زاڭنامانى بىركەلكى قول­دانۋعا جانە الدىن الۋ جۇمىس­تارىن كۇشەيتۋگە, سوتقا دەيىنگى ساتىداعى كەم­شى­لىك­تەرگە جول بەرمەۋگە باعىت­تاي­دى, پروكۋروردىڭ نازارىن كەمشىلىكتەردى ۋاقتىلى انىقتاۋعا جانە تەرگەۋ مەن انىقتاۋدىڭ زاڭدىلىعىنا قاداعالاۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا ولاردى جويۋعا اۋدارتادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشى­لىق زاڭناماسىن قولدانۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى جوعارعى سوتى­نىڭ كەيبىر نورماتيۆتىك قاۋ­لى­لارىنا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­­تىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت­تىگىن جوعارعى سوت سۋدياسى تال­عات باراتبەكوۆ ولاردى قول­­دانىستاعى زاڭناماعا ءساي­كەس­تەندىرۋ قاجەتتىگىمەن ءتۇسىن­دىردى. جالپى وتىرىس­قا قاتىسۋ­شىلار نورماتيۆ­تىك قاۋلى­لار­دىڭ جوبالارىن تالقىلا­دى, ولارعا ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر ەنگىزدى. اتالعان قاۋلى­لار رەداكتسيالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزگەننەن كەيىن جالپى وتىرىستا بەكىتىلەتىن بولادى. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»