جاقىندا الاش ارداگەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «عىلىم ورداسىنىڭ» كىتاپحاناسى كونفەرەنتس-زالىندا «الاشتىڭ ءاليحانى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا سالتاناتتى كەش ءوتتى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ قازاقتىڭ كونە جىر-داستاندارىن, ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردى جيناقتادى. ونىڭ قازاق ۇلتى الدىنداعى ولشەۋسىز, وشپەس ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – سانكت-پەتەربۋرگتە 1909 جىلى جارىق كورگەن ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعى ەدى.
ءاليحان بوكەيحان قازاقتى ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە كورگىسى كەلدى. وسى ورايدا ول ۇسىنعان الاش اتاۋى ۇلتتى ۇيىستىرۋعا مۇرىندىق بولاتىن تاماشا يدەيا بولىپ شىقتى. بۇل يدەيانى ءاليحان بوكەيحان الاش قوزعالىسى پايدا بولعانعا دەيىن-اق ءاردايىم ايتىپ جۇرگەن ەدى. سوناۋ 1910 جىلدىڭ وزىندە-اق «قازاقتار» دەپ اتالاتىن تاريحي وچەركىندە قازاقتاردىڭ سوعىس ۇرانى «الاش دەگەن ميفتىك تۇلعا» ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
1917 جىلى قاراشا ايىندا وتكەن قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ سايلاۋىندا قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى «الاش» پارتياسىن قولدادى, ءسويتىپ, «الاش» پارتياسى 43 دەپۋتاتتىق مانداتتى يەلەندى. «الاش» پارتياسى قازان توڭكەرىسىنىڭ قارساڭىندا رەسەيدەگى ەلۋگە جۋىق پارتيانىڭ ءىشىندە سەگىزىنشى ورىندا تۇرعان ەدى.
ءاليحان بوكەيحان قاراپايىم ءومىر ءسۇردى. ول تۇتقىنعا الىنىپ, 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەندە, قىزى ەليزاۆەتا مەن نەمەرەسى ەسكەندىرگە ماسكەۋدىڭ كوممۋنالدىق پاتەرىنەن ءبىر بولمە مەن كىتاپتار, فوتوالبوم, بىرقاتار قولجازبالار عانا قالدى.
نكۆد-نىڭ تەرگەۋىندە الاش پارتياسى مەن كەڭەستىك بيلىككە قارسى ارەكەتتەرىنە بايلانىستى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان بوكەيحانوۆ اقتىق سوزىندە «كەڭەستىك بيلىكتى سۇيگەن ەمەسپىن, بىراق مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن» – دەپ مالىمدەدى. ۇكىم سول كۇنى-اق جۇزەگە اسىرىلدى. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى «قازاق تاريحىنان» دەپ اتالاتىن تاريحي وچەركىندە: «ۇكiمەتتiڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرiندە ايداۋىنا دا, اباقتىسىنا دا شىداپ, ەل ءۇشiن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلiندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان», – دەپ جازدى.
تىرشىلىگىندە قازاقتىڭ ازاتتىعىن ارمان قىلعان اسىل تەكتى, اردا تۋعان ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعىن بۇگىندە تاۋەلسىز قازاق ەلى كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋدە. تۇركى الەمىندەگى ۇلى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى, قيلى زاماندا تۋىلىپ, ءومىرىن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان عازيز جاننىڭ اتىن ارداقتاپ, ارۋاعىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان شارا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا دا ءوتتى. اتالعان شاراعا قاتىسقان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتالىپ ءوتىپ جاتقانىن ايتا كەلە, ەلىم دەگەن ەردىڭ ەسىمى تاريحتا ماڭگى قالارىن جەتكىزدى.
«ءاليحان بوكەيحانوۆ حالىقتىڭ كوكىرەگىنە عاسىرلار بويى شەر بولىپ قاتقان ازاتتىق تۋرالى اڭساردى, ەگەمەن ەل بولۋ جايلى ۇلى يدەيانى جاڭعىرتۋشى, ابىلاي مەن كەنەسارى حانداردىڭ ىستەرىن لايىقتى جالعاستىرۋشى بولدى. سۇلتانماحمۇتشا ايتساق, «قازاق ءۇشىن جۇرەك مايىن شام قىلعان» كوزسىز باتىر, زامانىنان وزىپ تۋعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى بيىك ورە يەسى ەدى», – دەدى ب.بايبەك.
سالتاناتتى كەشتە ءاليحان بوكەيحانوۆقا ارنالعان ءومىرباياندىق دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى.
ساپارباي پارمانقۇلوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
جاقىندا الاش ارداگەرى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «عىلىم ورداسىنىڭ» كىتاپحاناسى كونفەرەنتس-زالىندا «الاشتىڭ ءاليحانى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا سالتاناتتى كەش ءوتتى.
ءاليحان بوكەيحانوۆ قازاقتىڭ كونە جىر-داستاندارىن, ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردى جيناقتادى. ونىڭ قازاق ۇلتى الدىنداعى ولشەۋسىز, وشپەس ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – سانكت-پەتەربۋرگتە 1909 جىلى جارىق كورگەن ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعى ەدى.
ءاليحان بوكەيحان قازاقتى ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە كورگىسى كەلدى. وسى ورايدا ول ۇسىنعان الاش اتاۋى ۇلتتى ۇيىستىرۋعا مۇرىندىق بولاتىن تاماشا يدەيا بولىپ شىقتى. بۇل يدەيانى ءاليحان بوكەيحان الاش قوزعالىسى پايدا بولعانعا دەيىن-اق ءاردايىم ايتىپ جۇرگەن ەدى. سوناۋ 1910 جىلدىڭ وزىندە-اق «قازاقتار» دەپ اتالاتىن تاريحي وچەركىندە قازاقتاردىڭ سوعىس ۇرانى «الاش دەگەن ميفتىك تۇلعا» ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
1917 جىلى قاراشا ايىندا وتكەن قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ سايلاۋىندا قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى «الاش» پارتياسىن قولدادى, ءسويتىپ, «الاش» پارتياسى 43 دەپۋتاتتىق مانداتتى يەلەندى. «الاش» پارتياسى قازان توڭكەرىسىنىڭ قارساڭىندا رەسەيدەگى ەلۋگە جۋىق پارتيانىڭ ءىشىندە سەگىزىنشى ورىندا تۇرعان ەدى.
ءاليحان بوكەيحان قاراپايىم ءومىر ءسۇردى. ول تۇتقىنعا الىنىپ, 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەندە, قىزى ەليزاۆەتا مەن نەمەرەسى ەسكەندىرگە ماسكەۋدىڭ كوممۋنالدىق پاتەرىنەن ءبىر بولمە مەن كىتاپتار, فوتوالبوم, بىرقاتار قولجازبالار عانا قالدى.
نكۆد-نىڭ تەرگەۋىندە الاش پارتياسى مەن كەڭەستىك بيلىككە قارسى ارەكەتتەرىنە بايلانىستى بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان بوكەيحانوۆ اقتىق سوزىندە «كەڭەستىك بيلىكتى سۇيگەن ەمەسپىن, بىراق مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن» – دەپ مالىمدەدى. ۇكىم سول كۇنى-اق جۇزەگە اسىرىلدى. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى «قازاق تاريحىنان» دەپ اتالاتىن تاريحي وچەركىندە: «ۇكiمەتتiڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرiندە ايداۋىنا دا, اباقتىسىنا دا شىداپ, ەل ءۇشiن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلiندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – ءاليحان», – دەپ جازدى.
تىرشىلىگىندە قازاقتىڭ ازاتتىعىن ارمان قىلعان اسىل تەكتى, اردا تۋعان ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعىن بۇگىندە تاۋەلسىز قازاق ەلى كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋدە. تۇركى الەمىندەگى ۇلى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى, قيلى زاماندا تۋىلىپ, ءومىرىن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسكە ارناعان عازيز جاننىڭ اتىن ارداقتاپ, ارۋاعىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان شارا مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا دا ءوتتى. اتالعان شاراعا قاتىسقان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتالىپ ءوتىپ جاتقانىن ايتا كەلە, ەلىم دەگەن ەردىڭ ەسىمى تاريحتا ماڭگى قالارىن جەتكىزدى.
«ءاليحان بوكەيحانوۆ حالىقتىڭ كوكىرەگىنە عاسىرلار بويى شەر بولىپ قاتقان ازاتتىق تۋرالى اڭساردى, ەگەمەن ەل بولۋ جايلى ۇلى يدەيانى جاڭعىرتۋشى, ابىلاي مەن كەنەسارى حانداردىڭ ىستەرىن لايىقتى جالعاستىرۋشى بولدى. سۇلتانماحمۇتشا ايتساق, «قازاق ءۇشىن جۇرەك مايىن شام قىلعان» كوزسىز باتىر, زامانىنان وزىپ تۋعان ءبىلىمدى دە بىلىكتى بيىك ورە يەسى ەدى», – دەدى ب.بايبەك.
سالتاناتتى كەشتە ءاليحان بوكەيحانوۆقا ارنالعان ءومىرباياندىق دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى.
ساپارباي پارمانقۇلوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
