ارينە, وتاندىق مەديتسينا سالاسىنىڭ جىلدان-جىلعا وركەندەپ كەلە جاتقان جولىندا جەتىستىكتەر دە بايقالادى, باس اۋىرتاتىن ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. بۇل ورايدا جاساندى تۇسىكتەر, بەدەۋلىك ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالۋ كەرەك.
بەدەۋلىك رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى وتباسىلاردىڭ 15-16 پايىزىندا كەزدەسەدى. بۇل كورسەتكىش ازايار ەمەس جانە وعان دۋشار بولعان ايەلدەردىڭ 75 پايىزىنا جۋىعى ابورت جاساعاندار.
حالقىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ساۋاتىنىڭ تومەندىگى, ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوقتىعى, الدىن الا تەكسەرۋدەن وتپەۋى قىنجىلتادى. اسقىنعان جاعدايدا زاماناۋي مەديتسينا دا ءومىردى ساقتاپ قالا المايدى, ياعني بەدەۋلىكتىڭ اسقىنعان تۇرلەرىن دە ەمدەي المايدى.
بەدەۋلىكتى ەمدەۋ كورسەتكىشتەرىنە اسەر ەتەتىن باستى ماسەلەلەر – ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ دەنساۋلىق يندەكسىنىڭ تومەن كورسەتكىشى, كادرلار بىلىكتىلىگى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر. كوبىنەسە ايەلدەر ءارتۇرلى قابىنۋ اۋرۋلارىمەن, سونىمەن قاتار, قان ازدىق جانە تاعى باسقا سوزىلمالى اۋرۋلارمەن اۋىرادى. ءسۇت بەزدەرى, جاتىر موينى ونكولوگيالىق اۋرۋلارى دا ەلىمىزدە ازايار ەمەس. وسى ورايدا ەرتە دياگنوستيكا جاساۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن. بۇل رەتتە مەملەكەتتەن كولەمدى قاراجات ءبولىنىپ, پروفيلاكتيكالىق تەگىن تەكسەرۋدەن ءوتۋ مۇمكىندىگى كەڭىنەن قاراستىرىلعان, بىراق وعان ايەلدەردىڭ وزدەرى ءمان بەرىپ, دەر كەزىندە قارالا بەرمەيدى.
بەدەۋلىك ماسەلەسىنە كەلسەك, ءاربىر 5-6-شى وتباسى وسى ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەزدەسەدى. كوبىسى 10-15 جىل بويى ەمدەلىپ, ۋاقىت جوعالتادى, جۇبايلاردىڭ جاسى ۇلعايادى, سول سەبەپتەن ەمنىڭ ناتيجەلىلىگى كۇرت تومەندەيدى. الايدا, ساۋاتتى ەم قولدانعان جاعدايدا, بۇل مەرزىمدى 5-6 ەسە ازايتۋعا بولار ەدى. قازىرگى زاماندا الەۋمەتتىك بەدەۋلىك دەگەن جاڭا ۇعىم بار. جاستار ۋاقىتىندا وتباسىن قۇرمايدى نەمەسە وتباسىن قۇرسا دا ۇرپاقتى بولۋعا جاراتىلىستىڭ بەرگەن مۇمكىندىكتەرىنە مەزگىلىندە يە بولماي, اتا-انا بولۋدى 30 جاستان كەيىنگە شەگەرەدى. وسىنىڭ ءبارى قولدان تاپقان بەدەۋلىككە الىپ بارادى دا, كەيىن ەمدەلۋگە كوپ جىلدار, كوپ قاراجات كەتەدى. ەم قولجەتىمدى ەمەس, ەمدەۋگە مەملەكەت جاۋاپتى دەپ كوپشىلىگى ۇكىمەتكە رەنجىپ وتىرادى. امال جوق, سونىڭ ناتيجەسىندە جوعارى قوسالقى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالارعا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ دا ناتيجەلىلىگى تىكەلەي جۇبايلاردىڭ جاسىنا بايلانىستى كۇرت تومەندەيدى. جوعارى مەديتسينالىق تەحنولوگيا – دەنەدەن تىس ۇرىقتاندىرۋ (دتۇ) ءادىسىن قاجەت ەتەتىن وتباسىلارىنا كۆوتا سانى جەتىسپەيدى, سەبەبى, بۇل تەحنولوگيا دۇنيە جۇزىندە قىمبات. ءبىر ايەلگە ءبىر رەت دتۇ باعدارلاماسىمەن ەم ءوتۋ ءۇشىن 1 كۆوتاعا ورتا كولەمدە مەملەكەتتەن 800 مىڭ تەڭگەدەي قاراجات بولىنەدى, بىراق ءبىر باعدارلاماعا ول جەتە بەرمەيدى, ويتكەنى, 400-600 مىڭ تەڭگەگە جۋىعى تەك دارىگە جۇمسالۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ادىستە قولدانىلاتىن بارلىق قۇرال-سايماندار, جابدىقتار شەت ەلدە اتاقتى فيرمالاردا عانا شىعارىلادى, ياعني ءبىزدىڭ ەلدە تەك ۆاليۋتاعا الىنادى. جانە قولدانىلاتىن شەتەلدىك دارىلەردىڭ باعاسى دا تىم جوعارى. بىراق بۇل دارىلەردىڭ باعاسى كورشى رەسەيدە بىزگە قاراعاندا اناعۇرلىم تومەن, ويتكەنى ولار قۇنسىزدانۋعا قاراماستان ارنايى باعا ساياساتىن ۇستاپ وتىر.
بەدەۋلىك ماسەلەسىمەن اينالىساتىن جوعارى دارەجەلى ماماندار سانى ءالى دە كوپ ەمەس, بەدەۋلىكتى انىقتاپ, ەمدەيتىن ارنايى بولىمدەر مەن ورتالىقتار وڭىرلەردە جوقتىڭ قاسى. ارنايى ورتالىقتار كوبىنەسە استانا, الماتى جانە كەيبىر ءىرى قالالاردا عانا ورنالاسقان.
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وڭىرلەردە بەدەۋلىكتى بارلىق زاماناۋي ادىستەرمەن ەمدەۋدى حالىققا قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن شىمكەنت, اتىراۋ, اقتاۋ, تاراز قالالارىندا ورتالىقتار اشتىق, ماماندار دايىندادىق. سونىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى ەل ەمدى تۇرعىلىقتى جەرىندە, الىسقا بارماي الاتىن بولدى. بەدەۋلىكتىڭ وتە قيىن تۇرلەرىندە بۇرىن استانا, الماتى ورتالىقتارىنا 1 ايعا باراتىن بولسا, ەندى وسى ورتالىقتاردىڭ ارقاسىندا 4-5 كۇنگە عانا بارادى نەمەسە تولىقتاي ەمدى جەرگىلىكتى ورتالىقتاردا الادى.
ەركەكتەردىڭ بەدەۋلىگى دە جىلدان-جىلعا بۇكىل الەمدە دە, ەلىمىزدە دە وسۋدە. سوڭعى 30 جىلدىڭ ىشىندە 2-3 ەسەگە اتالىق ۇرىقتىڭ سانى دا, ساپاسى دا تومەندەگەن. بىلىكتى اندرولوگ ماماندار كوبىنەسە ۇلكەن قالالاردا ورنالاسقان. جەرگىلىكتى اندرولوگ دارىگەرلەر ءالى دە از جانە بەدەۋلىكتى دۇرىس انىقتاۋعا, ەمدەۋگە زاماناۋي بىلىكتىلىگى جەتە بەرمەيدى.
جالپى, ەلىمىز بويىنشا ابورت كورسەتكىشى ءالى دە جوعارى. 2014 جىلى 83 709, 2015 جىلى 81 440 تۇسىك جاسالعان. ەلىمىزدە بالا تۋاتىن جاستاعى ايەلدەردىڭ 38%-ى عانا كونتراتسەپتيۆتەر قولدانادى جانە بۇل كورسەتكىش سوڭعى 5 جىلدا وسپەگەن. ابورت جاساۋعا اسەر ەتەتىن فاكتورلار قاتارىنا حالىقتى اقپاراتتاندىرۋدىڭ, وتباسىن جوسپارلاۋ ماسەلەسى بويىنشا ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگىن, كونتراتسەپتيۆتەرگە قولجەتىمدىلىكتىڭ تومەندىگى مەن باعالارىنىڭ قىمبات بولۋىن ايتۋىمىز كەرەك.
جاسوسپىرىمدەر ماسەلەسى اسا وتكىر تۇر. رەسپۋبليكا بويىنشا 2014 جىلى 15-18 جاستاعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 1,5 مىڭ ابورت جاساتۋ ورىن الدى (2010 جىلى – 3,3 مىڭ). مۇنداي كورسەتكىشتەردىڭ ورىن الۋى جالپى دەنساۋلىق, رۋحاني-جىنىستىق ماسەلەلەر بويىنشا ساۋاتتى تاربيەلەۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن نەمەسە مۇلدەم جوقتىعىنان بولۋى مۇمكىن.
جوعارىدا اتاپ وتكەن ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت. ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن, وتباسىن جوسپارلاۋ جانە ۇرپاق ءوربىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن جۇيەلى تۇردە كوتەرۋ كەرەك.
جاپپاي كونسۋلتاتسيالىق مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى, اسىرەسە, شالعاي اۋىل-ايماقتاردا جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەندەر قاراستىرىلىپ, پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرۋدى كەڭىنەن قولدانعان ءجون دەپ ويلايمىز.
بالاباقشادان باستاپ مەكتەپتەردە 1-11-ءشى سىنىپتار ارالىعىندا «دەنساۋلىق ساباعى» ارنايى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ تۋرالى 2015 جىلى قاراشا ايىندا استانا قالاسىندا وتكەن «15-19 جاستاعى جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ماسەلەلەرى جايىندا حاباردارلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قازاقستاندا ادامگەرشىلىك-جىنىستىق ءبىلىم بەرۋدى ەنگىزۋ جولدارى» اتتى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ بۇۇ تۇرعىلىقتى حالىق سالاسىنداعى قورىمەن (يۋنفپا) بىرلەسىپ وتكىزگەن كونفەرەنتسياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جاسالعان ەدى.
وتباسىن جوسپارلاۋ جانە بەدەۋلىكتى انىقتاۋمەن جانە ەمدەۋمەن اينالىساتىن ورتالىقتار ۇيىمداستىرۋ, گينەكولوگ-رەپرودۋكتولوگ, اندرولوگ مامانداردىڭ زاماناۋي بىلىكتىلىگىن جۇيەلى تۇردە جوعارىلاتۋ كەرەكتىگى زاماننىڭ تالابى. بەدەۋلىكتى ەمدەۋدىڭ زاماناۋي الگوريتمىن جاپپاي جەرگىلىكتى گينەكولوگ دارىگەرلەرگە قاداعالاپ ەنگىزۋدى قولعا السا, كوپتەگەن وتباسىلار جوعارى تەحنولوگيانى قاجەت ەتپەي-اق ءسابيلى بولار ەدى.
مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن ىنتالاندىرۋ ۇنەمى تالقىلانىپ جۇرگەن, بىراق ءالى دە تولىق شەشىمىن تابا الماعان ماسەلە. جۇرەك قالاۋىمەن دارىگەر ماماندىعىن تاڭداپ, وقۋعا 10 جىل ءومىرىن, جىگەر-قايراتىن ارناپ, كوز مايىن تاۋىسىپ, ينەمەن قۇدىق قازعانداي ءبىلىمىن شىڭداعان مامانعا بەرىلەتىن از ەڭبەكاقى كوپتەگەن جاستاردىڭ كوڭىلىن سۋىتادى. اقتاۋعا بارعان ءىسساپارىمىزدا دارىگەر تاپشىلىعىن قاتتى بايقادىق. سول جاقتىڭ بىرنەشە باس دارىگەرلەرى بىزبەن بىرگە ۇشاقپەن ۇشقاندا اڭگىمەلەسىپ, ولاردىڭ دارىگەر ىزدەپ قاراعاندى, الماتى, استانا, اقتوبە مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بيىل رەزيدەنتۋرا ءبىتىرىپ جاتقان ماماندارىن شاقىرۋعا بارا جاتقانىن بىلدىك. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى قازىرگى ۋاقىتتا ەل ىشىندە قالىپتاسقان, باق ارقىلى باس-اياعىن بىلمەي جاتىپ دارىگەرلەردى كىنالاۋ, دارىگەرلەرگە دەگەن سەنىمسىزدىكتى تۋدىراتىن ماتەريالداردىڭ كوپتەپ جارىق كورۋى بۇل ماماندىققا جاستاردىڭ بارۋىنا ىنتاسىن جويۋعا الىپ بارۋدا. ءبىر تاڭعالاتىن جايت, تەك ايىپتاۋ جاعى جازىلادى, ال نەگە ءبىز كوپتەگەن وزىق مىسالداردى كورسەتىپ, ءولىم حالىنەن امان الىپ قالعان, قانشاما ادامي, كاسىبي ەرلىك كورسەتكەن دارىگەرلەردى ناسيحاتتامايمىز؟! وتكەندە ەل تانيتىن بىرنەشە ازاماتتىڭ جول اپاتىنان, باسقا دا قيىن جاراقاتتاردان امان قالىپ, جازىلىپ كەتكەنىن ەستىپ, وقىپ جاتىرمىز. بىراق سولاردىڭ بىرەۋىندە دە دارىگەرلەردىڭ جانكەشتى ەڭبەگى تۋرالى ايتىلمايدى, تۋرا وزدەرىنەن وزدەرى امان قالعانداي, تىپتەن نە وزدەرى ءبىر العىسىن ايتقانىن ەستىمەيسىڭ, نە ءبىر ەلدىڭ جازعان وي-پىكىرىنەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن جىلى ءسوز دە كورمەي تاڭعالاسىڭ.
ارينە, ادامداردىڭ دا, دارىگەرلەردىڭ دە ءبارى بىردەي ەمەس. دەگەنمەن, ادامنىڭ ومىرىنە اراشاشى بولعان, دەنساۋلىعىنا ۇلكەن كومەك كورسەتكەن يگى مىسالداردى دا ۇمىتپاعان ءجون دەپ ويلايمىز. بىرەر جىل بۇرىن اقش-تا بولعانىمىزدا ءبىر ايەلدەن « ۇلىڭىز كىم بولىپ ىستەيدى؟» دەپ سۇراعانىمىزدا, ول كەۋدەسى تولا شاتتانىپ, ەرەكشە ماقتانىشپەن: «مەنىڭ ۇلىم – دارىگەر!» دەپ ايتقانىن ەستىدىك. بۇل ماماندىقتىڭ اتالعان ەلدە قۇرمەتتى ەكەنىن بايقادىق. سوندىقتان ءبىز ۇزدىك وقىپ جاتقان جاستاردى دارىگەر ماماندىعىنا ىنتالاندىرۋىمىز قاجەت.
الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز وتباسىلارعا تەگىن جانە قولجەتىمدى بەدەۋلىكتى ەمدەۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرعان ابزال. وسى ورايدا ەلىمىزدە قولعا الىنىپ جاتقان مىندەتتى مەديتسينالىق الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىن تولىق ەنگىزگەننەن كەيىن مۇمكىن بولادى دەپ ويلايمىز. وسىنداي جۇيەنى بىرنەشە جىل بۇرىن ەنگىزگەن رەسەيدە ءاربىر دتۇ-عا مۇقتاج وتباسى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى قارجىلاندىرۋ ارقىلى جىلىنا 1-2 رەت وسى ادىسپەن ەمدەلە الادى. بۇل باعدارلامانى قازاقستاندا ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە دە بەدەۋلىكتى بەلسەندى ەمدەۋ مۇمكىندىگى ارتىپ, حالىق سانى ەداۋىر كوبەيەدى دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىمىز بار.
سالتانات بايقوشقاروۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى,
«ەكومەد» ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ كلينيكالارىنىڭ عىلىمي ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
