تاۋەلسىزدىك – مىڭداعان جىلدا ءبىر كەلەتىن باق. ەۋروپاشا ايتقاندا, فەنومەن. تاۋەلسىزدىك – جاڭاشا كوزقاراس پەن ايرىقشا سەرپىلىستىڭ باستاۋى, ارعى زامانداردان جەتكەن «ماڭگى ەل!» مۇراتىنىڭ جالعاسى. ال قازاقستان ازاتتىعىنىڭ بىرەگەي بەلگىسى – تاريح. بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسكەن بودان كۇن مەن ازاتتىقتىڭ باياندىلىعى ءۇشىن تەر توككەن ءبۇگىنگى كۇننىڭ تاريحى. سول تاريحتىڭ الاۋلى, جارقىن كەزەڭى – الاش تاريحى. بۇلاي دەۋ – اقىلعا دا سىيىمدى, شىندىققا دا سايكەس.
ازات قازاقستان رەسپۋبليكاسى – دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق, وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا جۇمىلعان جانە سونى كەزەڭ-كەزەڭمەن ورىنداپ كەلە جاتقان مەملەكەت. ەلىمىز دەربەستىكتىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا ءجۇرىپ وتكەن سان عاسىرلىق جولدىڭ تاعىلىم-ساباقتارىن ءبىرشاما پارىقتادى. ءوتكەنىمىز تۇگەندەلدى, بۇگىنىمىز بايىپتالدى, ەرتەڭىمىز ايقىندالدى. ۇزدىكسىز, ءۇزىلىسسىز العا جىلجىعان تاريح كوشىندە ۇلتتى – ۇلت, ەلدى ەل ەتكەن قۇبىلىستار, وقيعالار, تۇلعالار باعامدالدى.
مىنە, وسىنداي سارابدال كوزقاراستىڭ ناتيجەسىندە ەلدىك زايىرلىقتىڭ باتىل تاجىريبەسىن باستاعان, ءبىلىم مەن عىلىمدى, ادەبيەت پەن مادەنيەتتى ۇلت قاجەتىنە لايىقتى پايدالانا العان الاش قوزعالىسىنىڭ, الاش تۇلعالارىنىڭ, جالپى الاش قۇبىلىسىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. ءا. نازارباەۆ بىلاي دەپ جازادى: “الاش زيالىلارى... سول ايتۋلى ەسىمدەردىڭ ءبىلىمدارلىق ءھام ازاماتتىق ءتالىمدەرىندە كەيدە كورىنە بەرمەيتىن دە ارنالار بار. ونىڭ باعاسىن ۇرپاقتارى, بۇگىنگى قازاق زيالىلارى بەرۋگە ءتيىس. ...بۇلار – تاريح تولقىنىنداعى مادەنيەتىمىزدىڭ كىندىك تۇلعالارى” (“تاريح تولقىنىندا”. الماتى: اتامۇرا, 1999).
سونداي-اق 2006 جىلى 26 مامىردا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتاندىق ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا ارناپ وقىعان تاريحي ءدارىسىندە ەلباسىمىز: “عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە – عىلىمي مەكەمەلەردى باسقارۋدان عىلىمي-زەرتتەۋلەردى باسقارۋعا كوشۋ كەرەك” دەپ ءبىر تۇجىرىمداي كەلىپ, تاريح تاعىلىمىنا قاتىستى ويىن: ء“حىح-حح عاسىرلاردىڭ شەگىندە ۇلى اباي ۇلكەن الەمگە جول سالىپ, الاشوردا الىپتارىنىڭ شوعىرىن وياتتى. ولار ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىن جوعارى كوتەرىپ, قازاقتاردىڭ مەشەۋلىك جانە تاريحي ۇمتىلۋ ورتاسىنان كوتەرىلۋىنە ءمۇمكىندىك بەرگەن يدەيالاردى تۇجىرىمداي الدى” دەپ قورىتىندىلاعان بولاتىن (“يننوۆاتسيالار مەن وقۋ-ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ ارقىلى ءبىلىم ەكونوميكاسىنا” // ەگەمەن قازاقستان, 27.06.06).
سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە وتاندىق عىلىمدا الاش تاقىرىبى ءبىرشاما يگەرىلدى. ءبىرسىپىرا تۇلعالاردىڭ جازعان ەڭبەكتەرى قايتا جارىققا شىقتى. وسى ماسەلەگە ارنالعان زەرتتەۋ كىتاپتارى جاريالاندى. دەي تۇرعانمەن, بۇل تاقىرىپ الدە دە بولسا تاۋەلسىزدىك تالاپتارى تۇرعىسىنان جان-جاقتى قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ەڭ الدىمەن مامان تاپشىلىعى. ياعني, ارحيۆپەن, ماتىنمەن جۇمىس ىستەي الاتىن عالىمدار الەۋەتى ازايدى. ەكىنشى, قوعامدا شاڭ بەرىپ قالعان تاريحي زەردەنىڭ سالعىرتتىق, بەيقامدىق ءۇردىسى.
البەتتە, بەلگىلى ءبىر كەزەڭ مامانىن دايارلاۋ – جوعارى مەكتەپ باعدارلاماسىنان گورى عىلىمي مەكتەپ باعدارلاماسىنا لايىق شارا. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارداعى مۇرا قورى مەن ءماتىن قاباتتارىن بىلۋگە دەگەن نەمكەتتىلىك, نەمقۇرايلىلىق الاش تاقىرىبىن زەرتتەۋ ماسەلەسىنە دە از زيانىن تيگىزىپ وتىرعان جوق.
تاريحي زەردەدەگى سالعىرتتىق – تاۋەلسىز مەملەكەتتى اياقتان شىدەرلەيتىن قۇبىلىس. ويتكەنى, تاۋەلسىز مەملەكەت جاڭا قوعام قۇرۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا, ياكي تاريحىنا پرينتسيپتىك تۇرعىدا قاراۋ كەرەك. قاتەدەن – ساباق, دۇرىستان ۇلگى الۋعا ءتيىس.
الاش – رامىزدىك ءسوز. الاش – ۇلتتى ۇيىستىرعان ۇران. الاش – قازاق قوعامى ءتاجىريبەسىندەگى جاڭارۋ مەن سەرپىلۋدىڭ, ءبىلىم-عىلىم مەن باتىل ىزدەنىستىڭ, ادالدىق پەن تاۋەكەلشىلدىكتىڭ جارقىن بەتى. سول سەبەپتى الاش تاقىرىبىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ – جالپى قازاقستان ءۇشىن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك تالاپتارى ءۇشىن ارقاشان باسىمدىق (پريوريتەت) بولىپ قالماق.
ءسوز جوق, قاي قوعامدا بولسىن حالىق ءۇشىن كيەلى ۇعىمداردى قولجاۋلىق ەتكىسى كەلەتىندەر بولادى. وسى ارقىلى ەلدى اداستىراتىن جاعدايلار دا ۇشىراسادى. مىنە, مۇنداي كەلەڭسىزدىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن كەلەلى دە كيەلى ۇعىمدار مەن قۇبىلىستار تياناقتى زەرتتەلۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە دە, ماسەلەن قازاقستان قوعامى ءۇشىن الاش قۇبىلىسىنىڭ بايىپتى زەردەلەنۋى – تاۋەلسىزدىك پەن قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىستى ءىس-شارا كەشەنى بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى قوعامنىڭ رۋحاني دامۋى – سان سالالى, سان قىرلى قۇبىلىس. ەلباسى مەن ەلشىل زيالىلار جۇيەلى ايتىپ ءجۇرگەن مادەني مۇرا ارقىلى تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋ, بەكەمدەۋ; قازاق ءتىلىن قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋشى قۇبىلىس ەسەبىندە دامىتۋ; الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جاڭا سەرپىن بەرۋ سەكىلدى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ىستەرگە اتسالىسۋ – الاشتانۋدىڭ باعدارىن ايقىندايتىن ءارى نەگىزدەيتىن فاكتور رەتىندە قارالۋى قاجەت.
الاش يدەياسى – حح عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەياسى بولاتىن. رۋحاني-مادەني كەڭىستىكتە الاش قوزعالىسى قازاقستانداعى جاڭاشىلدىق پەن جاسامپازدىقتىڭ, ءتۇپ نەگىزدى ساقتاي وتىرىپ ەۋروپالىق باعداردا دامۋدىڭ كوشباسشى باعىتى ەدى.
تاريحتى بىلەتىن, ۇلتتىڭ بۇگىنگى ىلگەرىلەۋىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ەلشىل ازاماتتاردىڭ بارشاسى «الاش مۇددەسى مەن يدەياسىنا ادالدىق – قاشان دا قازاقستاننىڭ ساياسي, رۋحاني ءوركەندەۋى مەن ءورىستەۋىنىڭ بارومەترى بولىپ قالماق» دەپ سانايدى. 2008 جىلى 26 ماۋسىمدا الاش قوزعالىسىنا قاتىستى قر ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. بۇل – ۇلتتىڭ تاريح الدىنداعى قارىزى مەن پارىزىن انىقتاعان ۇلكەن دارەجەدەگى قۇجات. 2007 جىلدان بەرى (الاشتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي) ەلىمىزدىڭ ورتالىق قالالارىندا ءبىرنەشە عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار ءوتتى. مۇنىڭ باسىندا استانا قالاسى بولعانى ەلدىڭ ابىرويىن كوتەردى, رۋحىن اسقاقتاتتى. بيىل باتىس قازاقستاندا (جىمپيتى), شىعىس قازاقستاندا (سەمەي), استانا مەن الماتىدا الاشتانۋ مەن الاشتى تانىتۋعا بايلانىستى ەلدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي جيىندار بولدى. وتاندىق باسپاسوزدە الاش تاريحى مەن تاعىلىمىنا قاتىستى مىڭداعان ماقالالار, سۇحباتتار جاريالاندى. عالىمدار مۇنىمەن شەكتەلمەي, وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ, جيناقتار مەن مونوگرافيالار ازىرلەدى. تەلە-راديو قۇرالدارى دا ايانىپ قالمادى. شەتەلدىك وتانداستارىمىز ارناۋلى ەلەكتروندىق سايتتارىنىڭ ءبىر بولىگىن وسى تاريحي الاشقا ارناپ قايتا جاساقتادى.
سونىمەن قوعامدا الاش ۇعىمى قۇندىلىق رەتىندە ورنىعا باستادى. ول ەلدىك, تۇتاستىق, بىرلىك, ايبارلىق دەگەن ءبىرنەشە ءماندى جيناقتايدى. ەل ىشىندە «الاش الاش بولىپ, الاشا حان بولعاندا», «التى الاش», «التى سان الاش», «الاش مىڭى» سەكىلدى تۇراقتى تىركەستەر ەجەلدەن ايتىلاتىن. سونداي-اق «كەرەگەمىز – اعاش, ۇرانىمىز – الاش» دەگەن ناقىل-ۇستانىم دا بار-تىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, الاش – بۇرىن قازاق ۇلتىن جيناقتايتىن جانە سەرپىلتەتىن ءسوز ءارى قازاق ەتنونيمىنىڭ ءسينونيمى بولسا, بۇگىن دە سول دەڭگەيدە ۇعىنىلىپ-بايىپتالىپ وتىر.
جالپى, تىلدىك نەگىزى تۇرعىسىنان كەلسەك, الاشتىڭ تۇبىرىندەگى «ال» – وت, قىزىل, اراي دەگەندى بىلدىرەتىن ەجەلگى ءتۇركى ءسوزى. مىسالى, التاي, الاۋ, القىزىل, البىرت, البار, الامان, الوكپە, الاڭ, القاپ, ت.ب. سوزدەردىڭ ارعى ءتۇبى «وت» ۇعىمىنا (قۋات, كۇش, جىگەر, شاپشاڭدىق, قىزبالىق, تەگەۋرىن, زور دەگەن ماعىناداعى) بارىپ تىرەلەدى. وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ شوقان ءۋاليحاننان باستاپ الاش ۇعىمىن زەردەلەگەنىن بايقايمىز. شوقان قازاق پەن الاش ۇعىمدارىن قاتار قويا وتىرىپ («ناچالو نارودا كازاحوۆ يلي الاچ...»), بىلاي دەپ جازادى: «ۋ كيرگيز رازنىە رودى يمەيۋت سۆويۋ تامگۋ ي ۋران. ۋران ۋ ۆسەح كيرگيز ەست الاچ». بۇدان الاشتىڭ – ەلدىك-مەملەكەتتىك رامىزگە اينالعان ۇعىم ەكەنى كورىنەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا ءا.بوكەيحان باستاعان ۇلت قايراتكەرلەرى الاش اتىن پارتياعا دا, ۇكىمەتكە (ۇلت كەڭەسى) دە بەرگەندە وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا العانى انىق. ازاماتتىق تاريحىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى الاش قوزعالىسى كەزەڭىندە الاش يدەياسى – قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ تەمىرقازىعى بولدى. زيالىلاردىڭ الاش اتاۋىن تاڭداۋى دا جايدان-جاي ەمەس ەدى.
الاش قوزعالىسى, بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي تەك 1917 جىلى پايدا بولعان نارسە ەمەس. ول – رەسەي يمپەرياسىنداعى قازاقتىڭ ساياسي-دەموكراتيالىق قوزعالىسىنىڭ جالپى اتاۋى. عالىمدار اراسىندا مۇنىڭ باستالۋى تۋرالى قيلى پىكىر بار. ءبىرى 1902-1903 جىلعى حريستياندىرۋعا قارسى قوزعالىستان, ەكىنشىسى 1905 جىلعى قارقارالى پەتيتسياسىنان, ءۇشىنشىسى 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن باستاۋدى ۇسىنادى. بىزدىڭشە, ونىڭ تاريحي نەگىزى رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ قازاق جەرىندەگى اسا اسقىنعان كەزەڭىنەن باستالادى. مۇنى كەشەندى تۇردە قاراۋ قاجەت. رەسەيلىك ءتۇرلى ساياسي پارتيادا بولعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قىزمەتىن دە اتالعان قوزعالىستان بولەك قاراي المايمىز. 1917 جىلى الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن الاش وردانىڭ جاريالانۋى بۇل قوزعالىستى راسىمدەدى.
الاش پارتياسىنا كەلسەك, ول – 1917 جىلى 21-26 شىلدەدە ورىنبوردا وتكەن ءىى جالپىقازاق سەزىندە قۇرىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, باعىتى «سوتسيال-ليبەرالدىق» دەگەنگە كەلەدى. پارتيا باعدارلاماسى وسى جىلى 21 قاراشادا «قازاق» گازەتىندە جاريالاندى. باعدارلاما قۇرىلىمى «مەملەكەت قالپى», «جەرگىلىكتى بوستاندىق», «نەگىزگى قۇقىق», «ءدىن ءىسى», «بيلىك ءھام سوت», «ەل قورعاۋ», «سالىق», «جۇمىسشىلار», «عىلىم-ءبىلىم ۇيرەتۋ», «جەر ماسەلەسى» اتتى 10 بولىمنەن تۇرادى. مۇندا الاشتىڭ دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق باعىت ۇستاناتىنى انىق جازىلعان. پارتيا مۇشەلەرى ەل ىسىنە, حالىقارالىق بايلانىسقا ادالدىعىن, جاۋاپكەرشىلىگىن تانىتتى. ۇلت قايراتكەرلەرى 1930 جانە 1937 جىلى جاپپاي تۇتقىندالعاندا ولارعا وسى پارتياعا كىرگەنى ايىپ رەتىندە تاعىلدى.
وسى رەتتە الاش پارتياسىنا كىرگەن جانە «تۇتاس تۇركىستان» يدەياسى ارقىلى قازاق بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەگىن دە سىرت قالدىرۋعا بولمايدى. 1917 جىلى 27 قاراشادا قوقان قالاسىندا جاريالانعان تۇركىستان مۇحتارياتى (اۆتونومياسى) – تاريحي الاش قوزعالىسىنىڭ ءبىر قۇرامداس ءبولىگى. مۇستافا شوقايدىڭ ءبىر مەزگىلدە الاش ۇكىمەتىنىڭ دە, تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ دە مۇشەسى بولعانى ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك. جالپى تۇركىستان مۇحتارياتى (اۆتونومياسى) – بۇگىنگى قازاقستان ماقتانىشپەن ايتۋعا ءتيىس ءىرى تاريحي وقيعا.
الاش اۆتونومياسى – 1917 جىلدان كەيىنگى تاريحي قۇجاتتاردا, گازەت-جۋرنال ماتەريالدارىندا قولدانىلاتىن ساياسي اتاۋ. نەگىزى, ءدال وسى اتاۋمەن اۆتونوميا بىردەن قۇرىلا سالماعان, باستى كۇش ساياسي اۋمالى-توكپەلى شاقتا قازاقتى ءار ەلدە قالدىرماي بىرىكتىرۋگە جۇمىلدىرىلدى. 1917 جىلى 13 جەلتوقساندا الاش وردا ۇكىمەتى جاريالانعان. ال الاش اۆتونومياسىن جاريالاۋ تۇركىستانداعى جاعدايعا سايكەس كەيىنگە قالدىرىلعان. ويتكەنى, قازاق قايراتكەرلەرى ءۇشىن ۇلتتىڭ جانە جەردىڭ تۇتاستىعى اسا ماڭىزدى فاكتور بولدى. قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان اۆتونومياسى نەمەسە ءتۇركىستان مۇحتارياتى 1917 جىلدىڭ 27 قاراشاسىنان 1918 جىلدىڭ 11 اقپانىنا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, سوڭىندا بولشەۆيكتەردىڭ اياۋسىز كۇشىمەن تاراتىلدى. ءبىر قىزىعى, وسى اۆتونوميانىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەن م.شوقاي ءبىر مەزگىلدە الاش وردانىڭ دا مۇشەسى ء(مينيسترى) بولىپ سايلاندى. بۇل ساياسي-وبەكتيۆتى شۇعىل قادام ەدى. تاريحي ءىى جالپىقازاق سەزىندە (ورىنبور, 1917 جىل, 5-13 جەلتوقسان) وسى الاش اۆتونومياسىن تەزدەتىپ جاريالاۋ-جاريالاماۋ ماسەلەسى داۋىسقا سالىندى. كوپشىلىك (ىشىندە ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ح.عابباس ۇلى, م.ماقۇل, ح.بولعانباي, ت.ب. بار) جاعدايعا قاراپ, كەيىن جاريالاۋدى جاقتادى. ازشىلىق (ىشىندە ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ج.دوسمۇحامەد ۇلى, ۋ.تاناش ۇلى, ع.ءجۇندىباي ۇلى, ع.قاراش, ت.ب. بار) تەزدەتىپ جاريالاماساق, تۇركىستان اۆتونومياسىنا كىرەيىك دەستى. م.شوقاي, ءا.كەنەسارى, ا.شەگىر قالىس قالدى. ءناتيجەسىندە تۇركىستان قازاعىن قوسىپ الىپ, اۆتونوميا جاريالاۋعا 1 اي مەرزىم بەرىلدى. ءبىر اي ىشىندە قوسىلۋ ۇدەرىسى جۇرمەسە دە اۆتونوميا جاريالاناتىن بولىپ شەشىلدى. وسى ءۇشىن 1918 جىلى 5 قاڭتاردا شاقىرىلعان سىرداريا سەزىنە «بىرىگۋ ماسەلەسىن قوزعاۋ ءۇشىن» ب.قۇلمان ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ت.قۇنانباي ۇلى ارنايى جىبەرىلدى. بۇل جيىندا تابيعي تالاس-تارتىستان كەيىن تۇركىستاننىڭ وقىعاندارى قوسىلۋعا ىقىلاس تانىتسا كەرەك. بىراق جاعداي اۋىر ەدى. كوزدەلگەن ءبىر ايدا قوسىلۋ جايى سول كۇيىندە وزگەرىسسىز قالدى. تۇركىستان اۆتونومياسى دا امالسىز جۇمىسىن توقتاتتى. قازاق قايراتكەرلەرى اۆتونوميا جاريالاۋ ءۇشىن قايتا جينالعان جوق. ءىى سەزدىڭ قاۋلىسى كۇشىندە قالىپ, ەندى رەسمي قاعازداردا «الاش اۆتونومياسى» دەپ جازىلاتىن بولدى. ءتىپتى وسىنداي ءمور تابانى دا مۇراعاتتارداعى قۇجاتتاردا ساقتالىپ قالعان.
سونىمەن, وسىدان 94 جىل بۇرىن, قازاقتىڭ ەرتەڭى نە بولاتىنى بەلگىسىز ساياسي دۇربەلەڭگە تولى جىلدارى, ءحىح-حح عاسىرلاردىڭ تۇيىسىندە ەۋروپادا, رەسەيدە, شىعىس ەلدەرىندە ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن تيتۋلدى مەدرەسەلەردى تامامداعان, كەيبىرەۋى ورتا ارناۋلى بىلىمنەن كەيىن ءوز بەتىنشە وقىپ جەتىلگەن ۇلت زيالىلارى ەلدى ۇيىستىراتىن جاڭا يدەيانى ءومىر جۇزىنە شىعاردى. ءدال ايتساق, الەمگە, جالپاق جۇرتقا جاريالادى. بۇل – «كۇندىز وتىرماعان, تۇندە ۇيىقتاماعان» جىلدار مەن اقىل ءھام قالام ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەدى. بۇل – الاش يدەياسى-تىن.
ۇلت تاعدىرى سىنعا ءتۇسىپ, تاعدىر-تالاي ءدۇدامال بوپ تۇرعاندا, «اسپاننان اياعى سالبىراپ تۇسكەن» بالشەبەكتەر, ياكي جەتەسىزدىكتىڭ جالاۋىن كوتەرگەندەر «قازاق جۇرتىنىڭ تاعدىرى ەندى ءبىزدىڭ قولدا دەپ كەۋدەسىن قاققاندا, ءمىر وعىنداي ءسوزى بار مىرجاقىپ ءبۇي دەگەن:
كەشەگى قارا كۇندەردە,
جۇلدىزسىز, ايسىز تۇندەردە,
جول تابا الماي سەندەلىپ,
اداسىپ الاش جۇرگەندە,
بۇل كۇنگى كوپ كوسەمدەر,
سۇرايمىن سوندا قايدا ەدىڭ؟
اقىل تاپپاي داعدارىپ,
جان اشىر تاپپاي ساندالىپ,
بارارىن قايدا بىلە الماي,
جۇرگەن ءبىر كۇندە سان عارىپ –
ەسەپسىز كوپ شەشەندەر,
جونىڭدى ايتشى, قايدا ەدىڭ؟
تاۋەلسىز قازاقستان وتكەننەن ساباق الا وتىرىپ, وسى جانە باسقا دا شىن تاريحتان سىر شەرتەر جولداردىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋ كەرەك. قارا كۇندەر مەن تۇندەردە ءۇمىت وتىن جاققان, ەل جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتقان, ۇلت ءھام وركەنيەت جولىندا مەرت بولعان الاش ارىستارىن ءيسى قازاق, جالپى ادامزات ۇمىتپاق ەمەس.
تاۋبە! ءبىزدىڭ اتالارىمىز وسىنداي بولعان! اللا قالاسا, سۇلتانماحمۇتتىڭ مىنا ولەڭ جولدارى ەرەن ەلوردادا, جاڭا وركەنيەتتىڭ تابالدىرىعىندا جاڭاشا بايىپتالىپ, ەستىلىپ جاتىر:
مەن قازاق, قازاقپىن دەپ ماقتانامىن,
ۇرانعا الاش دەگەن اتتى الامىن.
سۇيگەنىم – قازاق ءومىرى, ءوزىم – قازاق,
مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن؟!
بۇل الاش ۇراندى قازاق ءبىر حالىققا بىرىككەن اعايىن-تامىردى ۇيىستىرىپ, كەمدى تولتىرۋعا, ازدى كوبەيتۋگە جۇمىلعان مىنا زاماندا «كوپ قاراسا, جوق تابىلاتىنىنا» يمانداي سەنەدى.
ديحان قامزابەك ۇلى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
تاۋەلسىزدىك – مىڭداعان جىلدا ءبىر كەلەتىن باق. ەۋروپاشا ايتقاندا, فەنومەن. تاۋەلسىزدىك – جاڭاشا كوزقاراس پەن ايرىقشا سەرپىلىستىڭ باستاۋى, ارعى زامانداردان جەتكەن «ماڭگى ەل!» مۇراتىنىڭ جالعاسى. ال قازاقستان ازاتتىعىنىڭ بىرەگەي بەلگىسى – تاريح. بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسكەن بودان كۇن مەن ازاتتىقتىڭ باياندىلىعى ءۇشىن تەر توككەن ءبۇگىنگى كۇننىڭ تاريحى. سول تاريحتىڭ الاۋلى, جارقىن كەزەڭى – الاش تاريحى. بۇلاي دەۋ – اقىلعا دا سىيىمدى, شىندىققا دا سايكەس.
ازات قازاقستان رەسپۋبليكاسى – دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق, وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا جۇمىلعان جانە سونى كەزەڭ-كەزەڭمەن ورىنداپ كەلە جاتقان مەملەكەت. ەلىمىز دەربەستىكتىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا ءجۇرىپ وتكەن سان عاسىرلىق جولدىڭ تاعىلىم-ساباقتارىن ءبىرشاما پارىقتادى. ءوتكەنىمىز تۇگەندەلدى, بۇگىنىمىز بايىپتالدى, ەرتەڭىمىز ايقىندالدى. ۇزدىكسىز, ءۇزىلىسسىز العا جىلجىعان تاريح كوشىندە ۇلتتى – ۇلت, ەلدى ەل ەتكەن قۇبىلىستار, وقيعالار, تۇلعالار باعامدالدى.
مىنە, وسىنداي سارابدال كوزقاراستىڭ ناتيجەسىندە ەلدىك زايىرلىقتىڭ باتىل تاجىريبەسىن باستاعان, ءبىلىم مەن عىلىمدى, ادەبيەت پەن مادەنيەتتى ۇلت قاجەتىنە لايىقتى پايدالانا العان الاش قوزعالىسىنىڭ, الاش تۇلعالارىنىڭ, جالپى الاش قۇبىلىسىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. ءا. نازارباەۆ بىلاي دەپ جازادى: “الاش زيالىلارى... سول ايتۋلى ەسىمدەردىڭ ءبىلىمدارلىق ءھام ازاماتتىق ءتالىمدەرىندە كەيدە كورىنە بەرمەيتىن دە ارنالار بار. ونىڭ باعاسىن ۇرپاقتارى, بۇگىنگى قازاق زيالىلارى بەرۋگە ءتيىس. ...بۇلار – تاريح تولقىنىنداعى مادەنيەتىمىزدىڭ كىندىك تۇلعالارى” (“تاريح تولقىنىندا”. الماتى: اتامۇرا, 1999).
سونداي-اق 2006 جىلى 26 مامىردا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتاندىق ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا ارناپ وقىعان تاريحي ءدارىسىندە ەلباسىمىز: “عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە – عىلىمي مەكەمەلەردى باسقارۋدان عىلىمي-زەرتتەۋلەردى باسقارۋعا كوشۋ كەرەك” دەپ ءبىر تۇجىرىمداي كەلىپ, تاريح تاعىلىمىنا قاتىستى ويىن: ء“حىح-حح عاسىرلاردىڭ شەگىندە ۇلى اباي ۇلكەن الەمگە جول سالىپ, الاشوردا الىپتارىنىڭ شوعىرىن وياتتى. ولار ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىن جوعارى كوتەرىپ, قازاقتاردىڭ مەشەۋلىك جانە تاريحي ۇمتىلۋ ورتاسىنان كوتەرىلۋىنە ءمۇمكىندىك بەرگەن يدەيالاردى تۇجىرىمداي الدى” دەپ قورىتىندىلاعان بولاتىن (“يننوۆاتسيالار مەن وقۋ-ءبىلىمدى جەتىلدىرۋ ارقىلى ءبىلىم ەكونوميكاسىنا” // ەگەمەن قازاقستان, 27.06.06).
سوڭعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە وتاندىق عىلىمدا الاش تاقىرىبى ءبىرشاما يگەرىلدى. ءبىرسىپىرا تۇلعالاردىڭ جازعان ەڭبەكتەرى قايتا جارىققا شىقتى. وسى ماسەلەگە ارنالعان زەرتتەۋ كىتاپتارى جاريالاندى. دەي تۇرعانمەن, بۇل تاقىرىپ الدە دە بولسا تاۋەلسىزدىك تالاپتارى تۇرعىسىنان جان-جاقتى قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ەڭ الدىمەن مامان تاپشىلىعى. ياعني, ارحيۆپەن, ماتىنمەن جۇمىس ىستەي الاتىن عالىمدار الەۋەتى ازايدى. ەكىنشى, قوعامدا شاڭ بەرىپ قالعان تاريحي زەردەنىڭ سالعىرتتىق, بەيقامدىق ءۇردىسى.
البەتتە, بەلگىلى ءبىر كەزەڭ مامانىن دايارلاۋ – جوعارى مەكتەپ باعدارلاماسىنان گورى عىلىمي مەكتەپ باعدارلاماسىنا لايىق شارا. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارداعى مۇرا قورى مەن ءماتىن قاباتتارىن بىلۋگە دەگەن نەمكەتتىلىك, نەمقۇرايلىلىق الاش تاقىرىبىن زەرتتەۋ ماسەلەسىنە دە از زيانىن تيگىزىپ وتىرعان جوق.
تاريحي زەردەدەگى سالعىرتتىق – تاۋەلسىز مەملەكەتتى اياقتان شىدەرلەيتىن قۇبىلىس. ويتكەنى, تاۋەلسىز مەملەكەت جاڭا قوعام قۇرۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا, ياكي تاريحىنا پرينتسيپتىك تۇرعىدا قاراۋ كەرەك. قاتەدەن – ساباق, دۇرىستان ۇلگى الۋعا ءتيىس.
الاش – رامىزدىك ءسوز. الاش – ۇلتتى ۇيىستىرعان ۇران. الاش – قازاق قوعامى ءتاجىريبەسىندەگى جاڭارۋ مەن سەرپىلۋدىڭ, ءبىلىم-عىلىم مەن باتىل ىزدەنىستىڭ, ادالدىق پەن تاۋەكەلشىلدىكتىڭ جارقىن بەتى. سول سەبەپتى الاش تاقىرىبىن عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ – جالپى قازاقستان ءۇشىن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك تالاپتارى ءۇشىن ارقاشان باسىمدىق (پريوريتەت) بولىپ قالماق.
ءسوز جوق, قاي قوعامدا بولسىن حالىق ءۇشىن كيەلى ۇعىمداردى قولجاۋلىق ەتكىسى كەلەتىندەر بولادى. وسى ارقىلى ەلدى اداستىراتىن جاعدايلار دا ۇشىراسادى. مىنە, مۇنداي كەلەڭسىزدىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن كەلەلى دە كيەلى ۇعىمدار مەن قۇبىلىستار تياناقتى زەرتتەلۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە دە, ماسەلەن قازاقستان قوعامى ءۇشىن الاش قۇبىلىسىنىڭ بايىپتى زەردەلەنۋى – تاۋەلسىزدىك پەن قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىستى ءىس-شارا كەشەنى بولىپ تابىلادى.
بۇگىنگى قوعامنىڭ رۋحاني دامۋى – سان سالالى, سان قىرلى قۇبىلىس. ەلباسى مەن ەلشىل زيالىلار جۇيەلى ايتىپ ءجۇرگەن مادەني مۇرا ارقىلى تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋ, بەكەمدەۋ; قازاق ءتىلىن قازاقستان حالقىن بىرىكتىرۋشى قۇبىلىس ەسەبىندە دامىتۋ; الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جاڭا سەرپىن بەرۋ سەكىلدى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ىستەرگە اتسالىسۋ – الاشتانۋدىڭ باعدارىن ايقىندايتىن ءارى نەگىزدەيتىن فاكتور رەتىندە قارالۋى قاجەت.
الاش يدەياسى – حح عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەياسى بولاتىن. رۋحاني-مادەني كەڭىستىكتە الاش قوزعالىسى قازاقستانداعى جاڭاشىلدىق پەن جاسامپازدىقتىڭ, ءتۇپ نەگىزدى ساقتاي وتىرىپ ەۋروپالىق باعداردا دامۋدىڭ كوشباسشى باعىتى ەدى.
تاريحتى بىلەتىن, ۇلتتىڭ بۇگىنگى ىلگەرىلەۋىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ەلشىل ازاماتتاردىڭ بارشاسى «الاش مۇددەسى مەن يدەياسىنا ادالدىق – قاشان دا قازاقستاننىڭ ساياسي, رۋحاني ءوركەندەۋى مەن ءورىستەۋىنىڭ بارومەترى بولىپ قالماق» دەپ سانايدى. 2008 جىلى 26 ماۋسىمدا الاش قوزعالىسىنا قاتىستى قر ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. بۇل – ۇلتتىڭ تاريح الدىنداعى قارىزى مەن پارىزىن انىقتاعان ۇلكەن دارەجەدەگى قۇجات. 2007 جىلدان بەرى (الاشتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي) ەلىمىزدىڭ ورتالىق قالالارىندا ءبىرنەشە عىلىمي-تاجىريبەلىك سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار ءوتتى. مۇنىڭ باسىندا استانا قالاسى بولعانى ەلدىڭ ابىرويىن كوتەردى, رۋحىن اسقاقتاتتى. بيىل باتىس قازاقستاندا (جىمپيتى), شىعىس قازاقستاندا (سەمەي), استانا مەن الماتىدا الاشتانۋ مەن الاشتى تانىتۋعا بايلانىستى ەلدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي جيىندار بولدى. وتاندىق باسپاسوزدە الاش تاريحى مەن تاعىلىمىنا قاتىستى مىڭداعان ماقالالار, سۇحباتتار جاريالاندى. عالىمدار مۇنىمەن شەكتەلمەي, وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ, جيناقتار مەن مونوگرافيالار ازىرلەدى. تەلە-راديو قۇرالدارى دا ايانىپ قالمادى. شەتەلدىك وتانداستارىمىز ارناۋلى ەلەكتروندىق سايتتارىنىڭ ءبىر بولىگىن وسى تاريحي الاشقا ارناپ قايتا جاساقتادى.
سونىمەن قوعامدا الاش ۇعىمى قۇندىلىق رەتىندە ورنىعا باستادى. ول ەلدىك, تۇتاستىق, بىرلىك, ايبارلىق دەگەن ءبىرنەشە ءماندى جيناقتايدى. ەل ىشىندە «الاش الاش بولىپ, الاشا حان بولعاندا», «التى الاش», «التى سان الاش», «الاش مىڭى» سەكىلدى تۇراقتى تىركەستەر ەجەلدەن ايتىلاتىن. سونداي-اق «كەرەگەمىز – اعاش, ۇرانىمىز – الاش» دەگەن ناقىل-ۇستانىم دا بار-تىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, الاش – بۇرىن قازاق ۇلتىن جيناقتايتىن جانە سەرپىلتەتىن ءسوز ءارى قازاق ەتنونيمىنىڭ ءسينونيمى بولسا, بۇگىن دە سول دەڭگەيدە ۇعىنىلىپ-بايىپتالىپ وتىر.
جالپى, تىلدىك نەگىزى تۇرعىسىنان كەلسەك, الاشتىڭ تۇبىرىندەگى «ال» – وت, قىزىل, اراي دەگەندى بىلدىرەتىن ەجەلگى ءتۇركى ءسوزى. مىسالى, التاي, الاۋ, القىزىل, البىرت, البار, الامان, الوكپە, الاڭ, القاپ, ت.ب. سوزدەردىڭ ارعى ءتۇبى «وت» ۇعىمىنا (قۋات, كۇش, جىگەر, شاپشاڭدىق, قىزبالىق, تەگەۋرىن, زور دەگەن ماعىناداعى) بارىپ تىرەلەدى. وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ شوقان ءۋاليحاننان باستاپ الاش ۇعىمىن زەردەلەگەنىن بايقايمىز. شوقان قازاق پەن الاش ۇعىمدارىن قاتار قويا وتىرىپ («ناچالو نارودا كازاحوۆ يلي الاچ...»), بىلاي دەپ جازادى: «ۋ كيرگيز رازنىە رودى يمەيۋت سۆويۋ تامگۋ ي ۋران. ۋران ۋ ۆسەح كيرگيز ەست الاچ». بۇدان الاشتىڭ – ەلدىك-مەملەكەتتىك رامىزگە اينالعان ۇعىم ەكەنى كورىنەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا ءا.بوكەيحان باستاعان ۇلت قايراتكەرلەرى الاش اتىن پارتياعا دا, ۇكىمەتكە (ۇلت كەڭەسى) دە بەرگەندە وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا العانى انىق. ازاماتتىق تاريحىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى الاش قوزعالىسى كەزەڭىندە الاش يدەياسى – قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ تەمىرقازىعى بولدى. زيالىلاردىڭ الاش اتاۋىن تاڭداۋى دا جايدان-جاي ەمەس ەدى.
الاش قوزعالىسى, بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي تەك 1917 جىلى پايدا بولعان نارسە ەمەس. ول – رەسەي يمپەرياسىنداعى قازاقتىڭ ساياسي-دەموكراتيالىق قوزعالىسىنىڭ جالپى اتاۋى. عالىمدار اراسىندا مۇنىڭ باستالۋى تۋرالى قيلى پىكىر بار. ءبىرى 1902-1903 جىلعى حريستياندىرۋعا قارسى قوزعالىستان, ەكىنشىسى 1905 جىلعى قارقارالى پەتيتسياسىنان, ءۇشىنشىسى 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن باستاۋدى ۇسىنادى. بىزدىڭشە, ونىڭ تاريحي نەگىزى رەسەي وتارشىلدىعىنىڭ قازاق جەرىندەگى اسا اسقىنعان كەزەڭىنەن باستالادى. مۇنى كەشەندى تۇردە قاراۋ قاجەت. رەسەيلىك ءتۇرلى ساياسي پارتيادا بولعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قىزمەتىن دە اتالعان قوزعالىستان بولەك قاراي المايمىز. 1917 جىلى الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن الاش وردانىڭ جاريالانۋى بۇل قوزعالىستى راسىمدەدى.
الاش پارتياسىنا كەلسەك, ول – 1917 جىلى 21-26 شىلدەدە ورىنبوردا وتكەن ءىى جالپىقازاق سەزىندە قۇرىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇلتتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, باعىتى «سوتسيال-ليبەرالدىق» دەگەنگە كەلەدى. پارتيا باعدارلاماسى وسى جىلى 21 قاراشادا «قازاق» گازەتىندە جاريالاندى. باعدارلاما قۇرىلىمى «مەملەكەت قالپى», «جەرگىلىكتى بوستاندىق», «نەگىزگى قۇقىق», «ءدىن ءىسى», «بيلىك ءھام سوت», «ەل قورعاۋ», «سالىق», «جۇمىسشىلار», «عىلىم-ءبىلىم ۇيرەتۋ», «جەر ماسەلەسى» اتتى 10 بولىمنەن تۇرادى. مۇندا الاشتىڭ دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق باعىت ۇستاناتىنى انىق جازىلعان. پارتيا مۇشەلەرى ەل ىسىنە, حالىقارالىق بايلانىسقا ادالدىعىن, جاۋاپكەرشىلىگىن تانىتتى. ۇلت قايراتكەرلەرى 1930 جانە 1937 جىلى جاپپاي تۇتقىندالعاندا ولارعا وسى پارتياعا كىرگەنى ايىپ رەتىندە تاعىلدى.
وسى رەتتە الاش پارتياسىنا كىرگەن جانە «تۇتاس تۇركىستان» يدەياسى ارقىلى قازاق بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەگىن دە سىرت قالدىرۋعا بولمايدى. 1917 جىلى 27 قاراشادا قوقان قالاسىندا جاريالانعان تۇركىستان مۇحتارياتى (اۆتونومياسى) – تاريحي الاش قوزعالىسىنىڭ ءبىر قۇرامداس ءبولىگى. مۇستافا شوقايدىڭ ءبىر مەزگىلدە الاش ۇكىمەتىنىڭ دە, تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ دە مۇشەسى بولعانى ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك. جالپى تۇركىستان مۇحتارياتى (اۆتونومياسى) – بۇگىنگى قازاقستان ماقتانىشپەن ايتۋعا ءتيىس ءىرى تاريحي وقيعا.
الاش اۆتونومياسى – 1917 جىلدان كەيىنگى تاريحي قۇجاتتاردا, گازەت-جۋرنال ماتەريالدارىندا قولدانىلاتىن ساياسي اتاۋ. نەگىزى, ءدال وسى اتاۋمەن اۆتونوميا بىردەن قۇرىلا سالماعان, باستى كۇش ساياسي اۋمالى-توكپەلى شاقتا قازاقتى ءار ەلدە قالدىرماي بىرىكتىرۋگە جۇمىلدىرىلدى. 1917 جىلى 13 جەلتوقساندا الاش وردا ۇكىمەتى جاريالانعان. ال الاش اۆتونومياسىن جاريالاۋ تۇركىستانداعى جاعدايعا سايكەس كەيىنگە قالدىرىلعان. ويتكەنى, قازاق قايراتكەرلەرى ءۇشىن ۇلتتىڭ جانە جەردىڭ تۇتاستىعى اسا ماڭىزدى فاكتور بولدى. قوقاندا جاريالانعان تۇركىستان اۆتونومياسى نەمەسە ءتۇركىستان مۇحتارياتى 1917 جىلدىڭ 27 قاراشاسىنان 1918 جىلدىڭ 11 اقپانىنا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, سوڭىندا بولشەۆيكتەردىڭ اياۋسىز كۇشىمەن تاراتىلدى. ءبىر قىزىعى, وسى اۆتونوميانىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەن م.شوقاي ءبىر مەزگىلدە الاش وردانىڭ دا مۇشەسى ء(مينيسترى) بولىپ سايلاندى. بۇل ساياسي-وبەكتيۆتى شۇعىل قادام ەدى. تاريحي ءىى جالپىقازاق سەزىندە (ورىنبور, 1917 جىل, 5-13 جەلتوقسان) وسى الاش اۆتونومياسىن تەزدەتىپ جاريالاۋ-جاريالاماۋ ماسەلەسى داۋىسقا سالىندى. كوپشىلىك (ىشىندە ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ح.عابباس ۇلى, م.ماقۇل, ح.بولعانباي, ت.ب. بار) جاعدايعا قاراپ, كەيىن جاريالاۋدى جاقتادى. ازشىلىق (ىشىندە ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ج.دوسمۇحامەد ۇلى, ۋ.تاناش ۇلى, ع.ءجۇندىباي ۇلى, ع.قاراش, ت.ب. بار) تەزدەتىپ جاريالاماساق, تۇركىستان اۆتونومياسىنا كىرەيىك دەستى. م.شوقاي, ءا.كەنەسارى, ا.شەگىر قالىس قالدى. ءناتيجەسىندە تۇركىستان قازاعىن قوسىپ الىپ, اۆتونوميا جاريالاۋعا 1 اي مەرزىم بەرىلدى. ءبىر اي ىشىندە قوسىلۋ ۇدەرىسى جۇرمەسە دە اۆتونوميا جاريالاناتىن بولىپ شەشىلدى. وسى ءۇشىن 1918 جىلى 5 قاڭتاردا شاقىرىلعان سىرداريا سەزىنە «بىرىگۋ ماسەلەسىن قوزعاۋ ءۇشىن» ب.قۇلمان ۇلى, م.دۋلات ۇلى, ت.قۇنانباي ۇلى ارنايى جىبەرىلدى. بۇل جيىندا تابيعي تالاس-تارتىستان كەيىن تۇركىستاننىڭ وقىعاندارى قوسىلۋعا ىقىلاس تانىتسا كەرەك. بىراق جاعداي اۋىر ەدى. كوزدەلگەن ءبىر ايدا قوسىلۋ جايى سول كۇيىندە وزگەرىسسىز قالدى. تۇركىستان اۆتونومياسى دا امالسىز جۇمىسىن توقتاتتى. قازاق قايراتكەرلەرى اۆتونوميا جاريالاۋ ءۇشىن قايتا جينالعان جوق. ءىى سەزدىڭ قاۋلىسى كۇشىندە قالىپ, ەندى رەسمي قاعازداردا «الاش اۆتونومياسى» دەپ جازىلاتىن بولدى. ءتىپتى وسىنداي ءمور تابانى دا مۇراعاتتارداعى قۇجاتتاردا ساقتالىپ قالعان.
سونىمەن, وسىدان 94 جىل بۇرىن, قازاقتىڭ ەرتەڭى نە بولاتىنى بەلگىسىز ساياسي دۇربەلەڭگە تولى جىلدارى, ءحىح-حح عاسىرلاردىڭ تۇيىسىندە ەۋروپادا, رەسەيدە, شىعىس ەلدەرىندە ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن تيتۋلدى مەدرەسەلەردى تامامداعان, كەيبىرەۋى ورتا ارناۋلى بىلىمنەن كەيىن ءوز بەتىنشە وقىپ جەتىلگەن ۇلت زيالىلارى ەلدى ۇيىستىراتىن جاڭا يدەيانى ءومىر جۇزىنە شىعاردى. ءدال ايتساق, الەمگە, جالپاق جۇرتقا جاريالادى. بۇل – «كۇندىز وتىرماعان, تۇندە ۇيىقتاماعان» جىلدار مەن اقىل ءھام قالام ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەدى. بۇل – الاش يدەياسى-تىن.
ۇلت تاعدىرى سىنعا ءتۇسىپ, تاعدىر-تالاي ءدۇدامال بوپ تۇرعاندا, «اسپاننان اياعى سالبىراپ تۇسكەن» بالشەبەكتەر, ياكي جەتەسىزدىكتىڭ جالاۋىن كوتەرگەندەر «قازاق جۇرتىنىڭ تاعدىرى ەندى ءبىزدىڭ قولدا دەپ كەۋدەسىن قاققاندا, ءمىر وعىنداي ءسوزى بار مىرجاقىپ ءبۇي دەگەن:
كەشەگى قارا كۇندەردە,
جۇلدىزسىز, ايسىز تۇندەردە,
جول تابا الماي سەندەلىپ,
اداسىپ الاش جۇرگەندە,
بۇل كۇنگى كوپ كوسەمدەر,
سۇرايمىن سوندا قايدا ەدىڭ؟
اقىل تاپپاي داعدارىپ,
جان اشىر تاپپاي ساندالىپ,
بارارىن قايدا بىلە الماي,
جۇرگەن ءبىر كۇندە سان عارىپ –
ەسەپسىز كوپ شەشەندەر,
جونىڭدى ايتشى, قايدا ەدىڭ؟
تاۋەلسىز قازاقستان وتكەننەن ساباق الا وتىرىپ, وسى جانە باسقا دا شىن تاريحتان سىر شەرتەر جولداردىڭ قادىرىنە جەتە ءبىلۋ كەرەك. قارا كۇندەر مەن تۇندەردە ءۇمىت وتىن جاققان, ەل جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتقان, ۇلت ءھام وركەنيەت جولىندا مەرت بولعان الاش ارىستارىن ءيسى قازاق, جالپى ادامزات ۇمىتپاق ەمەس.
تاۋبە! ءبىزدىڭ اتالارىمىز وسىنداي بولعان! اللا قالاسا, سۇلتانماحمۇتتىڭ مىنا ولەڭ جولدارى ەرەن ەلوردادا, جاڭا وركەنيەتتىڭ تابالدىرىعىندا جاڭاشا بايىپتالىپ, ەستىلىپ جاتىر:
مەن قازاق, قازاقپىن دەپ ماقتانامىن,
ۇرانعا الاش دەگەن اتتى الامىن.
سۇيگەنىم – قازاق ءومىرى, ءوزىم – قازاق,
مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن؟!
بۇل الاش ۇراندى قازاق ءبىر حالىققا بىرىككەن اعايىن-تامىردى ۇيىستىرىپ, كەمدى تولتىرۋعا, ازدى كوبەيتۋگە جۇمىلعان مىنا زاماندا «كوپ قاراسا, جوق تابىلاتىنىنا» يمانداي سەنەدى.
ديحان قامزابەك ۇلى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
سوڭعى جاڭالىقتار
استاناداعى جىلى ايالدامالار «سەرگەك» جۇيەسىنە قوسىلدى
ەلوردا • كەشە
ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
قوعام • كەشە
وتاندىق كولىكتەردىڭ باعاسى تومەندەي مە؟
قوعام • كەشە
قازاقستان حالقى ناۋرىز ايىندا قانشا كۇن دەمالادى؟
قازاقستان • كەشە
رامازانعا وراي لوندون كوشەلەرى بەزەندىرىلدى
الەم • كەشە
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تاريحي مانىنە تالداۋ جاسالدى
اتا زاڭ • كەشە
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
