ەلىمىزدەگى ءدىني ورتادا قالىپتاسقان ارتەكتى احۋال ءدىن سالاسىنداعى ساياساتتى بەلسەندى تۇردە ساقتاپ قالاتىن مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالا المايدى. وسى ماقساتتا ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا جانە حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا ۋاكىلەتتى ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى قۇرىلعان. «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋى قازىرگى ۋاقىتتا وتە ماڭىزدى ءارى ەڭ باستىسى. ايتا كەتۋ كەرەك, جاڭا زاڭ جوباسىن ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى ازىرلەدى. ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى قايرات لاما شارىپپەن وسى جايىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بۇگىنگى الەمدەگى ءدىن قوعامداعى تىرشىلىك ەتۋدىڭ بارلىق سالالارىن قامتيتىن الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ اسەر ەتۋشى فاكتورى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى قانداي ماڭىزدى مىندەتتەر قويىلادى؟
– قويىلاتىن ماڭىزدى مىندەت, ول – كونفەسسياارالىق تولەرانتتىلىق پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىنى ساقتاۋ. قازاقستان باتىس قۇندىلىقتارى مەن شىعىس ءداستۇرلەرىن ۇشتاستىرا ءبىلدى, ءدىني مادەنيەتتىڭ ءدىڭگەكتەرىن بەكىتتى. وعان دالەل رەتىندە قۇربان ايت جانە روجدەستۆو مەرەكەلەرىن ايتۋعا بولادى.
ءبىز ەلىمىزدەگى قازىرگى ءدىني احۋالدى قاراستىرا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ازاماتى ءوزىن يسلامعا نەمەسە باسقا دا ءداستۇرلى كونفەسسيالارعا جاتقىزا وتىرىپ, تەك ءوز دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسىن ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق سانا-سەزىمىن بىلدىرەتىنىن ايتا الامىز. تاجىريبەگە سۇيەنسەك, سوڭعى جىلداردا قازاقستان ءۇشىن ءداستۇرلى بولىپ سانالاتىن كونفەسسيالاردى ۇستانۋشىلار سانى ءدىندار ادامدارعا قاراعاندا, كوبىرەك. سوندىقتان, ادام دىنگە قاتتى بەرىلمەسە دە ءوزىن تاريحي-مادەني داستۇرلەردىڭ ىقپالىمەن بەلگىلى ءبىر كونفەسسيانى ۇستانۋى ابدەن مۇمكىن. بىزگە ءدىني فاكتور ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ ەتنوستىق ءوزىن-ءوزى تەڭەستىرۋىنىڭ ەلەمەنتى بولعانىن ءتۇسىنۋ قاجەت. ماسەلەن: «ءسىز قانداي ءدىندى ۇستاناسىز؟» دەگەن سۇراققا كوپ جاعدايدا بەرىلەتىن جاۋاپتار: «مەن ورىس ۇلتىمىن, دەمەك پراۆوسلاۆ ءدىنىن ۇستانامىن», «مەن قازاق ۇلتىمىن, دەمەك مۇسىلمانمىن», دەيدى. ءدىن كوبىنەسە تەك دۇنيەتانىم ۇعىمىندا ەمەس, سونىمەن بىرگە, مادەني مۇرانىڭ جانە ادامنىڭ تۇرمىس قالپىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. بۇعان قوسا, مادەني قۇراستىرۋشى دىندەر زايىرلى قوعامدا تۋىپ-وسكەن ادامدارعا جاقىنىراق كەلەدى.
– قانداي دا ءبىر دiندi ۇستانۋشى قازاقستاندىقتاردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىن ءبىلۋ قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. وسى جايىندا كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا 4551 ءدىني بىرلەستىك ارەكەت ەتەدى, ونىڭ 2815-ءى يسلامدىق, 306-سى پراۆوسلاۆتىق, 1283-ءى پروتەستانتتىق, 118-ءى كاتوليكتىك, 25-ءى يۋدەيلىك جانە 4-ەۋى بۋدديستىك. دەربەس تالدامالى ورتالىق بولىپ تابىلاتىن ساياسي شەشىمدەر ينستيتۋتىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ 93 پايىزدان استامى قانداي دا ءبىر ءدىندى ۇستانادى ەكەن. بۇل رەتتە يسلامدى قازاقستاندىقتاردىڭ 64 پايىزى ۇستانسا, حريستيان ءدىنىن ۇستاناتىندار 29 پايىزدى قۇرايدى, ال قالا تۇرعىندارىنىڭ 6 پايىزى وزدەرىن اتەيست سانايدى. ءوزىن مۇسىلمانمىن دەپ تانيتىنداردىڭ باسىم بولىگى قازاقتار (94%). ورىس حالقى حريستيان ءدىنىن ۇستانادى. دىنشىلدىك ۇعىمىنا قاتىستى ساۋالناماعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ باسىم بولىگى دىنشىلدىك ۇعىمنىڭ ءبىرىنشى بەلگىسى ول «ادامي جانە مورالدىق-ەتيكالىق قالىپتاردىڭ ساقتالۋى» دەپ ويلارىن بىلدىرگەن. بۇل جايت مۇسىلماندار مەن حريستياندار ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ شىقتى.
وسىلايشا, ءوزىن قانداي دا ءبىر كونفەسسيانى ۇستانامىن دەۋشىلەر مەن عيبادات ءۇيلەرىنە باراتىن جانە ءدىني نۇسقامالاردى ورىندايتىن دىنگە سەنۋشىلەردىڭ سانى اراسىندا ايىرماشىلىق بار دەۋگە بولادى. بۇل ءۇردىس تەك قازاقستان ءۇشىن ەمەس, سونداي-اق الەمنىڭ باسقا دا ەلدەرى ءۇشىن قالىپتى جاعداي جانە قازىرگى قوعام ءومىرىنىڭ قارقىنىمەن بايلانىستى.
– قازاقستاندا 1992 جىلدان باستاپ «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قولدانىلىپ كەلەدى. جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدىڭ قاجەتتىگى نەدە؟
– «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىر ايدان سوڭ, ياعني 1992 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا قابىلدانعان. قازاقستان 20 جىل بويىندا دىنارالىق, ۇلتارالىق تولەرانتتىلىقتى ناسيحاتتاپ كەلدى. قازاقستان ءوزىن ۇلت پەن ءدىني نانىمعا قاراماستان, بارلىعى ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەرى بار ەل رەتىندە تانىتادى. ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى مەملەكەتتەن بولىنگەن دەپ بۇرىننان ايتىلادى. بىراق, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن جانە ءارتۇرلى كونفەسسيا وكىلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدىڭ تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ەلدە ميسسيونەرلىك قىزمەتتى, ءدىني سيپاتتاعى ونىمدەردىڭ تاراتىلۋىن, ءدىني وقۋ ورىنداردىڭ قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋدا قۇقىقتىق رەگلامەنتتەۋ جەتكىلىكسىز قولدانىلاتىنىن جانە ءدىني تاجىريبەمەن اينالىسۋعا قۇقىعى بار زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن ءبىر قاتارلى ولشەمدەردىڭ جوق بولۋىن دالەلدەدى. وسى جىلدارى مەملەكەتتىڭ كونفەسسياارالىق كەلىسىم, ءدىني ورتامەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ماسەلەلەرىندە جيناعان تاجىريبەسى 1992 جىلعى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. بۇل زاڭعا قولدانىلۋ كەزىندە وزگەرىستەر جەتى رەت ەنگىزىلگەن, بىراق ولار قاعيداشىل سيپاتتا بولماي, جەكە ماسەلەلەرگە قاتىستى بولدى. وسىعان بايلانىستى ەلدەگى ءدىني احۋالدى ەسكەرىپ, زاڭنامانى كەشەندى جەتىلدىرۋ مىندەتى قويىلدى.
– اتالعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە الەمدەگى وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلدى مە؟
– ارينە. جاڭا زاڭنىڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە قازاقستان سياقتى زايىرلى مەملەكەت سانالاتىن رەسەي, بەلارۋس, ارمەنيا, گرۋزيا, تاجىكستان, ليتۆا, يسپانيا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى نازارعا الىندى. باسقا ەلدەردىڭ ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭدارىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ءدىني بىرلەستىكتەرىن جىكتەۋ كەزىندە ساندىق كورسەتكىشتەر باستى ولشەم رەتىندە الىنسا, شەت مەملەكەتتەردە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ءمارتەبەسى اتالعان ەل ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار ءولشەممەن بەلگىلەنەتىنى ءمالىم بولدى. مىسالى, يتاليادا بارلىق دىندەر كاتوليكتىك جانە كاتوليكتىك ەمەس بولىپ ەكىگە بولىنەدى. لاتۆيادا دىندەر ءداستۇرلى ەمەس ءدىني ۇيىمدار جانە ءدىني كونفەسسيالار بولىپ ەكىگە بولىنەدى. ليتۆادا ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس ءدىني قاۋىمدار بولىپ انىق تۇردە بولىنەدى. بەلگيادا تانىلعان جانە تانىلماعان دىندەر دەپ جىكتەلەدى.
اۆستريادا ءدىني ۇيىمدار مەملەكەتتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدا ارتىقشىلىقتارعا يە ءدىني قاۋىمدارعا جانە قاۋىمداستىقتارعا بولىنەدى. ال شۆەيتساريانىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس ءاربىر كانتون ءدىني ۇيىمدارمەن قاتىناستاردى ءوزى ايقىندايدى. نەگىزىنەن تانىلعاندار قاتارىنا كاتوليكتەر جاتادى. قالعان ءدىني ۇيىمدار كورسەتىلگەن مارتەبەنى بەلگىلى ءبىر شارتتاردى ورىنداعاننان كەيىن الادى. پورتۋگاليادا دىندەر ءتورت ساناتتا ورناتىلعان: وسى ەلدىڭ تۋماسى بولىپ سانالاتىن شىركەۋلەر مەن ءدىني قاۋىمدار, ءدىني كورپوراتسيالار, جەكە كورپوراتسيالار, تىركەلمەگەن قاۋىمداستىقتار. سلوۆاكيادا ءدىني بىرلەستىكتەر تىركەلگەن ءدىني توپتار جانە ازاماتتىق قاۋىمداستىقتار بولىپ ەكىگە بولىنەدى.
بۇل ەلدەردە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ناقتى رەتتەلەدى جانە پرولونگاتسيا بولجامدامايدى. ءبىزدىڭ زاڭ جوباسىنا سايكەس ءدىني بىرلەستىكتەرگە, ەگەر قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس كەلسە, وزدەرىنىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ قۇقىعى بەرىلەدى. مىسالى, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتەر ءوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا وڭىرلىك نەمەسە رەسپۋبليكالىق بولىپ قايتا قۇرىلۋى مۇمكىن. بۇل تاعى دا ءسوز قىلىپ وتىرعان جاڭا زاڭ باعىتىنىڭ دەموكراتيالىق سيپاتىنا كوڭىل اۋدارتادى.
– «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە قوعامدىق جانە ءدىني مۇددەلەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇل باستى نازار اۋداراتىن ءجايت ەمەس. ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋدىڭ مەحانيزمدەرىن دە قاراستىرۋدى ەسكەرۋ قاجەت. ەنگىزىلەتىن جاڭا نورمالاردىڭ ءمانى نەدە؟
– ەڭ الدىمەن, زاڭ جوباسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ودان باسقا, ونىمەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلەدى, سونداي-اق ءارتۇرلى نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ قۇقىق نورمالارى اراسىنداعى كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن نەگىز قۇرىلادى. زاڭ جوباسىنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – حانافي باعىتىنداعى يسلام مەن پراۆوسلاۆ دىندەرىنىڭ تاريحي ءرولىن بەلگىلەۋ. وتكەنگە تاريحي شولۋ كورسەتكەندەي, بۇل ەكى ءدىني باعىتتىڭ قاعيدالارى ادامزاتتى ءسۇيۋ جانە قۇرمەت كورسەتۋ قالپىندا ەتنوستىق داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتاردى تولىقتىرىپ, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز مۇرا ەتىپ قالدىرعان ەتنوستىق تامىرلاردى ساقتاپ قالدى.
بۇل رەتتە, ايتا كەتۋ كەرەك, جاڭا زاڭ جوباسىندا ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە ورناتىلماۋى ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلى تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىمەن بەرىلەدى.
زاڭ جوباسىنداعى تاعى ءبىر جاڭا ەنگىزىلمە – ءدىني جورالار مەن راسىمدەردىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ, قارۋلى كۇشتەر قۇرىلىمدارى مەن اسكەري جاساقتاردىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋمەن بايلانىستى باسقا دا قىزمەت مەكەمەلەرىنىڭ عيماراتتارىندا وتكىزىلۋىنە تىيىم سالۋدى رەگلامەنتتەيدى.
– جاڭا زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مارتەبەسىن بەلگىلەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان ەكەن. بۇل ەرەجەنى رەگلامەنتتەيتىن نورمالارعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك؟
– زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتى قۇرۋشى باستاماشىلاردىڭ سانىن رەتتەۋشى نورمالارعا ءبىرشاما وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اسىرەسە, ءدىني بىرلەستىكتەردى جىكتەۋدىڭ ولشەمدەرى كوزدەلگەن. سونىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەمىندە ەلۋ ازاماتىنىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان, ءبىر وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى شەگىندە ارەكەت ەتەتىن ءدىني بىرلەستىك جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىك بولىپ تانىلادى. كەمىندە ەكى وبلىستان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىنان وكىلدىك ەتەتىن, ارقايسىسىندا كەمىندە ەكى ءجۇز ەلۋ ادام سانى بار ەكى جانە ودان دا كوپ جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەمىندە بەس ءجۇز ازاماتىنىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان ءدىني بىرلەستىك وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىك بولىپ تانىلادى. بارلىق وبلىستاردان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسىنان وكىلدىك ەتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەمىندە بەس مىڭ ازاماتىنىڭ باستاماسى بويىنشا قۇرىلعان, ارقايسىسىندا كەمىندە ءۇش ءجۇز ادام سانى بار, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋماعىندا ءوز قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى, فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى بار ءدىني بىرلەستىك رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىك بولىپ تانىلادى.
– جاڭا زاڭدا ءدىنتانۋ ساراپتاماسى تۋرالى دا ايتىلعان. ول قانداي جاعدايلاردا جۇرگىزىلەتىن بولادى؟
– جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۋاكىلەتتى ورگانعا, ياعني ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنە جىبەرگەن ءوتىنىشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىنىڭ كىتاپحانالىق قورلارىنا ءدىني ادەبيەتتىڭ, ءدىني مازمۇنداعى وزگە دە اقپاراتتىق ماتەريالداردىڭ كەلىپ ءتۇسۋى, ميسسيونەرلەر مەن ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ ءدىنتانۋ ساراپتاماسىن جۇرگىزۋگە نەگىز بولادى. بۇعان قوسا, سىرتتان اكەلىنەتىن ءدىني مازمۇنداعى اقپاراتتىق ماتەريالدارعا دا ءدىنتانۋ ساراپتاماسى جۇرگىزىلەدى.
سونىمەن قاتار, جەكە ءوزى پايدالانۋعا ارنالعان ماتەريالداردى قوسپاعاندا, سىرتتان اكەلىنگەن ءدىني مازمۇنداعى اقپاراتتىق ماتەريالدارعا ءدىنتانۋ ساراپتاماسى جۇرگىزىلەدى. بۇعان قوسا, ءدىنتانۋ ساراپتاماسىنىڭ وبەكتىسى رەتىندە قۇرىلتاي جانە ءدىني مازمۇنداعى باسقا دا قۇجاتتار, ءدىني مازمۇنداعى اقپاراتتىق ماتەريالدار مەن ءدىني ماقساتتاعى زاتتار سانالادى. ايتا كەتۋ كەرەك, ءدىنتانۋ ساراپتاماسىن جۇرگىزۋدىڭ ءتارتىبىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەلگىلەيدى. ءدىنتانۋ ساراپتاماسىن عالىم ءدىنتانۋشىلار جانە قاجەت بولعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىر سالالى ماماندارى جۇرگىزۋى ءتيىس.
– اتالعان قۇجات جوباسىندا مەملەكەت ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەن دەپ بەكىتىلگەن. بۇل مەملەكەتتىڭ ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە ارالاسپايتىندىعىن بىلدىرە مە؟
– بۇل, ەگەر ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا قايشى كەلمەسە, مەملەكەت ولاردىڭ قىزمەتىنە ارالاسپايدى دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق, مەملەكەت ازاماتتار مەن شەتەلدىكتەردىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراستارىن ايقىنداۋعا, ەگەر مۇنداي تاربيەلەۋ بالانىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرمەسە نە ونىڭ قۇقىقتارىن شەكتەمەسە, اتا-انالاردىڭ ءوز بالالارىن تاربيەلەۋ پروتسەسىنە دە ارالاسپايدى.
ءدىني بىرلەستىكتەر مەن قازاقستان ازاماتتارى دىنگە دەگەن كوزقاراسىنا قاراماستان, زاڭ الدىندا بىردەي ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەشكىمنىڭ دە ءوز ءدىني نانىمدارىن سەبەپ ەتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىندا كوزدەلگەن مىندەتتەرىن اتقارۋدان باس تارتۋعا قۇقىعى جوق.
ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە ورناتىلمايتىنىن ءتۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. قازاقستان ازاماتتارى جەكە ءوزi, سول سياقتى وزگەلەرمەن بىرلەسىپ, ءدىني نانىمداردى ۇستانۋعا جانە تاراتۋعا, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋعا قۇقىلى. بۇعان قوسا, ءدىني ءبىرلەستىكتىڭ جەتەكشىسى كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ ولاردىڭ اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىڭ قارسىلىق بىلدىرگەن جاعدايىندا ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىنە تارتىلۋ نەمەسە قاتىسۋىنا جول بەرمەۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋى ءتيىس.
قاراستىرىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىندا دiني نەگىزدەگى پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە, ماقساتتارى مەن قىزمەتى مەملەكەتتە ءبىر ءدiننىڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋعا, ونىڭ iشiندە زورلىق-زومبىلىقپەن نەمەسە زورلىق-زومبىلىققا شاقىرۋمەن جانە وزگە دە قۇقىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەرمەن بايلانىستى ءدىني وشپەندiلiكتi نەمەسە الاۋىزدىقتى قوزدىرۋعا باعىتتالعان ءدىني بiرلەستىكتەر قۇرۋعا تىيىم سالىناتىنى تۋرالى انىق جازىلعان. ال ءدىني قىزمەتشىلەر, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارى نەمەسە مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان ازاماتتارى ساياسي ومىرگە رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىمەن بىردەي تەك ءوز اتىنان عانا قاتىسا الادى.
– جاڭا زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مارتەبەسى, تىركەۋ تارتىپتەرى ايقىندالعان, ءدىني ادەبيەتتەردى اكەلۋ مەن تاراتۋدىڭ تالاپتارى ەنگىزىلگەن. ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ماقساتىندا تاعى قانداي شارالار قابىلدانادى؟
– زاڭ جوباسىندا ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ ماسەلەلەرى جونىندە ناقتى ايتىلعان, تىركەۋدىڭ مەرزىمى, ءتارتىبى مەن تىركەۋدەن باس تارتۋدىڭ سەبەپتەرى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار, عيبادات ۇيلەرىن, عيماراتتارىن سالۋدىڭ ءتارتىبى بەلگىلەنگەن. مىنە, بۇل وسىنداي عيماراتتاردىڭ باقىلاۋسىز سالىنۋىنا توسقاۋىل قويىلىپ, قاراۋسىز قالعان عيبادات ۇيلەرىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋدىڭ تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى شاراسى – تىركەۋدەن وتپەگەن ءدىني ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە جول بەرمەۋگە, سونداي-اق ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلى بولىپ سانالمايتىن تۇلعالاردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋىنا تىيىم سالۋعا باعىتتالاتىن بولادى. بۇعان قوسا, قۇجاتتا جاڭا زاڭ جوباسىندا دiني بiرلەستiكتەردىڭ قايىرىمدىلىق قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە قايىرىمدىلىق ۇيلەرiن (باسپانالار, ينتەرناتتار, اۋرۋحانالار جانە باسقالار) اشۋعا قۇقىلى ەكەنى انىق كورسەتىلگەن. الايدا, قايىرىمدىلىقتى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ءدىني قىزمەتكە تارتۋ ماقساتىندا ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق زارۋلىگىن پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى.
– «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسى ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىن رەتتەۋگە باعىتتالعان جانە ءتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ نورمالارى اراسىندا تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قۇجاتتى قابىلداعاننان كەيىن تاعى قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟
– اتالعان زاڭدى ازىرلەۋ قازاقستاندىق قوعامدا كونفەسسياارالىق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىمدى دامىتۋ جولىندا ۋاقتىلى جانە ارەكەتتى قادام بولعاندىعى كۇمانسىز. شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم سيپاتتاعى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اتالعان ەل ءۇشىن ءداستۇرلى بولىپ سانالاتىن ءدىني ۇيىمداردىڭ مارتەبەسىن زاڭدى بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا, مەملەكەت حالىقتى مادەني تاربيەلەۋ, ۇلتتىق داستۇرلەردى دامىتۋ, ونەگەلى قۇقىقتىق مادەنيەتتى جوعارىلاتۋ سالالارىندا ءداستۇرلى ءدىني ۇيىمدارعا سۇيەنەدى. مۇنداي ماقساتتاردى ءدىني احۋالى زاڭنامالىق بازانىڭ جەتىلدىرىلۋىن قاجەت ەتەتىن باسقا دا مەملەكەتتەر العا تارتادى. ماسەلەن, ەۋروپادا جاڭا ءدىني اعىمدار تۋدىرعان كوپتەگەن قايشىلىقتار مەن قايعىلى جاعدايلاردىڭ سالدارىنان مەملەكەتتەر دەڭگەيىمەن قاتار, ەۋروپالىق حالىقارالىق ۇيىمدار دەڭگەيىندە دە ماڭىزدى شارالار (ارنايى مينيسترلىكتەرارالىق كوميسسيالار) قابىلداۋ قاجەتتىگىنە اكەلىپ سوقتى.
ەۋروپارلامەنت 1996 جىلعى 12 اقپاندا ەۋروپاداعى سەكتالار تۋرالى قاۋلى قابىلدادى, وندا مۇشە مەملەكەتتەردى ءوز ەلدەرىندە قولدانىلىپ جاتقان سالىقتىق, قىلمىستىق جانە سوت-پروتسەستىك زاڭدارىنىڭ وسىنداي توپتاردىڭ قۇقىققا قارسى ارەكەتتەر جاساۋىن توقتاتۋ تيىمدىلىگىن تەكسەرۋگە شاقىرادى. ءدال وسى ۇجىمدىق قۇجات مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرىن سەكتالارعا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مارتەبەسىن بەرۋدە ۇقىپتى بولۋعا جانە ولاردىڭ قىزمەتى قىلمىستىق ىستەرگە قاتىستى بولسا مارتەبەسىنەن ايىرۋعا ۇندەيدى.
جاپونيادا توكيو مەتروسىندا بولعان قاندى وقيعالاردان كەيىن قۇقىقتىق بازاعا ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, زاڭناما كۇشەيتىلىپ, قازىر ءدىني بىرلەستىكتەر جىل سايىن قارجىلىق قۇجاتتارىن تەكسەرىسكە ۇسىنىپ وتىرادى. ودان باسقا, كەز كەلگەن ادام ەگەر وعان مورالدىق تۇرعىدان زيان كەلتىرىلىپ نەمەسە قاۋىپ ءتونىپ تۇر دەپ ويلاسا, ءدىن ىستەرى جونىندەگى ءۋاكىلەتتى ورگانعا قانداي دا ءبىر ءدىني بىرلەستىكتىڭ قىزمەتىن تەكسەرۋدى وتىنە الادى.
– جاڭا زاڭ جوباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل قانداي وزگەرىستەر؟
– ەڭ الدىمەن, «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىس ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. ونىڭ ىشىندە مەديتسينا جانە فارماتسەۆتيكا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىس ۋاقىتىندا كاسىبي مىندەتكەرلىكتەرىن ورىنداۋ بارىسىندا ءدىني جورالاردى جاساۋىنا تىيىم سالىنۋ كوزدەلۋدە. سەبەبى, بۇل ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى» زاڭعا ءدىني راسىمدەر مەن جورالاردى, سونداي-اق ءدىني ءىلىمدى تاراتۋعا باعىتتالعان شارالاردى بالالاردىڭ ەمدەلۋ مەكەمەلەرىندە, سپورت ۇيىمدارىندا, دەمالىس ورىندارى مەن شيپاجايلاردا جۇزەگە اسىرۋعا رۇقسات بەرمەۋ جونىندە وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارىن بۇزعاندىعى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ شارالارى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستە بەكىتىلۋى قاجەت. سونداي-اق «زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋ تۋرالى», «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى», «اسكەري مىندەتتىلىك جانە اسكەري قىزمەت تۋرالى» جانە «ليتسەنزيالاۋ تۋرالى» زاڭدارعا دا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.
