قازاقستاننىڭ يادرولىق قوعامى

اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى كوزدەيدى يادرولىق قوعام قازاقستان تاۋەلسىز­دى­گىن ەندى عانا جاريالاعان  تۇستا پايدا بولدى. قاۋىمداستىق ­پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ بويىنشا­ ­باستا­ماسىن العا باستىرۋدى ءوز الدىنا باستى ماقسات ەتىپ ۇستاندى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قوعامى شيرەك عاسىرعا جۋىق جۇمىسىندا تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە كەڭىنەن تانىلدى. بۇگىندە قياق اتوم سالاسىن دامىتىپ وتىرعان الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىندەگى يادرولىق قوعامداستىقتارمەن ءوزارا سەرىكتەستىك بايلانىستار ورناتقان. 2004 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ يادرولىق قوعامى دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ (WNA), 2006 جىلدان باستاپ WIN (Wo­men in Nuclear) قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى. – «قازاتوم­ونەر­كاسىپ» اق پەن قازاقستان­نىڭ يادرو­لىق قوعامى كاسىپورىن­دا­رىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىستارى دا ايرىقشا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق, – دەيدى «قازاقستان­نىڭ يادرولىق قو­عامى» قاۋىمداستىعىنىڭ اتقا­رۋشى ديرەكتورى ناتاليا ­جدا­نوۆا. – جاقىندا ءبىزدىڭ ۇيىم­داس­تىرۋى­مىزبەن استانادا «قۋات, سۋ جانە حيميا» دەپ اتالاتىن يننو­­ۆاتسيالىق مەكتەپتە V حا­لىقارالىق كونفە­رەنتسيا ءوتتى. شاراعا قازاق­ستان­دىق جانە شەتەلدىك  ساراپشىلار, عالىم­دار, ستۋ­دەنت جاستار قاتىس­تى. يننوۆاتسيالىق مەكتەپ, اتى ايتىپ تۇرعانداي, اتوم ەنەرگەتي­كاسى سالاسى بويىنشا كوپتەگەن عىلى­مي, جاڭاشىل, يگى ىستەردىڭ باسىن قايى­رۋدا. كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىندا ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اتوم جانە ەنەر­گەتيكالىق جوبالاردى دامىتۋ دە­پار­تا­مەنتىنىڭ ديرەكتورى باتىرجان قارا­­كوزوۆ, «قازاتومونەركاسىپ» اق باس­قارما توراعاسى  اسقار جۇماعاليەۆ, فران­­­تسيادان نير ارەۆا مين مەكەمەسى باستى­عى­نىڭ ورىنباسارى ەرۆە تۋبو جانە تاعى باس­قالار ءسوز الىپ, ەلىمىزدە جانە بۇكىل الەمدە اتوم ەنەرگەتيكا­سى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. يندۋستريالىق جانە ينجي­ني­رينگ كومپانيالاردىڭ ماماندارى, قازاقستان, رەسەي, بەلگيا, ۋكراينا ەلدەرىنىڭ عالىم­دارى كىشى جانە ءىرى باعىتتاعى ەنەرگەتي­كا, «قازاتومونەركاسىپ» اق-تىڭ ءوندىرىس­تىك دامۋى سياقتى ماسەلەلەردى كەڭىنەن تالقىعا سالدى. 2009 جىلى قازاق­ستان ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىن­عا شىققان. سودان بەرى قاراي وسى كوشباس­شىلىقتى جالعاپ كەلەدى. ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىم­دى ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان دا ماڭىزدىلىعى جوعارى بۇل سالانى دامىتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسى. «قازاتومونەركاسىپ» اق پەن «قا­زاق­ستاننىڭ يادرولىق قو­عامى» قا­ۋىمداستىعى ءبىر­لەسىپ اقپارات­تىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن قولعا العان ەكەن.  ۋران كەنىشتەرىنە جاقىن ماڭ­داعى اۋىلدارعا بارىپ دارىستەر وقىلادى. ءوڭىر تۇر­عىن­دارىمەن كەزدەسۋلەر, مەكتەپ­تەر مەن ارناۋلى وقۋ ورىندارىن­دا ينتەراكتيۆتى ساباقتار وتكىزۋ تۇراقتى جۇرگى­زىلەدى. ۋران ءوندى­رىل­ەتىن ايماق­تاردا تاۋەلسىز ەكو­لوگيالىق ساراپتامالار ءجۇر­گى­زۋ دە قولعا الىنعان. اۋىل تۇرعىن­دارى كور­سەتكەن جەرلەردەگى سۋدان, تو­پى­­راقتان جانە اۋادان سىناما الى­نىپ, سوڭىنان زەرتتەۋ ءنا­تي­جەلەرى حالىققا جەتكىزىلەدى. ءجا­نە ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ وكىل­دە­رى ءۇشىن ارنايى ەكولوگيالىق تۋر­لار ۇيىمداستىرىلادى. ولار­عا قاتىسۋشىلار كەنىشتە جۇمىس ىستەيتىن ماماندارعا سۇراقتار قويۋمەن بىرگە ۋران وندىرىلەتىن وندىرىستىك پوليگوندا بولىپ, بارلىق قاجەتتى نورمالار جانە ەرەجەلەرگە ساي ۋران ءوندىرىلىپ جاتقانىن كوزبەن كورۋگە دە ءمۇم­كىندىك الادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اتوم جوبالارىن دامىتۋ دە­پار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى باتىرجان قاراكوزوۆ بۇل تۇرعىدا بىلاي دەدى: – قازاقستاننىڭ اتوم ونەر­كاسىبى سالا­سىنىڭ الەمدىك ماڭى­زى بار. مۇندا جوعارى تەح­نو­لو­گيالى قۇرىلىمدار ىسكە قو­سى­­­لادى. ەلباسىمىزدىڭ اتوم قا­­رۋى­نان باس تارتۋعا وراي ايتاتىن پىكىر-ۇسىنىستارى مەن باياندامالارىندا دا وسى ماسەلە تەرەڭىنەن قوز­عالادى. سوڭعى 20 جىلدا ماگاتە-مەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋ اتوم ەنەرگياسىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بەيبىت ماقساتقا جۇيەلى پايدالانۋعا جول اشتى. رەسەيلىك ارىپتەستەرمەن بىرگە باستاعان توكا­ماك جوباسى دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دۇنيە. كونفەرەنتسيا بارىسىندا «اتوم ەنەرگياسى – راديوفوبياعا قارسى يننوۆاتسيا» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. – ءبىز جاقىندا شىمكەنتتە «قا­زاقستان يادرولىق قوعامى» قاۋ­ىم­­داستىعى مەن اتوم عىلىمى ەنەر­­گەتيكا ءوندىرىسىنىڭ ءى سە­زىنە قاتى­سىپ قايتتىق, – دەيدى اتال­­­مىش قاۋىم­داستىقتىڭ اتقا­­رۋ­شى ديرەك­­تورى ناتاليا جدا­نو­ۆا.­ – وندا ەلباسى نۇر­سۇل­تان ­ن­ا­زارباەۆتىڭ باستاماسى­مەن الەم­نىڭ ءبا­سەكەگە بارىنشا قابى­لەتتى 30 ەلىنىڭ قاتا­رىنا ەنۋ ءۇشىن, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ قاجەتتىگىن تەرەڭ تال­قى­لادىق. يادرولىق ەنەرگەتيكا دەگەنىمىز كۇن­نەن قۋات الاتىن  جاسىل تەحنولوگيا سياق­تى وتە مىقتى قۋات كوزى ەكەنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدەگى تۇڭعىش اتوم ەلەكتر ستانساسى اسا قاۋىپسىز, ەڭ سوڭعى تەحنولوگيالار بويىنشا سالىنۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن «يادرولىق جانە رادياتسيالىق فيزيكا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا كەڭىنەن تالقىلانىپ, وزىق ويلار, جوبالار ۇسىنىلدى. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدا مول تاجىريبەسى بار فرانتسيا, جاپونيا, قىتاي, رەسەي سياقتى مەملەكەتتەردىڭ وكىل­­دەرى ءوز جوبالارى تۋرالى اي­تىپ, ەلى­­مىزگە وزدەرىنىڭ تىڭ ءدۇ­نيە­­­لەرىن ۇسى­نۋدا. بىراق, ءازىر­شە قازاق­­ستان قۋاتى مەن قۇرى­لى­مى جاعىنان قان­داي ستانسا سالۋ جونىندە ناق­تى شەشىم قابىل­دا­عان جوق. كە­لەر جىلى وتەتىن ەكسپو-2017 كور­مە­سى­نە اتومشى­لار بولاشاقتىڭ قۋات كو­زى قان­داي بولادى دەگەن ماسەلەنى ءىس-ءتاجى­ري­بە جۇزىندە كورسەتىپ, كور­مە بارىسىن­دا حالىق نازارىنا ۇسى­نۋ­دى جوس­پارلاپ وتىر. راۋشان نۇعمانبەكوۆا كۋرچاتوۆ قالاسى