الاش مۇراتىنا ارنالدى

ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى, جۇرت­تىڭ جەتەكشىسى بولعان الاش ارىستارىنىڭ العا قويعان ماق­ساتى, كوزدەگەن جەرى, دىتتەگەن مۇراتى تاۋەلسىزدىك ەدى. ءتاۋ­ەلسىزدىك جولىندا كۇرەسكەن ۇلىلارىمىزدىڭ كوش باسىندا «قازاقتىڭ – قازاقستاننان باسقا وتانى جوق» دەپ قاي­مىق­پاي ايتقان ءاليحان بوكەي­حا­نوۆتىڭ تۇرعانى انىق. ءتاۋ­ەل­سىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى مەن سول ۇلت اسىلىنىڭ 145 جىل­دىعىنا ارنالعان «الاش مۇراتى جانە تاۋەلسىز قازاق­ستان» اتتى حالىقارالىق عى­لى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا كەشە ەلورداداعى تاۋەل­سىزدىك سارايىندا ءوتتى. مۇنداي القالى باسقوسۋعا «نۇر وتان» حدپ, «ازاتتىق» – «ازات ەۋروپا», ازاتتىق راديوسىنىڭ قازاق رەداكتسياسى, «اباي.kz» اقپاراتتىق پورتالى جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىت­قى بولدى. كونفەرەنتسيا جۇ­مى­­سىنا الاش تۋرالى تىڭ­عى­لىقتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم­دار, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, مەملەكەت تاريحى ينستي­تۋت­تا­رى­نىڭ باسشىلارى, سىرىم جانە نۇرىم بوكەيحانوۆتار, وزگە دە ازاماتتار, وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار قاتىستى. بۇلاردىڭ اراسىندا اقش-تان, جاپونيادان, رەسەيدەن, چەحيا­دان, موڭعوليادان كەلگەن قوناقتار دا بار. العاشقى ءسوزدى «نۇر وتان» حدپ حاتشىسى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى ەرلان قارين الىپ, ءتاۋ ەتەر تاۋەل­سىزدىگىمىز تۋرالى جان-جاقتى ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىك كەنە­سا­رى, ءاليحان, احمەت, مۇس­تا­فا, سماعۇل, مىرجاقىپ, ماع­جان, شاكارىم جانە ءتۇرلى ءداۋىر­لەردە قۇربان بولعان باسقا دا ۇرپاقتاردىڭ اڭساعان ارمانى ەدى. سول ەركىندىككە جەتكىزگەن قازاقتىڭ ءورشىل رۋحى. بۇل رۋح قار جامىلىپ, مۇز توسەنسە دە كەڭەس يمپەرياسىنا قارسى شىق­قان جەلتوقساندىقتاردى دا جاسقاندىرا المادى. ءسوي­تىپ, قازاق قامىنداعى ازاتتىق رۋح 1991 جىلى تاۋەلسىزدىككە باستاپ اكەلدى, دەپ ەل ءۇشىن, ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ارىس­تاردىڭ ءبىرى ءاليحان ءبو­كەي­حانوۆ ەكەنىن قاداپ ايتتى. وسىنداي بولمىسى بولەك, ءبىتىمى ەرەن, تۇلعاسى بيىك, تۇعىرى مىقتىلاردى جاڭعىرتۋ ارقى­لى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بويىنا وتانشىلدىق سەزىمدى سىڭىرۋگە بولاتىنىن دا نازارعا سالدى. بۇدان كەيىنگى ءسوزدى الاش­تانۋشى, كورنەكتى عالىم ت.جۇرت­باي الىپ, الاش كوسەمى تۋرالى ارنايى كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ قازاقستاننىڭ ساياسي پارتياسىنىڭ قۋات الىپ كەلە جاتقانىن دالەلدەيدى. بۇل ۇلكەن ۇلتتىق جۇبانىش, ۇيىمداستىرۋشىلارعا مىڭ العىس دەي كەلىپ, بوكەيحانوۆ جانە ۇلتتىق بىرلىك يدەياسى تۋرالى وي ءوربىتتى. ال ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تو­رى ە.سىدىقوۆ الاش جانە قازىرگى زامان تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ, ەلىمىزدەگى دەمو­كرا­تيا­نىڭ سالتانات قۇرۋى تۋرالى بايلانىپ, بايىپتالىپ الاش قوزعالىسىنىڭ تابيعاتىن, تا­عى­لىمىن ايقىنداۋ جولىندا اتقارىلۋعا ءتيىس بەس ۇسى­نى­سىن جۇرت تالقىسىنا سالدى. ماسكەۋدەن كەلگەن پروفەسسور د.امانجولوۆا بوكەيحانوۆ­تىڭ ساياسي ساباقتارى, جاپو­نيا­لىق پروفەسسور توموحوكي ۋياما ءاليحان مەن ونىڭ زا­مان­داستارىنىڭ ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى حالىقارالىق احۋال­دى ۇعىنۋى, اقش-تان كەلگەن كارنەگي كورىنىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرى, ورتا ازيا بوي­ىن­شا ساراپشى مارتا بريل ولكوتت الاش جانە ءاليحان جاي­لى وي قوزعاپ, قازاقستاننىڭ ءوت­كەنى مەن بۇگىنگىسىنە توق­تال­دى. «ازاتتىق» راديوسىنىڭ پراگاداعى ءتىلشىسى س.اققۇل­ ۇلى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ۇلت كوسەمى بولارلىق ۇلگىسىن تىلگە تيەك ەتسە, پروفەسسور د.قام­زا­بەك ۇلى ءاليحان جانە ۇلت رۋحا­نياتى, پروفەسسور ب.اياعان ءالي­حاننىڭ اسقاق ارمانى, ح.ءاب­جانوۆ بوكەي­حا­نوۆ ۇلت زيالى­لارىنىڭ كوش­با­سىندا تۇرعانى تۋرالى تالداۋلار جاسادى. بۇدان كەيىن كونفەرەن­تسيا­عا قاتىسۋشىلار سەكتسيالاردا ءتاۋ­ەل­سىزدىك جانە ءاليحان ءبو­كەي­حا­نوۆ دەگەن تاقىرىپتار  بويىنشا جۇمىس جاسادى. وسى جيىننىڭ اياسىندا الاش ارىسىنىڭ «ءالي­حان بوكەيحان. شىعارما­لارى­نىڭ تولىق جيناعى – پولنوە سوبرانيە سوچينەني» دەگەن 7 تومدىق كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. سول سەكىلدى ءاليحان ءبو­كەي­­حا­نوۆ پەن ونىڭ «الاش قوز­عا­لى­سىنداعى ۇزەڭگىلەستەرىنىڭ ءومى­رى مەن قىزمەتى تۋرالى مۇراعات قۇجاتتاردىڭ, تاريحي دەرەكتەر مەن جادىگەرلەردىڭ جانە سۋ­رەتتەردىڭ كورمەسى ءوتتى. سۇلەيمەن مامەت.