ءار شەنەۋنىك زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتۋى كەرەك
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىن زەر سالىپ قاراستىراتىن بولساق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ كورىنىسى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. راسىندا دا, حالىقتىڭ يگىلىگىنە ارنالعان بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالار تەندەر ارقىلى ىسكە اسادى. اۋىلعا اۋىز سۋ مەن تابيعي گازدى تارتۋ, جول مەن كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى جانە جوندەۋ جۇمىستارى, مەكتەپ, اۋرۋحانا مەن باسپانا سالۋ, وزگە دە الۋان ءتۇرلى مەملەكەتتىك تاپسىرىستار, ءتىپتى ىشكى ساياسات سالاسىنداعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى دا ءدال وسى كونكۋرس جۇيەسى ارقىلى اتقارىلادى.
وسى تۇرعىدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارى ەڭ كوپ سىنالاتىن تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانى الاڭداتادى. باسقا-باسقا, ناق وسى سالاداعى كەلەڭسىزدىكتەردەن تالاي جىلدان بەرى ارىلا الماي كەلە جاتقانىمىز اششى شىندىق. اشىقتىق پەن ايقىندىق, ادىلدىك پەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋدى كوزدەگەن وزگەرىستەر جىل سايىن ەنگىزىلىپ وتىرعانىمەن, تەندەردىڭ اينالاسىنداعى تۇيتكىلدەردىڭ تاۋسىلاتىن ءتۇرى جوق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى كەلەڭسىزدىكتەر ماسەلەسىنە قايتا-قايتا نازار اۋدارۋى, مەملەكەتتىك ورگانداردى ءجيى سىن تەزىنە الۋى دا وسىدان.
بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەگەن قىرۋار قارجىسى, اۋقىمى بىردەي قۇرىلىس نىساندارىنا بولىنگەن اقشاداعى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن وتكىزۋدەگى ساۋاتسىزدىق پەن سىبايلاس جەمقورلىق, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ ءىسىندەگى قيتۇرقىلىقتار – مۇنىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋىنا تىكەلەي كەدەرگى كەلتىرەدى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە قاراۋدىڭ ورنىنا, وڭاي ولجا تاباتىن «كاسىپكە» اينالدىرىپ العاندار ازايماي تۇر. مەملەكەتتىڭ تىرنەكتەپ جيعان قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشىپ, قاجەتتى زاتتاردى ءبىرنەشە ەسە قىمبات باعاعا ساتىپ الاتىن فاكتىلەر بۇعان دەيىن تالاي رەت ءتىركەلگەن. قازىناعا قولىن باتىرىپ, وڭاي بايۋدى ادەتكە اينالدىرعان شەنەۋنىكتەر دە جوق ەمەس.
ماسەلە تەك سىبايلاستىقپەن شەكتەلمەيدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋشى مەكەمەلەر تاراپىنان تاپسىرىس بەرۋ كەزىندەگى قۇجاتتاردى ازىرلەۋدىڭ وزىندە-اق كوپتەگەن كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلىپ جاتادى. ءتيىستى قۇجاتتاردى زاڭ تالابىنا ساي ساۋاتتى تۇردە رەسىمدەۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ تۇرعاندا, قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ساپاسى ماسەلەسىن قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. سەبەبى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ كەسىرىنەن مەملەكەت قارجى جاعىنان دا ەمەس, ۋاقىت جاعىنان دا ۇتىلادى. كونكۋرس جاريالاپ, جەڭىمپازدى انىقتاۋعا ءبىر ايداي ۋاقىت كەتەدى. ال كەمشىلىگى انىقتالعان كونكۋرستى بۇزىپ, ونى ەكىنشى قايتارا جاريالاۋ تاعى دا ۋاقىت الادى. سالدارىنان, كوكتەمدە باستالۋعا ءتيىس جۇمىستار جازدا, كەيدە داۋلاسۋدىڭ سوڭى سوتتاسۋعا ۇلاسسا, قوڭىر كۇزدە اۋپىرىممەن قولعا الىنادى. ساپاسىز قۇرىلىس ماسەلەسى وسىدان كەلىپ شىقپاي ما؟
تەندەر توڭىرەگىندە جىلدان-جىلعا اسقىنىپ بارا جاتقان كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا تالاپ ۇنەمى كۇشەيتىلۋ ۇستىندە. 2015 جىلى دا, بىلتىر دا, بيىل دا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭناماسىنا كوپتەگەن وزگەرىستەر, جاڭا ەرەجەلەر ەنگىزىلىپ, باقىلاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. ءايتكەنمەن, جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان جۇيەسىزدىكتەن وڭايلىقپەن قۇتىلا المايتىن سياقتىمىز.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ, اسىرەسە, حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. جان باسىنا شاققانداعى كىرىسى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ تومەن ايماقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ءوڭىردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ترانسفەرتتەرگە ءۇلكەن تاۋەلدىلىگى بار. الايدا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى ساۋاتسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن قىرۋار شارۋا ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرىلماي كەلەدى.
مىنا دەرەككە نازار اۋدارىڭىز. بىلتىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قارجى مينيسترلىگى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتى تاراپىنان 372 ميلليارد تەڭگەنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى كامەرالدىق باقىلاۋمەن تەكسەرىلىپ, ءناتيجەسىندە 84 ميلليارد تەڭگەدەن استام مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىنەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان. ال بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ وزىندە جالپى سوماسى 6,4 ميلليارد تەڭگەگە تەڭەلەتىن 396 لوتتى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە كەمشىلىكتەر انىقتالعان. قاراپ وتىرساڭ, اقىلعا قونبايتىن جايت. ەل ۇكىمەتى حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا قىرۋار قارجى بولگەنمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك «شايناپ بەرگەن استى جۇتا الماي» وتىر.
– باستى ماقسات, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى وتكىزۋدە زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ, - دەيدى قارجى مينيسترلىگى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى باتىربەك كوشەرباي. – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جاريالاۋدىڭ وزىنەن ءسۇرىنىپ جاتقان مەملەكەتتىك مەكەمەلەر بار. تالاپ ساقتالماعاندىقتان بىلتىر تالاي كونكۋرستار بۇزىلدى. سوتتاسۋعا دەيىن ۇلاسقان بىرقاتار كەلەڭسىز جاعدايلار ورىن الدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن بولىنگەن قارجىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ساپالى يگەرىلمەۋىنە, كوپتەگەن جوبالاردىڭ ورىندالماۋىنا اكەپ سوقتى. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىنگى الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا قارجى جەتىسپەي جاتقان كەزدە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا ەلباسىمىز ۇكىمەتكە قوسىمشا قاراجات تاۋىپ, سول ارقىلى بۇكىل ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوركەيتۋ ءىسىن قولعا الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى باعىتتا بىلتىر جىل اياعىنا دەيىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارى ءوتىپ جاتتى. ال سول قارجىنىڭ يگەرىلۋىن تەكسەرۋ بارىسىندا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەر انىقتالۋدا. مۇندايعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى جىلى بارلىق اۋدان, قالا اكىمدىكتەرى مەن باسقارمالارداعى ءتيىستى قىزمەتكەرلەرگە ارنايى سەمينار وتكىزىلدى. اتالعان سەميناردا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭنامالارىنا ەنگەن جاڭا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بويىنشا تۇسىندىرمەلەر بەرىلىپ, كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلدى.
بيىل قاڭتار ايىنان باستاپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا ەنگىزىلگەن جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس, تەندەر سالاسىنداعى باقىلاۋ ءىسى اناعۇرلىم كۇشەيتىلدى. اسىرەسە كامەرالدىق باقىلاۋدىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن ءجىتى تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇل ءتاسىل بويىنشا تەكسەرۋ مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىسىنە بارماستان تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. كامەرالدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ ماقساتى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ۋاقتىلى جولىن كەسۋ جانە ولارعا جول بەرمەۋ, مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىسىنە كامەرالدىق باقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى دەربەس جويۋ قۇقىعىن بەرۋ جانە مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىلەرىنە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى حابارلاما بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندالماعان جاعدايدا اۋديت نىسانىنىڭ بانك شوتتارى بويىنشا شىعىس وپەراتسيالارىن توقتاتا تۇرۋ, سونداي-اق, لاۋازىمدى تۇلعالاردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ شارالارى قولدانىلادى.
بۇرىندارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى تەكسەرۋ ءىسى تەك كونكۋرس تولىق اياقتالىپ, قورىتىندىسى شىققان سوڭ بارىپ جۇرگىزىلەتىن. ەندى تەكسەرۋلەر ءتورت ءتۇرلى كەزەڭدە اتقارىلادى. ءبىرىنشى باعىت اياسىندا كونكۋرستىق قۇجاتتامانىڭ پورتالدا دۇرىس جاريالانۋى زەردەلەنەدى. جىل باسىنان بەرگى ءبىر اي ىشىندە 71 كونكۋرس بويىنشا 374 لوتتىڭ كەمشىلىگى انىقتالىپ ۇلگەردى. بۇدان كەيىنگى تەكسەرۋ كونكۋرستىق قۇجاتتامانى الدىن-الا تالقىلاۋ, مەردىگەرلەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, حات الماسۋ پروتسەستەرىن قاداعالاۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ءاربىر الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىنىڭ قۇقىقتارى ساقتالىپ, تەندەردىڭ جەڭىمپازىن اشىق تا ايقىن باسەكەلەستىك جاعدايىندا انىقتاۋ قاعيداتىنا باسا ءمان بەرىلۋدە. تەكسەرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى كونكۋرسقا الدىن-الا جىبەرۋ حاتتاماسىنىڭ ناتيجەسىنە قاراي قاراستىرادى. الەۋەتتى ءونىم جەتكىزۋشى ۇسىنعان قۇجاتتاردا انىقتالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىنىڭ ءار كەزەڭىن ءجىتى باقىلاۋ ارقىلى تەندەردى وتكىزۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقسات ەتىلدى.
– كەيبىر كونكۋرستاردا ءبىر مەردىگەردى سۇيرەپ, جەڭىمپاز رەتىندە جاريالايدى دا قالعان الەۋەتتى ءونىم جەتكىزۋشىلەر زاڭسىز شەتتەتىلىپ جاتادى. بۇل زاڭدى ورەسكەل تۇردە بۇرمالاۋعا جاتادى. مۇنداي بىرقاتار فاكتىلەردى انىقتاپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن بۇزدىق. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسى بىرەۋى جەكە-دارا كەلىپ, قالعاندارى شەت قالاتىن بايگە ەمەس. كونكۋرسقا قاتىسقانداردىڭ قۇجاتتارىنداعى كەمشىلىكتەر انىقتالعان جاعدايدا الەۋەتتى ءونىم جەتكىزۋشىگە سول كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. قاتىسۋشىنىڭ ءبىر كەمشىلىگىن ايتىپ, ەكىنشىسىن جاسىرۋعا جول بەرىلمەيدى, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى باتىربەك كوشەرباي.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسى بار ءار شەنەۋنىك ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنىپ, زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتۋى ءتيىس.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىن زەر سالىپ قاراستىراتىن بولساق, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ كورىنىسى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. راسىندا دا, حالىقتىڭ يگىلىگىنە ارنالعان بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالار تەندەر ارقىلى ىسكە اسادى. اۋىلعا اۋىز سۋ مەن تابيعي گازدى تارتۋ, جول مەن كوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى جانە جوندەۋ جۇمىستارى, مەكتەپ, اۋرۋحانا مەن باسپانا سالۋ, وزگە دە الۋان ءتۇرلى مەملەكەتتىك تاپسىرىستار, ءتىپتى ىشكى ساياسات سالاسىنداعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى دا ءدال وسى كونكۋرس جۇيەسى ارقىلى اتقارىلادى.
وسى تۇرعىدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارى ەڭ كوپ سىنالاتىن تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانى الاڭداتادى. باسقا-باسقا, ناق وسى سالاداعى كەلەڭسىزدىكتەردەن تالاي جىلدان بەرى ارىلا الماي كەلە جاتقانىمىز اششى شىندىق. اشىقتىق پەن ايقىندىق, ادىلدىك پەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋدى كوزدەگەن وزگەرىستەر جىل سايىن ەنگىزىلىپ وتىرعانىمەن, تەندەردىڭ اينالاسىنداعى تۇيتكىلدەردىڭ تاۋسىلاتىن ءتۇرى جوق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى كەلەڭسىزدىكتەر ماسەلەسىنە قايتا-قايتا نازار اۋدارۋى, مەملەكەتتىك ورگانداردى ءجيى سىن تەزىنە الۋى دا وسىدان.
بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەگەن قىرۋار قارجىسى, اۋقىمى بىردەي قۇرىلىس نىساندارىنا بولىنگەن اقشاداعى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن وتكىزۋدەگى ساۋاتسىزدىق پەن سىبايلاس جەمقورلىق, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ ءىسىندەگى قيتۇرقىلىقتار – مۇنىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋىنا تىكەلەي كەدەرگى كەلتىرەدى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە قاراۋدىڭ ورنىنا, وڭاي ولجا تاباتىن «كاسىپكە» اينالدىرىپ العاندار ازايماي تۇر. مەملەكەتتىڭ تىرنەكتەپ جيعان قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشىپ, قاجەتتى زاتتاردى ءبىرنەشە ەسە قىمبات باعاعا ساتىپ الاتىن فاكتىلەر بۇعان دەيىن تالاي رەت ءتىركەلگەن. قازىناعا قولىن باتىرىپ, وڭاي بايۋدى ادەتكە اينالدىرعان شەنەۋنىكتەر دە جوق ەمەس.
ماسەلە تەك سىبايلاستىقپەن شەكتەلمەيدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋشى مەكەمەلەر تاراپىنان تاپسىرىس بەرۋ كەزىندەگى قۇجاتتاردى ازىرلەۋدىڭ وزىندە-اق كوپتەگەن كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلىپ جاتادى. ءتيىستى قۇجاتتاردى زاڭ تالابىنا ساي ساۋاتتى تۇردە رەسىمدەۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ تۇرعاندا, قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ساپاسى ماسەلەسىن قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. سەبەبى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ كەسىرىنەن مەملەكەت قارجى جاعىنان دا ەمەس, ۋاقىت جاعىنان دا ۇتىلادى. كونكۋرس جاريالاپ, جەڭىمپازدى انىقتاۋعا ءبىر ايداي ۋاقىت كەتەدى. ال كەمشىلىگى انىقتالعان كونكۋرستى بۇزىپ, ونى ەكىنشى قايتارا جاريالاۋ تاعى دا ۋاقىت الادى. سالدارىنان, كوكتەمدە باستالۋعا ءتيىس جۇمىستار جازدا, كەيدە داۋلاسۋدىڭ سوڭى سوتتاسۋعا ۇلاسسا, قوڭىر كۇزدە اۋپىرىممەن قولعا الىنادى. ساپاسىز قۇرىلىس ماسەلەسى وسىدان كەلىپ شىقپاي ما؟
تەندەر توڭىرەگىندە جىلدان-جىلعا اسقىنىپ بارا جاتقان كەلەڭسىزدىكتەرگە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا تالاپ ۇنەمى كۇشەيتىلۋ ۇستىندە. 2015 جىلى دا, بىلتىر دا, بيىل دا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭناماسىنا كوپتەگەن وزگەرىستەر, جاڭا ەرەجەلەر ەنگىزىلىپ, باقىلاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. ءايتكەنمەن, جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتقان جۇيەسىزدىكتەن وڭايلىقپەن قۇتىلا المايتىن سياقتىمىز.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ, اسىرەسە, حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. جان باسىنا شاققانداعى كىرىسى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ تومەن ايماقتاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ءوڭىردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن ترانسفەرتتەرگە ءۇلكەن تاۋەلدىلىگى بار. الايدا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىنداعى ساۋاتسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن قىرۋار شارۋا ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرىلماي كەلەدى.
مىنا دەرەككە نازار اۋدارىڭىز. بىلتىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قارجى مينيسترلىگى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتى تاراپىنان 372 ميلليارد تەڭگەنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى كامەرالدىق باقىلاۋمەن تەكسەرىلىپ, ءناتيجەسىندە 84 ميلليارد تەڭگەدەن استام مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىنەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان. ال بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ وزىندە جالپى سوماسى 6,4 ميلليارد تەڭگەگە تەڭەلەتىن 396 لوتتى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە كەمشىلىكتەر انىقتالعان. قاراپ وتىرساڭ, اقىلعا قونبايتىن جايت. ەل ۇكىمەتى حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا قىرۋار قارجى بولگەنمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك «شايناپ بەرگەن استى جۇتا الماي» وتىر.
– باستى ماقسات, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى وتكىزۋدە زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ, - دەيدى قارجى مينيسترلىگى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى باتىربەك كوشەرباي. – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جاريالاۋدىڭ وزىنەن ءسۇرىنىپ جاتقان مەملەكەتتىك مەكەمەلەر بار. تالاپ ساقتالماعاندىقتان بىلتىر تالاي كونكۋرستار بۇزىلدى. سوتتاسۋعا دەيىن ۇلاسقان بىرقاتار كەلەڭسىز جاعدايلار ورىن الدى. بۇل ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆىنەن بولىنگەن قارجىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ساپالى يگەرىلمەۋىنە, كوپتەگەن جوبالاردىڭ ورىندالماۋىنا اكەپ سوقتى. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىنگى الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا قارجى جەتىسپەي جاتقان كەزدە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا ەلباسىمىز ۇكىمەتكە قوسىمشا قاراجات تاۋىپ, سول ارقىلى بۇكىل ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوركەيتۋ ءىسىن قولعا الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى باعىتتا بىلتىر جىل اياعىنا دەيىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارى ءوتىپ جاتتى. ال سول قارجىنىڭ يگەرىلۋىن تەكسەرۋ بارىسىندا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەر انىقتالۋدا. مۇندايعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى جىلى بارلىق اۋدان, قالا اكىمدىكتەرى مەن باسقارمالارداعى ءتيىستى قىزمەتكەرلەرگە ارنايى سەمينار وتكىزىلدى. اتالعان سەميناردا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭنامالارىنا ەنگەن جاڭا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بويىنشا تۇسىندىرمەلەر بەرىلىپ, كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلدى.
بيىل قاڭتار ايىنان باستاپ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا ەنگىزىلگەن جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس, تەندەر سالاسىنداعى باقىلاۋ ءىسى اناعۇرلىم كۇشەيتىلدى. اسىرەسە كامەرالدىق باقىلاۋدىڭ ەنگىزىلۋى مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن ءجىتى تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇل ءتاسىل بويىنشا تەكسەرۋ مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىسىنە بارماستان تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. كامەرالدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدىڭ ماقساتى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ ۋاقتىلى جولىن كەسۋ جانە ولارعا جول بەرمەۋ, مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىسىنە كامەرالدىق باقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردى دەربەس جويۋ قۇقىعىن بەرۋ جانە مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىلەرىنە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋ بولىپ تابىلادى. انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى حابارلاما بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندالماعان جاعدايدا اۋديت نىسانىنىڭ بانك شوتتارى بويىنشا شىعىس وپەراتسيالارىن توقتاتا تۇرۋ, سونداي-اق, لاۋازىمدى تۇلعالاردى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ شارالارى قولدانىلادى.
بۇرىندارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردى تەكسەرۋ ءىسى تەك كونكۋرس تولىق اياقتالىپ, قورىتىندىسى شىققان سوڭ بارىپ جۇرگىزىلەتىن. ەندى تەكسەرۋلەر ءتورت ءتۇرلى كەزەڭدە اتقارىلادى. ءبىرىنشى باعىت اياسىندا كونكۋرستىق قۇجاتتامانىڭ پورتالدا دۇرىس جاريالانۋى زەردەلەنەدى. جىل باسىنان بەرگى ءبىر اي ىشىندە 71 كونكۋرس بويىنشا 374 لوتتىڭ كەمشىلىگى انىقتالىپ ۇلگەردى. بۇدان كەيىنگى تەكسەرۋ كونكۋرستىق قۇجاتتامانى الدىن-الا تالقىلاۋ, مەردىگەرلەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, حات الماسۋ پروتسەستەرىن قاداعالاۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ءاربىر الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىنىڭ قۇقىقتارى ساقتالىپ, تەندەردىڭ جەڭىمپازىن اشىق تا ايقىن باسەكەلەستىك جاعدايىندا انىقتاۋ قاعيداتىنا باسا ءمان بەرىلۋدە. تەكسەرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى كونكۋرسقا الدىن-الا جىبەرۋ حاتتاماسىنىڭ ناتيجەسىنە قاراي قاراستىرادى. الەۋەتتى ءونىم جەتكىزۋشى ۇسىنعان قۇجاتتاردا انىقتالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىنىڭ ءار كەزەڭىن ءجىتى باقىلاۋ ارقىلى تەندەردى وتكىزۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقسات ەتىلدى.
– كەيبىر كونكۋرستاردا ءبىر مەردىگەردى سۇيرەپ, جەڭىمپاز رەتىندە جاريالايدى دا قالعان الەۋەتتى ءونىم جەتكىزۋشىلەر زاڭسىز شەتتەتىلىپ جاتادى. بۇل زاڭدى ورەسكەل تۇردە بۇرمالاۋعا جاتادى. مۇنداي بىرقاتار فاكتىلەردى انىقتاپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن بۇزدىق. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسى بىرەۋى جەكە-دارا كەلىپ, قالعاندارى شەت قالاتىن بايگە ەمەس. كونكۋرسقا قاتىسقانداردىڭ قۇجاتتارىنداعى كەمشىلىكتەر انىقتالعان جاعدايدا الەۋەتتى ءونىم جەتكىزۋشىگە سول كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. قاتىسۋشىنىڭ ءبىر كەمشىلىگىن ايتىپ, ەكىنشىسىن جاسىرۋعا جول بەرىلمەيدى, – دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى باتىربەك كوشەرباي.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسى بار ءار شەنەۋنىك ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنىپ, زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتۋى ءتيىس.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
