اۋىل مۇعالىمى

جاس جەتكىنگە بىلىمنەن ءنار بەرەتىن. سوڭىنان جۇزدەپ شاكىرت ەرەتىن. بالانىڭ بىلگەنىنە ءماز بوپ كۇلەتىن. وقۋشىسى توپتان وزسا, باقىتقا كەنەلىپ جۇرەتىن. وزگە ءۇشىن كۇيەتىن. ما­مان­دىعىن سۇيە­تىن. ۇيرەتۋدەن جالىق­پاي­تىن. جالاقىسى جەتپەسە دە, تا­رىق­­پايتىن. بولار بالانى, سو­ناداي­دان انىقتايتىن. قانشا قيىن­دىق بولسا دا, قامىقپايتىن. جىل وتكەن سايىن شارىقتايتىن. ول – ۇستاز. ەكى اياقتى پەندەنىڭ ءبارى ۇستازدىڭ الدىن كوردى. «تارىداي بولىپ» تا­بال­دى­رىق اتتاعانىڭدا جىلى جۇزبەن قار­سى الىپ, بار بىلگەنىن بالا بويىنا ءسىڭىرىپ, «تاۋداي» ەتىپ شىعاراتىن دا وسى ما­مان­دىق يەلەرى. ولار بولا­شاق­تىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. «ۇستازى مىق­تىنىڭ, ۇستانىمى مىقتى» دەيتىن حالىق ءتامسىلى وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ويتكەنى, سەنىڭ الدىمەن ادام, ونان سوڭ مامان بولۋىڭ دا كوپ جاع­دايدا وسى وقىتۋشىعا بايلانىستى. وتكەن عاسىردا مۇعالىم ەڭ قادىرلى ماماندىق بولدى. ونى مىنادان-اق بىلۋگە بولادى. قاراتابان بالامىز. ماح­مۇت دەگەن اتامىز بولاتىن اۋىل­دا. تاياقتى ات قىپ ءمىنىپ, جەردىڭ شا­ڭىن كوككە كوتەرىپ جۇرگەندە اتامىز كەلە جاتادى. سوندا ەكى قولدى العا سا­لىپ, جۇگىرىپ جەتىپ, سالەم بە­رەتىن ەدىك. سول كىسى «و, مۇعالىم بول» دەپ باتا بەرەتىن. ادەتتە, اۋىل اقساقال­دارى «مولدا بول» دەيتىن. بۇل نەنى اڭ­عارتادى؟ قارا تانىماعان قازاقتىڭ قارا شالى مۇعالىمدىكتى بارىنەن جوعا­رى قويادى دەگەن ءسوز. بىزدىڭشە, ۇستاز بولۋ ءۇشىن ۇلكەن ءجۇ­­رەك كەرەك. جۇرتتىڭ بالاسىن جاق­سى كو­رىپ, سولاردىڭ بولاشاعىنا سەنىپ, ءار تەنتەكتى تاربيەگە ۇيرەتىپ, ولار­دىڭ سانا­سى­نا ساۋلە قۇيىپ, ءبى­لىم­نىڭ قاينار بۇلا­عى­نان سۋسىنداتۋ ءار­كىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ول تەك ۇلكەن جۇرەكتى ازامات­تار­دىڭ عانا قو­لىنان كەلەتىن ءىس. تىز ەتپە, شىدامسىز ادامنان ءجونى ءتۇزۋ ۇستاز دا شىق­پاي­دى. مۇعالىم اسا جوعارى سابىر­دىڭ يەسى بولۋى قاجەت. ول ءوزى ەككەن ءبى­لىم­نىڭ جەمىسىن جىلدار بويىنا كۇتەدى. جانە سول ءبىلىمنىڭ دالاعا كەتپەۋىن, ەڭ­بە­گىنىڭ ەش بولماۋىن قاداعالايدى. قىس­قا­سى, ۇستازدىق ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق. وسى سوزىمىزگە الدەكىمنىڭ كەكەسىنمەن قاراۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى, وسى كۇنى مۇعالىمنىڭ قادىرى ءبىز قالاعانداي بولماي تۇر. اناۋ ءبىر توقىراۋ جىل­دا­رى ۇستاز­دار­دىڭ الا قاپ ارقالاپ, ساۋداگەرلىكتى كا­سىپ ەتىپ كەتكەنى بار. سەبەبى, كۇنكورىس كەرەك. جاۋىردى جابا توقىپ قايتەيىك, سول تۇستا تالاي بىلىكتى مامان بازار جا­عالادى. ولاردىڭ مەكتەپكە قايتىپ ورال­عانىنان, ورال­ما­عانى كوپ. وسى ءبىر ءولى­ارا تۇستا مەكتەپتەرگە ءبىلىمى ءدۇدامال, بىلىگى سىن كوتەرمەيتىن ادامدار قابىل­دا­نىپ كەتىپ جاتتى. سايىپ كەلگەندە, وسى­نىڭ ءبارى مۇعالىم بەدەلىنىڭ تۇسۋىنە اسەر ەتتى. دەگەنمەن, سونداي وتپەلى كەزەڭدە دە ماماندىعىنا ادال ادامدار بولدى. ولار التىن ۇياسىن از عانا تيىن-تە­بەن­گە اۋىس­تىرعان جوق. بالاعا ءبىلىم بەرۋدى باستى شارت دەپ تانىدى. تى­نىم­سىز ەڭبەك ەتتى. نارىق زامانى قوس وك­پەسىنەن قىسىپ, ساناسىن قانشا تۇر­مىس بيلەسە دە, مەكتەبىن قيىپ كەتپەدى. ماماندىعىنا ادال ۇستازدىڭ ءبىرى رابيا شەراليەۆا. اتاقتى نارتاي اقىن اۋىلىنداعى №156 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى. ول قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋ­نىڭ تۇلەگى. اتال­عان جوعارى وقۋ ور­نىن قايتا قۇرۋدىڭ قىزۋى قايتا باس­تا­عاندا بىتىرگەن ول جولدامامەن اۋىل­عا كەلەدى. شيەلى اۋدانى­نىڭ شەتكى اۋىل­دارىنا بارادى. قوس­ۇيەڭ­كى – قا­را­تاۋدىڭ قوينىندا جاتقان اۋىل. حا­لىق سانى دا از. ارنايى اۆتوبۋس تا قا­تى­نامايدى. جاس مامان وسىنداي جەرگە كەلىپ, جۇمىسقا بىلەك ءتۇرىپ كىرىسىپ كە­تەدى. الماتىدا جيعان ءبىلىمىن الىس اۋىلداعى بالالارعا ءۇي­رەتە باس­تاي­دى. ەڭ­بەك­قور­لىعىن ەلەگەن بولار, ونى دي­رەك­­تور­دىڭ وقۋ-تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىن­با­سا­رى ەتىپ تاعايىندايدى. كەي­ىن­­نەن نارتاي اۋى­لىنا اۋىسادى. – ساباققا قاجەتتى كور­­نەكى قۇرالداردى ءتۇ­نىمەن وتىرىپ ءوز قولى­مىز­بەن جاساي­تىن ەدىك. جوسپار جازۋ, بالالار­دىڭ سابا­عىن تەكسەرۋ, وعان ءال­گىن­دەي كور­نەكى قۇرال­دار جاساۋ سەكىلدى تى­نىم­­سىز جۇ­مىستار ۋا­قى­تپەن ساناس­تىر­ماي­تىن. سەبەبى, بەلگىلى. بالا ءبىلىم الۋى كەرەك. سەنىڭ سالعىرتتىعىڭ, جۇمىسقا ءجۇر­دىم-باردىم قاراعانىڭ وقۋشىعا سالقى­نىن تيگىزبەۋى ءتيىس, – دەيدى ۇستاز. جاعرافيا ءپانىن جالىقپاي وقى­تىپ كەلە جاتقان ۇستازدان توقىراۋ جىل­داردا­عى جاعدايدى سۇرايمىز عوي, باياعى. ال­دى­مەن اۋىر كۇرسىنىپ الدى. سونان سوڭ اڭگىمەسىن بىلاي دەپ جال­عادى. «ەگەمەندىك الدىق دەپ قۋانى­شى­مىز قوينىمىزعا سيماي جۇرگەندە, ونىڭ قيىنشىلىقتارى بولادى دەپ ويلادىق پا؟ ابدەن «وكىمەت ءولتىر­مەي­دى» دەگەن پسيحولوگياعا ۇيرەن­گەن بىزگە, «ءوز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» پرينتسيپىنە ءۇي­رەنىسۋ اۋىرعا سوقتى. ازىن-اۋلاق قانا ايلىق. ونىڭ ءوزى ۋاقىتىلى قولعا تيمەيدى. جارتى جىلداپ جالاقى كور­مە­گەن شاقتارىمىز بولدى. تىرشىلىك ءتىرى پەندەنى ءوز يىرىمىنە ءۇيىرىپ الادى. سودان بولار, كوپتەگەن ارىپتەستەرىمىز نەسىبەسىن باسقا جاقتاردان ىزدەدى. ءوز باسىم مەكتەپتى قيىپ كەتە المادىم. جۇزدەگەن وقۋشىنىڭ كوزىن جاۋدىرەتىپ قالاي قيىپ كەتەسىڭ؟» دەپ ول ودان ءارى بىزگە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. اۋىل زيالىسى تاپ وسىنداي-اق بولار دەپ ويلادىق سول ساتتە. ءرابيا نۇرتازاقىزى ازاتتىقتىڭ ال­­عاش­قى جىلدارىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭاي بولماعانىن ايتادى. ويتكەنى, بۇ­رىنعى كورنەكى قۇرالدار مەن وقۋ­لىق­تار بۇگىن­گىگە جارامايدى. سودان جوق­تان بار جا­ساۋ­عا تۋرا كەلگەن. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىز ءبىلىم بەرۋدىڭ باس­قا تۇرىنە ءوتتى. ونىڭ دا وزىندىك قيىن­دىقتارى بولدى. دەسەك تە, ەل ەڭسەسىن تىكتەگەننەن كەيىن اۋىل مەكتەپتەرىنە ايرىقشا قامقورلىق جاسالا باستا­عا­نىن دا جاسىرمايدى. – قازىرگى جاس ماماندارعا ساباق بەرۋ جەڭىلدەۋ. ينتەرنەت دەگەن قوسۋلى. ول ار­قىلى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن اق­پارات الۋ­عا ابدەن بولادى. ودان بولەك ينتەراكتيۆتى تاقتا دەگەن بار. قۇرال-جابدى­عى­نىڭ ءبارى الاقانىڭدا تۇر. بۇ­رىنعى ءبىز سە­كىلدى تۇنىمەن كوز­مايىن تاۋىسىپ كور­نەكى قۇرال دايىن­دا­مايدى. تەك باردى يگەرىپ, بالاعا دۇرىس تاربيە مەن ءبىلىم بەرسە بولعانى, – دەيدى ول. بۇگىنگىنىڭ وقۋشىسى دا بولەك. ولاردىڭ بىلمەيتىنى جوق. سوندىقتان مۇعالىمنىڭ بىلىگى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. وسى رەتتە «اۋىل مۇعالىم­دەرىنە ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. راس, ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارت­تىراتىن ورتالىقتار بار. ولار استانا مەن الماتىعا بارىپ تا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ قايتىپ جاتادى. بىراق اۋىلدا دا قاراپ وتىرماۋى كەرەك قوي. سول ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بۇعان بىلايشا جاۋاپ بەرەدى. «وتپەلى كەزەڭدە ەسىگىنە قارا ق ۇلىپ سا­لىن­باعان تەك مەكتەپ قانا ەدى. قالعان ءما­دەني-رۋحاني وشاقتاردىڭ بارلىعى دەر­لىك جا­بىلدى. سونداي ۇدە­رىسپەن تالاي كىتاپحانا قاراۋسىز قالدى. ەڭ الدىمەن اۋىل­دىق جەرلەردەگى كىتاپحانا جۇ­مى­سىن جولعا قويۋ كەرەك. مى­سالى, بىزگە ءادىس­­تە­مە­لىك كىتاپتاردى تابۋ قي­ىنعا سوعادى. سول سەبەپتى اۋىل كىتاپ­حا­نا­لارىنا وقۋ-ءادىس­تە­مەلىك كىتاپ­تار­دى كوپ­تەپ جيناپ, مۇ­عا­لىمگە ىڭعايلى جاعداي جاساۋ كەرەك قوي دەپ ويلاي­مىن». ال بۇگىنگى اۋىل مەكتەبى مەن ۇستازدارى­نىڭ جاي-كۇيى قانداي؟ باياعى­دا ايلىقتى ايلاپ الماۋ دەگەن جوق قازىر. ەكونو­مي­كامىز دامىپ, الەۋ­مەت­تىك جاعدايىمىز ارت­قان­نان كەيىن ۇستاز­دار­دىڭ جالاقىسىنا جىل ساي­ىن ۇستەمە قوسىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت جاقىندا بىلىكتى ماماندارعا جوعارى اي­لىق تولەۋدى تاپسىردى. ءبىز­دىڭ كەيىپكەرىمىز سول ساناتقا كىرەتىن­دەر­دىڭ قاتارىنان. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ءىسى دە جىل سايىن دامىپ كەلەدى. وعان قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى مەملەكەت اۋىل­دارعا جەتكىزىپ بەرىپ وتىر. – اۋىلىمىزدا جاڭا مەكتەپ سا­لىنىپ جاتىر. بۇيىرتسا, كەلەر جىل­عى جاڭا وقۋ جىلىن جاڭا مەكتەپتە باستايمىز دەپ وتىرمىز. ال ول مەكتەپتىڭ ىشىندە مۇعا­لىم­گە كەرەكتىڭ ءبارى بولماق. بۇل دا ءتاۋ­ەل­سىزدىكتىڭ ار­قاسى, – دەيدى ول. وسى ارادا جاڭا مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى مىنا ءبىر دەرەكتى ايتپاي كەتۋگە بول­مايدى. كەڭەس وكىمەتى سالتانات قۇرعان 70 جىلدىڭ ىشىندە وبلىس بويىنشا 191 مەك­تەپ سالىنىپتى. ءبىر قاراعاندا از ەمەس سياقتى. الماتى ءتارىزدى الىپ قالا ءبىر قازاق مەكتەبىنە زار بولىپ جۇرگەندە, سىر وڭىرىندە مۇنشاما وقۋ وشاق­تا­رى­نىڭ سالىنعانى كوڭىلگە مەدەت بەرەتىن دە سەكىلدى. بىراق تاۋەل­سىزدىك تۇسىندا ەل يگى­لىگىنە بەرىلگەن مەكتەپتەردىڭ سانىن كور­گەندە, الگى ويدان بىردەن باس تارتا­سىز. ەكەۋىن سالىستىرىپ قاراعاندا, كوز ۇيالادى. قازاقتىڭ ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەت­كەننەن بەرى قىزىلوردا وبلىسىندا 88 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن. ايىر­ما­سى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اينالاسى 20 جىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ 70 جىلدا جاساعان «جاقسىلىعىنىڭ» جار­تى­سى سالىنىپ, جەتكىنشەكتەر يگىلىگىنە بەرىلگەن. بۇل ۇلكەن كورسەتكىش. شيرەك عاسىرعا جۋىق مۇعالىمدىك ەتكەن رابيا نۇرتازاقىزىنان ۇستاز­دىڭ باستى ۇستانىمىن سۇرادىق. «45 جىل مۇعالىم بولساڭ دا, 45 مينۋتتىق ساباققا دايىندىقسىز كىرۋگە بول­مايدى», دەپ ول ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەردى. راس ءسوز. ءوزىڭ بىلمەي, وزگەگە ۇيرەتە المايسىڭ. ال دايىندىق, ءبىلىمدى ۇشتاۋ, بىلگەن ۇستىنە بىلە ءتۇسۋ  ۇستازدىڭ باستى ۇستانىمى بولۋى قاجەت. ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا وبلىسى.