الەمدىك ەكونوميكانى وزگەرىستەر كۇتەدى

«باتپانداپ كىرگەن كەسەل, مىسقالداپ شىعادى» دەمەكشى, 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى مەن 2009 جىلعى « ۇلى رەتسەسسيادان» تۇرالاعان الەم ەكونوميكاسى ەندى-ەندى عانا ەس جيىپ, باياۋ دا بولسا, دامۋ باعىتىنا بەت بۇردى. جا­قىن­دا جارىققا شىققان بۇۇ-نىڭ «الەم ەكونوميكاسىنىڭ احۋالى ءجا­نە بولاشاعى» اتتى ءداس­تۇر­لى بايان­داماسىندا جاھاندىق ەكو­­نو­مي­كانىڭ 2016 جىلعى ءوسىمىن 2,6 پايىز دەڭگەيىندە باعالاپتى. ءتورت­كۇل دۇنيەنى تىعىرىققا تىرەگەن « ۇلى رەتسەسسيادان» كەيىن الەمدىك ەكو­­نوميكانىڭ مۇنشالىقتى باياۋ دا­مۋىنا جاھاندىق ينۆەستي­تسيا قار­قىنىنىڭ تومەندەۋى, دۇنيە­جۇ­زىلىك ساۋدانىڭ قىسقارۋى, ەڭ­بەك ءونىم­دىلىگىنىڭ باياۋ ءوسۋى, الەم ەلدەرىن­دە­گى قارىز دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ اتالمىش بايانداماسىندا ءۇندىستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى سوڭعى جىلدارى وتە جوعارى ەكە­ن­دىگى كورسەتىلىپ, 2017 جىلى بۇل ەل ەكو­­نوميكاسىنىڭ ءوسىمى 7,7 پايىزعا جە­تە­تىندىگىنە بول­جام جاسالىپتى. بايان­دا­مادا جا­ھاندىق جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ءوسىمى 2017 جىلى 2,7 پايىزدى, ال 2018 جى­لى 2,9 پايىزدى قۇ­راي­­تىندىعى اي­تىلعان. بۇۇ سا­راپ­­شىلارىنىڭ ءپى­كى­رى­نشە, بۇل كور­سەتكىشتەر نەگىزىنەن الەم ەكو­نو­ميكاسىنىڭ ءوسىمىن ەمەس, داع­دا­رىس­تان كەيىن تولىق تۇراقتانا باس­­تا­عانىن ءدا­لەل­دەيتىن كورىنەدى. ال حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) جا­ھاندىق ەكونوميكانىڭ 2017 جىلى 3,4 پايى­زعا وسە­تىن­دى­گىن العا تارتادى. جالپى, دۇنيە ءجۇ­­­زىنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلا­رى ۇستىمىزدەگى جىلى الەمدىك ەكو­­نوميكانىڭ دامۋ جولىنا نىق بەت بۇراتىندىعىن ءبىراۋىزدان ما­قۇلدايدى. ولاردىڭ ايتۋىن­شا, اقش ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قار­قىنى ارتادى, Brexit-كە قا­راماستان كارى قۇ­رلىقتاعى دا­مى­عان ەلدەردىڭ ەكونومي­كاسى دا العا باسادى. قىتايدىڭ دا­مۋ دەڭ­گەيى دە 6 پايىزدان ءتو­مەن­دەمەۋگە ءتيىس. ءۇندىستان رەس­پۋب­­­لي­كاسىندا جوعارى دامۋ قار­قى­نى ساقتالىپ, ءوسىم دەڭگەيى 7,7 پايىزدان اسادى. رەسەي مەن برازيليا ەكونوميكاسىنىڭ دا ءبىرشاما جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزەتىندىگىنە قا­جەت­تى ال­عى­شارتتار بار. دامۋشى ەلدەر تو­­ب­ىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ەكو­نو­­ميكاسى دا 2017 جىلى جو­عا­رى دا­مۋ دەڭگەيىندە بو­لادى. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ نىق دا­مۋ باس­پالداعىنا كوتەرىلۋىنە ءتور­تىنشى ونەر­كاسىپتىك توڭكەرىس اياسىنداعى تسيفر­لى تەحنولوگيانى اكەلگەن عىلىمي-تەح­نيكالىق پروگرەسس بەرىك تۇعىر بولىپ تۇر. تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ الەم­دىك ەكو­نوميكاعا تيگىزەتىن يگى ىق­پالى بارعان سايىن ارتا بەرمەك. ءما­سەلەن, الداعى ۋا­قىتتا اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەن, قايتا ءوڭ­دەۋ ونەر­كاسىبى, ەنەرگەتيكا سالالارىن­دا رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر ورىن الا­تىن بولادى. ءومىردىڭ بارلىق سا­ل­اسىندا اقپاراتتىق-تسيفرلى تەح­نولوگيا شە­شۋ­شى ءرول اتقارماق. بۇل بىرىنشىدەن, ءتيىم­دى­لىك پەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن جەدەل ارتتىرا وتىرىپ, ءوندىرىستى جانە تۇتىنۋ دەڭ­گەيىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى, ەكىن­شىدەن, بار­لىق دەلدالداردىڭ ءمۇم­كىن­دىگىن جوق­قا شىعاراتىن تاۋار جانە قىزمەتتى ءون­دى­رۋ­شىلەر مەن تۇ­تىنۋشىلار اراسىندا ءتى­كە­لەي باي­لانىستىڭ جۇيەلى قۇرىلىمىن قا­­لىپتاستىرادى. بولاشاق دامۋ قارقىنىنىڭ شە­شۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكولوگيا بولماق. ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ كەشەندى تيىمدىلىككە جەتكىزەدى. «جاسىل» ەكونوميكانى ورىستەتۋ رەسۋرس­تار­دىڭ بارلىق تۇرلەرىن, ونىڭ ىشىندە ەڭبەك رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ يگىلىگىن ەسەلەپ, تابىستى ارتتىرادى. جوعارىدا اتاپ كور­سەت­كە­نى­مىز­دەي, ءۇستى­مىزدەگى جىلى اقش ەكو­نوميكاسىنىڭ جو­عارى دامۋ قار­قىنى بۇكىل الەمدىك ەكو­نوميكانىڭ دا­مۋىنا يگى ىقپال ەتە­دى. بىلىكتى سا­راپشىلار 2017 جىلى اقش ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2,5 پايىز دەڭ­گەيىندە بولادى دەپ بولجايدى. حا­لىق­­ارالىق ۆاليۋتا قورى ءوزىنىڭ اقش ەكو­نوميكاسىنىڭ 2017 جىلعى ءوسىمى 2,2 پاي­ىز بولادى دەگەن بۇرىنعى بولجامىن وزگەرتىپ, بيىلعى ءوسىم 2,3 پايىزدى قۇ­راي­دى دەگەن اقپارات تاراتىپ وتىر. بۇل جاڭا پرەزيدەنت دونالد ترامپ اكىمشىلىگى ەل­دەگى ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنىن بارىنشا جە­دە­ل­دەتەدى دەگەن بولجامدى راستايدى. ساراپشىلار ەۋروپالىق وداق ەلد­ەرى ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2016 جىلعى 1,7 پاي­ىزدان 2017 جىلى 1,5 پايىزعا دەيىن ءتو­مەندەيدى دەگەن پىكىر ايتادى. بۇل ەڭ الدىمەن, ۇلىبريتانيا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى تومەندەيدى دەگەن بولجامنان تۋىنداپ وتىر. «برەكسيت» بو­ي­ىن­شا كەلىسسوزدەردىڭ باستالۋى ءجا­­نە ونىڭ بارىسى 2016 جىلعى ۇلى­بريتانيا ەكونوميكاسىنىڭ 1,9 پايىز دەڭگەيىندەگى ءوسىمىن 2017 جى­­لى 0,9 پاي­ىز­عا دەيىن ءتو­مەن­دە­تۋى مۇمكىن. الەم ەكونوميكاسىنىڭ ەر­تەڭى كوڭىلگە ءبىر­شاما سەنىم ۇيا­لات­قانىمەن ادامزاتتىڭ الدىڭعى قا­تارلى اقىل-ويىن الاڭداتقان ءما­سەلەلەر دە بارشىلىق. دۇنيە ءجۇ­زىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن ءتۇيىنى كۇردەلى پرو­بلەما – جۇ­مىسسىزدىق. بىرقاتار مەم­لە­كەت­تەردەگى, ماسەلەن, جاپونيا, گەر­ما­نياداعى جۇمىسسىزدىق تومەندەپ, جا­ھاندىق داعدارىسقا دەيىنگى دەڭگەيگە جە­تىپ قالعانىمەن, الەم بويىنشا بۇل كە­لەڭسىزدىك ۋشىعىپ تۇر. ەۋروايماق ەل­دەرىندەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2016 جى­لى 10,0 پايىزدان تومەندەگەن جوق. جاقىندا داۆوستا وتكەن بۇكىل­الەمدىك ەكو­نوميكالىق فورۋمدا حالىقارالىق ۆا­­ليۋتا قورىنىڭ باسشىسى كريستين لاگارد الەم ەكو­نوميكاسىنىڭ الدىندا تۇر­عان ءبىر­نەشە قاتەرلەردى اتاپ كورسەتتى. «حا­لىقارالىق ساۋدانى ءبول­شەك­­تەپ يەلەنۋ پيعىلىنىڭ ءوسۋى, الەم­دىك جەتەكشى ەكو­نوميكالاردا ەكو­نو­ميكالىق پرو­تەك­تسيو­نيز­م­نىڭ بە­لەڭ الۋى, سالىق جۇيەسىندەگى ءيلى­ك­­­- ءتىرۋ (باعىندىرۋ) ساياساتىنىڭ كۇ­شەيۋى بيىل­عى جىلى الەم ەكونومي­كا­سى ءۇشىن ەلەۋ­لى پروبلەمالار تۋىن­داتادى», – دەدى حۆق باسشىسى جاھاندىق باسقوسۋدا ءسوي­لە­گەن ءسو­زىندە. جالپى, سوڭعى كەزەڭدە ءبىر­قا­تار بە­دەل­دى ساراپشىلار 2016 جىل جاھاندانۋ ءداۋ­ىرىنىڭ سو­ڭى, ەندى «كورپەگە قاراي كو­سى­لە­تىن» تۇيىقتالۋ ءداۋىرى باستاۋ الا­دى دە­گەن پىكىر ايتادى. وعان ءوڭىر­لىك دامۋ ءۇر­دىستەرىنىڭ ارتۋىن, ۇلى­بريتانيانىڭ ەۋرو­پالىق وداق­تان باس تارتۋىنا اكەلگەن «برەك­­سيتتى», اقش-تىڭ 45-ءشى پرە­زيدەنتى دونالد ترامپتىڭ جەڭىسكە جەتۋىن, ەۋرو­پا­­لىق ەلدەردەگى جاھاندانۋعا قارسى قوز­عا­­لىستاردىڭ كۇشەيۋىن مىسالعا كەل­تىرەدى. دە­گەنمەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاھاندانۋ ءداۋ­ىرىنە نۇكتە قويۋعا ەرتەرەك. جاھاندانۋ – بۇل الەم­دىك دامۋ ءۇردىسىنىڭ بولماي قوي­­ماي­تىن قاجەتتى قۇبىلىسى. ال ءبۇ­گىنگى ءوڭىر­لىك پيعىلداردىڭ ارتۋى دا جاھاندانۋ قۇ­بىلىسىنىڭ قۇ­رامداس ءبىر بولىگى بولىپ تا­بى­لادى. بۇل ورايدا قوزعالاتىن تە­رەڭ ءاڭ­گىمە الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. ازىرگە ايتارىمىز, 2017 جىلى ءجا­نە تاياۋ بولاشاقتا ازيا الەمدىك ەكو­نو­مي­كانىڭ درايۆەرى بولىپ قالماق. PwC (Pricewaterhous Coopers) ەكونوميستەرىنىڭ اي­تۋىن­شا, قىتاي مەن ءۇندىستان الەمدىك ەكو­­نوميكانىڭ وسىمىنە ىقپالدى اسەر ەتەدى. «ازيا بۇرىنعىسىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ جىل­دام دامۋشى ءوڭىر بولىپ قالادى, الايدا ­ەندىگى باستى نازار قىتايدان ءۇندىستان مەن يندونەزياعا اۋى­ساتىن بولا­دى», دەي­دى PwC ەكو­نو­ميستەرى ءوز باياندامالارىندا. ەن­دەشە, 2017 جىل الەمدىك ەكو­نوميكانىڭ 2008 جىلعى جاھان­دىق قارجى داعدارىسى مەن 2009 جىل­عى « ۇلى رەتسەسسيا» سالدارى­نان تازارىپ, شىنايى دامۋ ۇردىسىنە شى­عاتىن كەزەڭى بولماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»