جۇرگەن جولى جارىق

  سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالار سارايىنىڭ قاسيەتتى تابالدىرىعىنان اتتاۋدىڭ وزىندىك شارتتارى بار. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, وعان ەكى عالىمنىڭ ءبىرى تاۋەكەل ەتە المايدى. وعان تاۋەكەل ەتۋ ءۇشىن عالىمدا عىلىم الدىنداعى پارىزىنا ادالدىق, تاۋداي تالاپ, كۇندەي ىستىق قۋات بولۋى شارت. سارايدىڭ تورىندەگى اق ساندىقتى ەكىنىڭ ءبىرى اشا المايدى. ويتكەنى, ونى اشۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعانداردان باسقا كىلت, جاي ەمەس, التىن كىلت بولۋى كەرەك. قازىرگى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سارسەنبى ءداۋىت ۇلىندا عىلىم الدىنداعى پارىزىنا ادالدىق تا, تاۋداي تالاپ تا, كۇندەي ىستىق قۋات تا, سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالار سارايىنىڭ تورىندەگى اق ساندىقتى اشاتىن التىن كىلت تە بولدى. سارسەنبى ءداۋىت ۇلى تاۋداي تالاپپەن, كۇندەي ىستىق قۋاتپەن وسى قازىنالى سارايدىڭ بيىك تابالدىرىعىنان اتتاپ, تورىنە شىقتى, الدىنان اق ساندىق اشىلدى... سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قول­جاز­بالار قورىنان عالىم ادامنىڭ ءوز ىزدەگەنىن تابۋى وڭاي ەمەس. سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنا كەيدە حالىقتىڭ ادەبي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرىن تا­بۋ ءۇشىن, ءبىر ەلدىڭ ەمەس, بىرنەشە ەل­دىڭ كى­تاپ­حاناسىن, بىرنەشە ەلدىڭ قول­جا­ز­بالار قو­رىن پاراقتاپ قاراۋعا تۋرا كەلدى. شاڭ باسىپ, سارعايعان قاعازداردىڭ قا­لىڭ قاباتىنان حالىق ادەبيەتى مەن ءما­دەنيەتىنىڭ باعا جەتپەس قىمبات ەس­كەر­تكىشى جاقۇتشا جارق ەتە قالعاندا, قۋا­نعان, ءماز بولعان, كوڭىلى كولدەي شال­قىعان ساتتەرى بولدى. بىراق قۋانىپ, ءماز بولىپ قالا بەرمەدى, تاعى ىزدەدى, جانە ىزدەندى. قولجازبا جادىگەردى ىزدەپ تابۋ بار دا, ونى وقىپ, قازىرگى جازۋ ۇلگىسىنە ءتۇ­سى­رىپ, ەلدىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ بار. ەكەۋى دە ادامنىڭ اسىلىنان, ماماننىڭ اسى­عىنان عانا تابىلاتىن قۇرىشتاي بە­رىك قاسيەتتى تالاپ ەتەدى. سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنىڭ بويىندا قۇرىشتاي بەرىك ق­اسيەت تە تۇنىپ تۇردى. دۇنيەدەگى وقۋدىڭ قيىنى – قولجازبا ءجا­دىگەردى وقۋ. ءار قولجازبانىڭ جازىلۋ كەزەڭىنە, قولجازبا اۆتورى تۇسىنداعى جازۋ تارتىپتەرىنە, ادەبي ءتىل نورماسىنا, ونىڭ ءوزىنىڭ جازۋ ماشىعىنا بايلانىس­تى ەرەكشەلىكتەردى تابۋ مەن تانۋدىڭ اسۋ بەرمەس اسقار شىڭنان اسقانداي قيىندىعى پروفەسسوردىڭ الدىنان ءبىر ەمەس, الدەنەشە رەت شىقتى. عالىم سول قيىندىقتاردىڭ بارىنە ادەتتەگىدەي, سىرالعى ەسكى تانىستارىمەن كەزدەس­كەندەي قارادى, ماڭداي تەرىن اعىزىپ, كوزىنىڭ مايىن تامىزىپ, قۇرىشتاي بەرىك توزىممەن ءۇن-ءتۇنسىز, تاپجىلماي, قاجىماي-تالماي ەڭبەكتەندى. سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنىڭ سيرەك كەز­دە­سە­تىن كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىندا ءوت­كىزگەن جىلدارى جەمىستى بولدى. عالىم قول جەتكىزگەن تابىستاردىڭ توبىندا حالىق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋشىلاردىڭ قولجازبالارى دا, بايىرعى جازبا جادىگەرلەر دە مول ەدى. ولاردى جانرلىق بەلگىلەرىنە قاراي سارالايتىن بولساق, داستاندار, قيسسالار, اڭىز-اڭگىمەلەر, ەر­تەگىلەر, مىسالدار, جازبا ادەبيەت ۇلگى­لەرى, ت.ب. بولىپ جالعاسا بەرەدى. ەسىم حان, تولە بي, ابىلاي حان, تەزەك ءتو­رە جانە باسقا تۇلعالار تۋرالى ادە­بي, عىلىمي-كوپشىلىك باسىلىمدار ءۇشىن دايىندالعان قولجازبالار ءوز ال­دىنا ءبىر سالا. الاش ارىستارىنىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارىن جيناپ, قۇراستىرىپ, باسپاعا دايىنداۋ جۇمىستارىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. وسى­لاردىڭ ارقايسىسىنىڭ شەگىندەگى ۇلگى­لەر­دىڭ ءوزى قيساپسىز مول بايلىق. وسى باي­لىقتىڭ ىشىندە عالىمنىڭ ءماشھۇر ءجۇ­سىپ كوپەيدىڭ قولجازبا مۇراسىن ءىز­دەپ تابۋ, جيناستىرۋ, وقۋ, قازىرگى قارىپ ۇلگىسىنە ءتۇسىرۋ, قۇراستىرۋ, العىسوزى مەن تۇسىنىكتەرىن جازۋ, باس­پا­عا دايىنداۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ با­عىتىندا جۇرگىزگەن جۇمىستارىنىڭ ۇلان-بايتاق كەڭىستىگىنە بۇگىندە تاڭ بولىپ, تاڭعالىپ قاراۋعا بولادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيدىڭ قولجازبا مۇراسى «مەس» دەپ اتالدى. سارسەنبى ءداۋىت ۇلى سول قازىنا-بايلىقتى جىلدار بويى پاراقتاپ, الىپپەدەي وقىپ ءجۇرىپ, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق جي­نا­عىن جارىققا شىعاردى. بۇل حا­لىقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا, مادەني مۇ­راسىنا دەگەن دارا كوزقاراستىڭ, سارا ۇستانىمنىڭ, ىرگەلى تانىمنىڭ ناتيجەسى ەدى. حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي حالىق الاش ارىستارىنىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارىمەن قايتا تابىسا باستادى. بۇكىلحالىقتىق ءمانى بار وسى ءىستىڭ اۋىر جۇگىن الدىنداعى اعا بۋىن وكىلدەرىمەن بىرگە ارقالاسىپ سارسەنبى ءداۋىت ۇلى ءجۇردى. ول الاش ارداقتىلارىنىڭ وتتان امان, سۋدان ساۋ قالعان, شاشىراپ, شا­شىلعان شىعارماشىلىق مۇرالارىن جي­ناۋ, قازىرگى جازۋ ۇلگىسىنە كوشىرۋ, قۇ­راستىرۋ, باسپاعا دايىنداۋ سياقتى جۇ­مىستاردىڭ سالماعىن قايىسپاي كوتەرىستى. شاكارىم قۇدايبەرديەۆتىڭ شىعارمالارىن جيناپ, قۇراستىرىپ (م.جارمۇحامەدوۆپەن بىرگە), باسپاعا دايىنداۋ, تۇسىنىكتەرىن جازۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعار­ما­لا­رىن قۇراستىرىپ, عىلىمي تۇسىنىكتەرىن جاز­عان, باسپاعا دايىنداعان جاۋاپتى شى­عارۋشى سارسەنبى ءداۋىت ۇلى ءادي ءشارىپوۆ­پەن بىرگە ەرەن ەڭبەك ەتتى. احاڭ­­­نىڭ جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى جابىلىپ جاتقان ەڭبەكتەرىن جا­رىق­قا الىپ شىققان جيناق ادەبيەت پەن ادە­بيەتتانۋدىڭ سول تۇستاعى جاسىنان قار­تىنا دەيىنگى وكىلدەرىنىڭ قولىنان ءتۇس­پەيتىن قىمبات قازىناعا اينالدى, ەلدىڭ ادەبي-ەستەتيكالىق ويىنىڭ جاڭ­عىرۋىنا ىقپال ەتتى. عالىمنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىنىڭ ماڭىزدى ءبىر ارناسى – پوەزيا الە­مى. قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ پوەزياسىنان قوجا احمەت ياساۋي مۇراسىنا دەيىنگى زەرتتەۋ مەن زەر­دەلەۋ جۇمىستارى بارىسىندا عالىم قا­زاق ادەبيەتتانۋىنىڭ عىلىمي ويلار قورىن جاڭا, الەۋمەتتىك ماڭىزى ۇلكەن نەگىزدەمەلەرمەن, تۇجىرىمدارمەن با­يىتتى. اسىرەسە ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ اقىن­دىق ونەرى تۋرالى كىتابى «كوڭىل سا­زى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. زەرت­تەۋ­شى اقىن شىعارماسىنىڭ ىشكى ماز­مۇ­نىنا, ىرعاعىنا, كوڭىل سازىنا تەرەڭدەپ, ليري­كادان ەپيكالىق تىنىس­تى, ەپيكالىق قا­رىش­تاۋدان ليريكالىق ءھام درامالىق حال­دى سەزىندى, سولاردىڭ بو­لمىسىنان قاھارماندىق رۋح پەن ترا­گەديالىق احۋال سارىنىن اڭعاردى. وسى اڭعارعاندارى مەن سەزىنگەن جايلارىن تالداۋ مەن تارازى­لاۋ­دا عالىم زەرتتەۋشىگە ءتان جۇيەلى سارا­لاۋ سورا­بىنان شىقپاي, اقىن ونەرى تۋ­رالى اقىنشا ويلادى, دالەلدى وي مەن سىرلى سۋرەتتى ادەمى ۇشتاستىرىپ, اسەر­لى تولعادى. زەرتتەۋشىنىڭ عىلىمي ويلاۋ ماشىعىنداعى وسى ەرەكشەلىك ءبىر­تە-بىرتە ونىڭ دارا ءھام سارا مەتو­دو­لوگيالىق ۇستانىمىنا اينالدى. «حيكمەت جيناق» كىتابىن باس­پا­عا ازىرلەۋشى شىعارماشىلىق توپ ءوز­دە­­رىنىڭ الدىنا اۆتوردىڭ ءبىر ءسوزى­نىڭ دە ماعىناسىن وزگەرتپەۋ تۋرا­لى تالاپ قويدى. بۇل تالاپتىڭ اۋىر سال­ما­عىنىڭ ءبىر جاعى سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنا ءتۇس­تى. التى جىر جيناعىن شىعارعان ساكەڭ اقىندىقتىڭ پايداسىن وسى جەر­دە كوردى. تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي شىعارماشىلىق توپتىڭ جۇمىس ءنا­تي­جە­لە­رىنىڭ ويداعىداي ساپالى بولۋىنا قول جەتكىزدى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەت جي­ناق» كىتابىن سارالاپ, ساراپتاپ وقۋ, ونىڭ ءمانى مەن ءمانىسىن پايىمداۋ, اۋدارماسىن جاساۋ بيىگىنەن قازاق پوە­زياسىنىڭ دامۋ جولدارىنا كوز سال­عاندا, سارسەنبى ءداۋىت ۇلى قازاق ادە­بيەتتانۋىندا بۇعان دەيىن ارنايى قاراستىرىلماعان, زەرتتەۋ نىسانى بولماعان وزەكتى جانە كوكەيكەستى عىلىمي ماسەلەلەردىڭ تۇتاس ءبىر جەلىسىن كوردى, كوكىرەك كوزى اشىلعانداي كۇي كەشتى. عالىم احمەت ياساۋي مۇراسى جانە قازاق پوەزياسى تۋرالى ىرگەلى زەرتتەۋىنە وسىلاي كەلدى. قوجا احمەت ياساۋي شىعار­ما­شى­لى­عىن زەرتتەۋ ۇستىندە سارسەنبى ءداۋىت­ ۇلى­نىڭ بىلاي دەپ تولعانعانى بار: «قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جانى قانداي ءمول­دىر ەدى, كوكىرەگى قانداي كەڭ ەدى... كىل ادالدىقتان, دارقان پەيىلدەن, اپپاق نۇردان ايرىقشا جاراتىلعان جان عوي». قوجا احمەت ياساۋي مۇراسىن زەرتتەۋ­گە عالىم وسى تۇسىنىكپەن بارىپ, قوجا احمەت ياساۋي تۋرالى زەرتتەۋىن عالىم وسىنداي تۇسىنىكپەن ءتۇيدى. بۇل سوزدەردەن ونىڭ ءوز بولمىسىن دا كورۋگە بولاتىن سەكىلدى. سارسەنبى ءداۋىت ۇلىنىڭ عىلىمداعى جولى جارىق. ول قازاقستاننىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا, قوعامنىڭ اقىل-وي قازىناسىنىڭ بايۋىنا, ەلدىڭ ىنتىماعىنىڭ جاراسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. سارسەنبى ءداۋىت ۇلى بۇگىندە ءدىنمۇ­حا­مەد قوناەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە عى­لىمي-شىعارماشىلىق جانە ۇستازدىق قىز­مەتىن ابىرويمەن جالعاستىرۋدا. وسى ءبىر ەڭبەكققور, اقپەيىل ازا­ماتقا شىن جۇرەكتەن قۇرمەتىمدى ءبىل­دىر­ەمىن. جانعارا دادەباەۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى