قازاقستان – استىقتى سىرتقا ساتاتىن بەس مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. جىل وتكەن سايىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ استىعىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. اۋا رايىنىڭ كۇردەلى جاعدايىنا قاراماستان, بيىل دا ەلىمىزدە ەگىن بىتىك شىقتى. ەندى ونى توكپەي-شاشپاي, ىسىراپسىز جيناپ الۋ مىندەتى تۇر.
كەشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوستاناي وبلىسىنا ساپارى اياقتالدى
شىركىن, قىركۇيەك مولشىلىق پەن سۇلۋلىقتى بىردەي ۇعىندىراتىن بوياۋلار گامماسىن الا كەلەدى. كوشەنىڭ قوس قاپتالىن كومكەرگەن تال-قايىڭ, جوكە, شەتەن مەن ۇيەڭكى تامىزداعى توق جاسىل كۇيدەن الۋان تۇسكە اۋىسا باستاعان. اقشا بۇلتتاردان ادا كوك زەڭگىر اسپانداعى التىن كۇننىڭ شۋاعى بوياۋى قانىققان گۇلدەردى دە, كوڭىلدەردى دە قۇلپىرتا ءتۇسكەندەي. قوستاناي قالاسىنىڭ قاسىنداعى وسى اتتاس اۋدان ورتالىعىندا مامىر ايىندا اشىلعان ستاديوننىڭ ايشىقتىعى دا قىركۇيەك بوياۋلارىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ تۇر. اۋىل سپورتشىلارى ستاديوندى تيىسىنشە ەركىن مەڭگەرگەن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىسقا ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنىن زاتوبول كەنتىندەگى وسى ستاديوندى كورۋدەن باستادى. جازىق الاڭ بولسا دوپ قۋا جونەلەتىن اۋىل بالاسى ەندى ۋەفا-نىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن كاسىبي ستاديوندا جاتتىعۋلار وتكىزەدى. 61 ميلليون تەڭگەدەن اسا قوماقتى قارجىعا سالىنعان ستاديونداعى فۋتبول الاڭىنا جاساندى كىلەم توسەلگەن, ونىڭ استىنا جىلۋ قۇبىرى جۇرگىزىلگەن, پروجەكتور ول جانىپ تۇر. ستاديوننىڭ اكىمشىلىك عيماراتىنىڭ ىشىندە سپورتشىلار مەن جاتتىقتىرۋشىلارعا ارنالعان كابينەتتەر, ال جەرتولەسىندە جاتتىعۋ زالدارى ورنالاسقان. اۋىل ستاديونى ەندى رەسپۋبليكالىق چەمپيونات ويىندارى وتەتىن بازالىق نىسانعا اينالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىن قارسى العان سپورتشىلارمەن تىلدەستى. پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءوزى اكەلگەن گولف ويىنى ەندى تەك استانا مەن الماتىدا عانا ەمەس, وبلىستاردا دا قولعا الىنا باستادى. بەس جىل بويى كوماندا رەسپۋبليكالىق جارىستاردان توبە كورسەتىپ ءجۇر. بيىل وبلىستا قۇرىلعان گولف مەكتەبىنە 120 ويىنشى, 4 جاتتىقتىرۋشى قابىلداندى. – بىزدە بوكس, كۇرەس سياقتى ءداستۇرلى سپورت تۇرلەرى بار. ال ءۇلكەن تەننيس, گولف سياقتى ءدۇنيە ءجۇزى وينايتىن سۇلۋ سپورتتىڭ تۇرلەرىن كەڭەيتە بەرۋ كەرەك, – دەدى ەلباسى قوستانايلىق گولفشىلارعا. ال سپورتتىڭ تورەسى جەڭىل اتلەتيكانىڭ نەگىزى اۋىلدا جاتىر. اۋىل بالاسى قاشاندا سەكىرىپ, جۇگىرىپ وسەدى. پرەزيدەنت ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن سۇراپ, اۋىل بالالارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. دەگەنمەن, جەڭىل اتلەتيكادان الەمدىك جارىستاردا ەلدىڭ بايراعىن كوتەرگەندەر از. پرەزيدەنت جاس سپورتشىلارعا ەلىمىزدەگى سپورتتىڭ وسى تۇرىنەن بيىك جەتىستىكتەرگە جەتۋ كەرەكتىگىن جانە سپورت دەنساۋلىق كەپىلى ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوستانايعا كەلگەن ساپارلارىندا ءبىلىم وشاقتارىندا بولادى. بۇل ساپارىندا دا قوستاناي اۋدانىندا اشىلعان قازاق ورتا مەكتەبىنە جولى ءتۇستى. وسى اۋداننىڭ زارەچنىي اۋىلىندا بيىل 1 قىركۇيەكتە وقۋشىلارعا ەسىگىن اشقان 300 ورىندىق جاڭا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى وتكەن جىلى باستالعان ەدى. رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن بولىنگەن 729 ميلليون تەڭگە قارجىنىڭ ارقاسىندا ءسانى دە, ساۋلەتى دە كەلىسكەن مەكتەپ ءۇيى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اۋىل بالالارىنىڭ يگىلىگىنە ۇسىنىلدى. اۋىلدا بوي تۇزەگەن مۇنداي مەكتەپ الدىمەن اۋىل بالاسىنا قازىرگى زامانعى وركەنيەت جەتىستىكتەرىنەن قالىس قالماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا مەكتەپتە بالالار ەكى ينتەراكتيۆتى تاقتانى, مۋلتيمەديالىق, لينگافون, زاماناۋي جابدىقتالعان فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ينفورماتيكا كابينەتتەرىن پايدالانادى. مەكتەپتە 42 بالاعا ارنالعان شاعىن ورتالىق جۇمىس ىستەيدى, سونىمەن قاتار 22 ءبۇلدىرشىن دايىندىق سىنىبىنا بارادى. وبلىستاعى تىلدىك ورتاسى جۇتاڭ فەدوروۆ جانە تاران اۋداندارىندا 300 ورىندىق قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ەسىر اۋىلىندا 150 ورىندىق مەكتەپ مەن امانگەلدى كەنتىندە 100 ورىندىق مەكتەپ-بالاباقشا كەشەنى تاياۋ ۋاقىتتا پايدالانۋعا بەرىلمەك. وسىنىڭ بارلىعىنا ەڭ الدىمەن بىلىكتى مۇعالىم ماماندار قاجەت. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, مەن مەكتەپكە قوستاناي پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا كەلدىم. جاردەم الدىق, ەندى پاتەر الۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. مەملەكەت تاراپىنان جاستارعا جاسالىپ وتىرعان قولداۋ ءۇشىن راحمەت, – دەدى اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى ارايلىم ساۋەكەنوۆا. وبلىستا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى ەرەكشە نازارعا الىنىپ وتىرادى. ويتكەنى اۋىل جاستارمەن عانا وركەندەيدى, گۇلدەنەدى. 2009 جىلى جوعارى جانە ارنايى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ – 573, ال 2010 جىلى 679 ءتۇلەگى اۋىلعا باردى. بيىل تامىز ايىنا دەيىن تاعى دا 379 تۇلەك ماماندىعىنا ساي قىزمەتتى اۋىلدان تاپتى. ولاردىڭ اراسىندا الەۋمەتتىك سالاعا بارعاندارىنا مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلدى, اۋىلداردا جاستارعا ارنالىپ ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. – مەملەكەت ءبىلىم سالاسىنا جۇمسايتىن قارجىنى جىل سايىن كوبەيتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا 780 مەكتەپ سالىندى. مۇنىڭ بارلىعى دا ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ دۇرىستىعىنىڭ ارقاسى. ال مۇعالىمدەرگە قويىلار تالاپ كۇشتى. بىلىمدەرىڭىز بەن ءبىلىكتەرىڭىزدى جاقسارتۋ ءۇشىن تالاپتانىڭىزدار, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مۇنان كەيىن ەلباسى وتىرعان كورتەج قوستاناي اۋدانىنداعى استىقتى القاپتى بەتكە الدى. «زارەچنىي» تاجىريبە شارۋاشىلىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ استىق القابىن ارالادى. بۇل شارۋاشىلىقتى قوستانايداعى استىق ءوسىرۋ ءىسىنىڭ اڭىزىنا جانە ابىزىنا اينالعان عالىم-اگرونوم ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي باسقارادى. ۆالەنتين يۆانوۆيچ كوپ جىلدان بەرى استىقتى نولدىك نەمەسە ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىمەن وسىرەدى. ءوزى وزىق ءادىستى ناسيحاتتاۋدان دا جالىققان ەمەس. پرەزيدەنت ارالاعان القاپتىڭ بيدايى مەن ارپاسى بەلۋاردان اسادى, ماساعى ءيىلىپ تۇر. شارۋاشىلىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ءار شارشى مەتر جەردە 550 تال ماساق ءوسىپ تۇر, ءار ماساقتىڭ باسىندا 40-تان اسا ءدان بار. بيداي ورىلىپ جاتىر, ءار گەكتارىنان 30 تسەنتنەردەن اينالۋدا. مۇنداي كورسەتكىش رەسپۋبليكانى قايدام, قوستانايدا ءالى قايتالانعان جوق! ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي باستاعان ىلعال ساقتاۋ تەحنولوگياسىن وبلىستىڭ بارلىق دەرلىك ديقاندارى قولدايدى, ونىڭ تيىمدىلىگىن دە جاقسى بىلەدى. بيىل توبىل-تورعاي وڭىرىندە كوكتەمدە 4,6 ميلليون گەكتارعا ءداندى داقىلدار سەبىلدى. سونىڭ 3,9 ميلليون گەكتارى نەمەسە 90 پايىزى نولدىك تەحنولوگيامەن وڭدەلدى. وسى وزىق تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا وبلىس ديقاندارى قاتارىنان ەكى جىلعى قۇرعاقشىلىقتا دا قامبانى استىقسىز قالدىرماعان ەدى. ال بيىلعى جاڭبىرلى جىلى قوستاناي دالاسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بىتىك ەگىن ءبىتتى. بۇگىنگە دەيىن 2 ميلليون 400 مىڭ گەكتاردىڭ ەگىنى ورىلىپ, 2 ميلليون 370 مىڭ توننا استىق باستىرىلدى. گەكتار تۇسىمدىلىگى 17 تسەنتنەردەن اينالۋدا. قىركۇيەك شۋاعىنىڭ ارقاسىندا استىقتىڭ ىلعالدىلىعى 12 پايىزدان اسپايدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى التىن ءداننىڭ قامىرلىلىعى دا نورماعا ساي. ديقاندار كەلەسى جىلدىڭ قامىن ويلاستىرىپ, تۇقىمدىققا قاجەتتى بيدايدىڭ 370 مىڭ تونناسىن قامباعا قۇيىپ قويدى. ەندىگى ماقسات قىسقا ۋاقىتتا استىقتى جيناپ الۋ بولىپ وتىر. التىن ايماق تورىندە تۇرىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوستانايلىق ديقانداردى ماڭدايالدى دەپ باعالادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ دالا قوسىندا وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن كەزدەسىپ, كەلەلى كەڭەس قۇردى. وسى سالانى, اۋىلدى كوتەرۋ ءۇشىن ءتاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ كوپ جۇمىس اتقارىلدى. الايدا ونىڭ ناتيجەسى قاناعاتتاندىرا قويمايدى. – اۋىل شارۋاشىلىعىندا حالىقتىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى ءبولىگىنىڭ 30 پايىزى جۇمىس ىستەيدى, سول 30 پايىز قازاقستان ەكونوميكاسى كولەمىنىڭ 5 پايىزىن عانا بەرەدى. وسى كوڭىلگە قونا ما؟ مەن الداعى ۋاقىتتا وسى كورسەتكىشتى 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋدى مىندەتتەپ وتىرمىن, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىن كوتەرۋدىڭ ماقساتتى جولدارىن سانامالاپ كورسەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى تابىستى نەگىزىنەن ەگىننەن الادى. پرەزيدەنت سوندىقتان ديقاندارعا ەڭ الدىمەن جاڭا, وزىق تەحنولوگيانى پايدالانۋدى تاپسىردى. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, نولدىك تەحنولوگيا استىقتىڭ گەكتار اينالىمىن 1,5 ەسەگە ارتتىردى. ەكىنشىدەن, تەحنيكانى بارىنشا جاڭالاۋ وسى سالانى تابىسقا جەتكىزەدى. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكانىڭ بارلىعىن دا مۇمكىندىگىنشە قازاقستاندا قۇراستىرۋ كەرەك. مۇنىڭ جاقسى مىسالدارى قازىردىڭ وزىندە بار. مىسالى, قوستانايداعى «اگروماشحولدينگ» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇراستىرعان كومبايندار شەتەلدىك تەحنيكالاردان ەشقانداي كەم ەمەس. ەسەسىنە ول ديقانعا 30 پايىزداي ارزانعا تۇسەدى. ۇشىنشىدەن, ەلباسى ديقاندارعا مال شارۋاشىلىعىنا بەتبۇرىس جاساۋدى تاپسىردى. ىرگەدەگى كورشى رەسەي برازيليادان 800 مىڭ توننا ەت ساتىپ الادى. ال وسىنداي سۇرانىستى ءدال قاسىندا وتىرىپ جىبەرىپ الۋ شارۋاعا دا سىن بولار ەدى. كەدەن وداعى دا تيىمدىلىگىن كورسەتەرى حاق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2015 جىلى رەسەيگە 60 مىڭ توننا ەت جىبەرۋ مىندەتىن ايتا كەلىپ, ول ءۇشىن قازاقستان بويىنشا 54 بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن 2300 فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قۇرۋدى تاپسىرعانىن جەتكىزدى. مال شارۋاشىلىعى جەم-ءشوپسىز تۇل بولادى. سوندىقتان مالعا جۇعىمدىلىعى كۇشتى راپس, جۇگەرى القاپتارىن كەڭەيتەتىن ۋاقىت جەتتى. سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدى ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكا جاڭالاۋمەن سالىستىرا ايتتى. اسىل تۇقىمدى مال ەت مولشىلىعىنا جەتكىزەدى. ەلباسى, ءتورتىنشى مىندەتتى اۋىلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرىپ, ەلدىڭ مولشىلىعىن جاسايتىن كوكونىس شارۋاشىلىعى دەپ اتادى. تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى – كوكونىس مولشىلىعىنىڭ كەپىلى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونىڭ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنداعى جاقسى مىسالىن دا تىلگە تيەك ەتتى. تامشىلاتىپ سۋارۋ كوكونىس ونىمدىلىگىن 4-5 ەسەگە دەيىن ارتتىرادى. كوكونىس كوبەيسە ونى وڭدەيتىن زاۋىتتار قاتارى دا تۇزەلەرى ءسوزسىز. ەلباسى كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىن كوپتەپ سالۋ بەسىنشى مىندەت ەكەنىن ايتتى. مۇنان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعىن تاپسىردى. – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان 20 جىلدىڭ ىشىندە كوپ ءىس تىندىرىلدى. التى مىڭ كيلومەتر جول سالىندى. 2020 جىلعا دەيىن قالالاردىڭ بارلىعى, اۋىل-سەلونىڭ 80 پايىزى تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. مەملەكەت وسىنىڭ بارلىعىنا قارجى ءبولىپ وتىر. حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلامالارىن جاسادىق. ەندى وسى باعدارلامالار جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇمىس ىستەۋ كەرەك, – دەدى ەلباسى جينالعاندارعا. ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «قارقىن» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى س.بۇقانوۆ, التىنسارين اتىنداعى شارۋاشىلىق جەتەكشىسى ب.كنيازەۆ, «ديەۆ» اگروفيرماسىنىڭ باسشىسى و.دانيلەنكو, ناۋىرزىم اۋدانىنداعى قوجا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ا.كۇيەكباەۆا, تاعى باسقالار قولدادى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ەڭ الدىمەن استىقتىڭ باعاسىن شەشىپ بەردىڭىز. تونناسىن 25 مىڭ تەڭگەدەن ساتساق بۇل تاقيامىزعا تار كەلمەيدى, ديقاندار ءۇشىن جاقسى باعا! ال قازىرگى رىنوكتا بيدايدىڭ تونناسى 12-15 مىڭ تەڭگەدەن ارتپايدى. ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنا بيىل ساتقان استىعىمىزدان عانا ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق 50 ميلليون تەڭگە تابىس تابادى ەكەن. ەكىنشىدەن, جانار-جاعارمايدىڭ جەڭىلدىگى دە ديقاندارعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, بازاردا مايدىڭ ءليترى 120 تەڭگە تۇرادى, ال ءبىز ونى 79 تەڭگەدەن جەڭىلدىكپەن الدىق. ءبىز ناۋقانعا ءتورت مىڭ توننا جانار-جاعارماي الىپ جۇمسادىق, سوندا 16 ميلليون تەڭگەنى تەك وسىدان عانا ۇنەمدەپپىز. سىزگە ديقانداردى قولداعانىڭىز ءۇشىن راحمەت ايتامىن. ءوزىڭىز ايتقان الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى ارقاشان قولداپ كەلەمىز. مىسالى, اۋىلدا تۇرعان سوڭ ەڭ الدىمەن باسپانا كەرەك. مەن بيىل ءبىر پاتەردى جاس مۇعالىمگە, ەكىنشى پاتەردى قالادان اۋىلعا كوشىپ كەلگەن مال دارىگەرىنە سالىپ بەردىم. اۋىلداعىلاردىڭ جاعدايى جاقسى, – دەدى سايران بۇقانوۆ. ەلباسى اۋىل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ جولىندا تەر توگىپ, مولشىلىق جاساپ جۇرگەن كاسىپكەرلەرمەن اڭگىمە بارىسىندا اۋىل حالقىمىزدىڭ كىندىگى بايلانعان قاسيەتتى مەكەنىمىز ەكەنىن ەسكە سالدى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىسا, اۋىلداعى اعايىننىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسى جاقسارا تۇسسە بايلىقتىڭ دا, باقىتتىڭ دا مەكەنى سول. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتى دا, حالقى ءۇشىن جاساپ وتىرعان ەڭبەگى دە وسى باعىتتا ەكەنىن قوستانايلىقتار دا ۇعىندى. ن.نازارباەۆ. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
