كونە عيماراتتا – جاڭا مۋزەي

الماتىدا 1892 جىلى فرانتسۋز ارحيتەكتورى پول گۋردەنىڭ جوباسى بويىنشا ىرگەتاسى قالانعان تاريحي عيماراتتا الماتى قالا­سىنىڭ جاڭا مۋزەيى اشىلدى. بوگەنباي باتىر كوشەسىندەگى ءجۇز جىلدان اسا تاريحى بار كونە عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ءارىن-ءسانىن كەلتىرىپ, مۋزەي ءۇشىن ءساتتى تاڭدالعانى جادىگەر جيناقتالاتىن ورىننىڭ سالتاناتىن اسىرىپ-اق تۇر. مۋزەيدىڭ اشىلۋ راسىمىندە قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك شاھار ومىرىندەگى مادەني وقيعانىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتا كەلىپ: «مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, الماتى – تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن بەسىگى, ەلىمىزدىڭ مادەني, عىلىمي جانە تۋريستىك ورتالىعى. وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن بۇل جاڭا مۋزەيدىڭ تاربيەلىك ماڭىزى وتە زور. جاستارعا زاماناۋي مۋل­تيمەديالىق قۇرىلعىلارمەن جاب­­دىقتالعان الماتى مۋزەيىنەن بارلىق باعىتتاعى اقپا­رات­تارعا تولىق جاۋاپ الۋ قىزىق­تى بولادى دەپ ويلايمىن. بۇل مۋزەي الماتىلىقتار مەن قالا قوناق­تارى­نىڭ سۇيىكتى ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا سەنەمىن», – دەدى. الماتىنىڭ جاڭا مۋزەيى – جە­تىسۋ ايماعىنىڭ تاريحي-مادە­ني مۇراسىن ءار قىرىنان كور­سەتەتىن ءىرى عىلىمي ءارى مادەني ورتالىعىنا اينالارى ءسوزسىز. مۋزەيدە 40 مىڭعا جۋىق جادىگەر جيناقتالعان. ونىڭ ىشىندە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ, ەتنوگرافيانىڭ, ءار ءتۇرلى كەزەڭدەر مەن مادەنيەتتىڭ تۋىندىلارى مەن قۇندى قازى­نالارى بار. جاڭا مۋزەي وسى سالاداعى تەحنولوگيانىڭ كەڭ ءمۇم­كىندىگىن تانىتادى جانە قالا تاريحىنىڭ بارلىق تاراۋلارى بويىنشا اقپاراتتىق-بەينەلەۋ ماتەريالدارىنا اسا باي 11 زالدان تۇرادى. العاشقى ەكى ەكسپوزيتسيانىڭ تاقىرىبى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى اكىمشىلىك بيلىگى, قول­ونەرى مەن ساۋداسى, مادەنيەتى مەن يدەولوگياسى بار قالانىڭ ورتا عاسىرعا دەيىنگى ءۇش مىڭ جىل بۇرىنعى شاعىن ەلدى مەكەن نەگىزىندە باستالعان ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن قامتيدى. «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى» جانە «جەتىسۋدىڭ ەتنوگرافياسى» زالدارى قازاقتاردىڭ اسكەري ونەرىن, قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ ەرەكشەلىگىن, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋ كەزە­ڭىندەگى ايماقتىڭ تاريحىن اشىپ كورسەتۋگە ارنالعان. ءحىح-حح عاسىرداعى قالانىڭ دامۋ كەزەڭى «الماتى تاريحىنىڭ ۆەرنىي كەزەڭى» دەگەن زالىنا جيناقتالعان. قىزىل اعاش شە­بەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان جيھاز ونەرىنىڭ سيرەك تۋىندىلارى سول ءداۋىردىڭ قايتالانباس تىنىسىن سەزدىرىپ تۇر. ال «حح عاسىرداعى الماتى» زالى قازاق كسر-ءنىڭ استاناسى بولعان قالانىڭ ماڭىزدى تاريحىنان سىر شەرتەدى. سونداي-اق, «تۇركىسىب», «ساياسي رەپرەسسيالار», «الماتى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا» اتتى بولىمدەر ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى قاسىرەتتى جىلدار تۋرالى باياندايدى. «ەلباسى جانە الماتى» اتتى زال ازاتتىقتىڭ التىن بەسىگى بولعان الماتى قالاسىنىڭ ساياسي, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق ورتالىعىنا اينالا وتىرىپ, الىپ مەگاپوليسكە تابان تىرەگەنگە دەيىنگى تاريحىن ەلباسى ەڭبەگى­مەن بايلانىستىرا وتىرىپ تارقاتادى. مۋزەيدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قالا باسشىلىعى, عىلىم جانە شىعارماشىلىق وكىلدەرى, قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى مەن ارداگەرلەرى, ستۋدەنت-جاستار قاتىستى. الماتى قالاسىنىڭ مۋزەيى  بوگەنبەي باتىر كوشەسى, 132-ۇيدە ورنالاسقان. ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى