ءبىز ەجەلدەن جەڭىستەر تاريحىن قالىپتاستىرعان ەلمىز. بۇل ۇلى جولدى ءححى عاسىردا كورەگەن ويشىل جانە قازىرگى زاماننىڭ قايتالانباس قايراتكەرى, ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاپ كەلە جاتقان جاڭا مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسى سالتاناتتى شەرۋمەن جالعاستىرۋدا.
ءبىز ءوز عۇمىرنامامىزدىڭ العاشقى شيرەگىن نەمەن جانە قانداي جەتىستىكپەن وزەكتەستىرە الامىز؟ ءومىرىمىزدىڭ جاڭا ساتىسىنا قانداي الەۋەتپەن ەندىك؟
ءبىزدىڭ بارشا جەڭىستەرىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىزدى ەرەكشە ماقتانىش سەزىممەن ۇزاق ءارى بىرنەشە مارتە ايتا بەرۋگە بولادى. بىراق ءبىز الدىمىزعا مەملەكەتىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن دامۋ كەزەڭىن تۇيىندەيتىن ىقشام شولۋ جاساۋ جونىندە باسقاشا مىندەت قويىپ وتىرمىز.
ءبىز قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى وتكەن كەزەڭىنە قىسقاشا تالداۋ جاساماس بۇرىن اۋەلى مىنانى اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
حالىقارالىق ساياساتتا «raison d”etat» – ۇلتتىق مۇددە دەگەن ۇعىم بار. بۇل تۇجىرىمدى ديپلوماتيالىق لەكسيكاعا ءبىر كەزدەرى فرانتسيانىڭ XVII عاسىرداعى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى كاردينال ريشەلە ەنگىزدى. ونىڭ ءمانى حالىقارالىق كۇشتەردىڭ تەڭگەرىمىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت مۇددەسىن جان-جاقتى قورعاۋعا سايادى. مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى زامانعى ساياسي ساراپتامانىڭ كوسەمى گەنري كيسسيندجەردىڭ «جاھاندىق ەپوپەياسىنا» اينالعان «ديپلوماتيا» كىتابىندا عاجاپ كورسەتىلگەن.
بۇل ورايدا, وزىق دەرجاۆالاردىڭ كوشباسشىلارى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتەكشى ساراپشىلاردىڭ شىنايى مويىنداۋى مەن شەكسىز قۇرمەتىنە يە بولۋىنا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتالعان تۇجىرىمدى كوپۆەكتورلى قاعيداتپەن بايىتا وتىرىپ, ونى وتە نازىك شەبەرلىكپەن تابىستى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋى دەپ ويلايمىز. بۇگىندە جاھاندىق ەكونوميكالىق تۋربۋلەنتتىكپەن سيپاتتالاتىن «جاڭا قالىپتاعى» زاماناۋي جاعدايدا قازاقستان ءوزىنىڭ دەموكراتياعا, بوستاندىققا جانە جاسامپازدىققا قۇرىلعان باعىتىن بەرىك ۇستانۋدا.
سونىمەن, ءبىزدىڭ تابىستارىمىزدى تارقاتىپ كورسەك.
ءبىرىنشى جانە ەڭ باستىسى: ءبىز الەم كارتاسىندا جاڭا مەملەكەت – تابىستى, زاماناۋي, دەموكراتيالىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇردىق.
بۇل جايىندا كوپ ايتىلىپ, كوپ جازىلۋدا, بىراق ول بۇلجىماس دايەك. بىرەگەي كوشباسشىنىڭ بولۋىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىز ورنىقتى. ول دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى زاماناۋي باسشى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەڭبەكقور, دارىندى, پاراساتتى حالقىمىز بار. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز ءوزىمىزدى تۇراقتى تۇردە ىلگەرىلەۋشى, ۇدايى ىزدەنەتىن جانە ورگە ۇمتىلعان ۇلت رەتىندە تانىتا بىلدىك. كوشباسشى مەن ۇلت ءوزارا ۇندەس بايلانىستا بولادى. قايراتتى باسشى مەن ءتيىمدى يدەيالارسىز تياناقتىلىق تا, ءتارتىپ تە جانە تۇراقتىلىق تا بولماق ەمەس. بۇل سۇراققا حالىقتىڭ جاۋابى تۇڭعيىققا تارتاتىنداي قاراپايىم.
2015 جىلعى 26 ساۋىردە وتكەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ سوڭعى سايلاۋىنىڭ قورىتىندىلارى ءوزى جايلى ءبارىن دە جاسىرماي جايىپ سالادى. 8 ميلليون 833 مىڭ سايلاۋشى ەلباسىنا داۋىس بەردى. بۇل 97,75 %. بۇل جەردە تاعى قانداي پىكىرلەر بولۋى مۇمكىن؟
ەكىنشىدەن, ءبىز ءبىر قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيادان كەلەسىسىنە كوشۋدى ويداعىداي جۇزەگە اسىردىق. قايتا اينالىپ سوقپاۋدىڭ نۇكتەسىنەن ءبىرجولاتا وتتىك. ەلىمىزدە بيلىكتىڭ زاڭنامالىق, اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارى قاعيداتى بويىنشا نەگىزىن قۇرايتىن دەموكراتيالىق جۇيە جۇمىس ىستەيدى.
اكىمشىل-ءامىرشىل ەكونوميكانىڭ قيراندىسىندا ىرگەتاسى جەكەمەنشىك بولىپ تابىلاتىن نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىلدى. بۇگىندە ءبىز, ماسەلەن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ءتارىزدى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن 15%-عا دەيىن ازايتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز.
قازىرگى زامانعى ازاماتتىق قوعام قۇرىلدى. قوعامنىڭ مۇددەسىن تانىتاتىن بۇعان دەيىنگى ءبىر پارتيانىڭ مونوپولياسىنىڭ ورنىنا بىرنەشە قوعامدىق-ساياسي ۇيىمدارعا قول جەتكىزدىك. ەڭ باستىسى, 8 مىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىل جاسايتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تۇرىندەگى اۋقىمدى قوعامدىق باستاما قىزمەت ەتۋدە.
ۇشىنشىدەن, قازاقستان جاھاندىق گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق كەڭىستىككە ويداعىداي كىرىكتى. ءبىز 70-تەن استام حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن جانە الەمنىڭ ەڭ دامىعان 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنگەن مارتەبەلى مەملەكەتپىز. ال شىن مانىندە الەۋمەتتىك يگىلىك, ءومىر ساپاسى, تۇپتەپ كەلگەندە, ناق وسى كورسەتكىشتە كورىنىس تابادى. ايتالىق, ەگەر 1991 جىلى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇزاقتىعى 67,6 جاستى قۇراسا, بۇگىندە ورتاشا العاندا 72 جاس عۇمىر كەشۋدەمىز. بالا تۋ – 9,8%-عا ارتىپ, انا ءولىمى – 5,4 ەسەگە, نارەستە ءولىمى ءۇش ەسەگە, جالپى ءولىم-ءجىتىم – 6%-عا ازايدى. بۇل بىرقاتار «كۇڭكىلدەگەن» كۇدىكشىلدەرگە بەرىلگەن كورنەكى ناقتى جاۋاپ بولماق.
تۇتاستاي العاندا, وتكەن كەزەڭنىڭ جيناقى تۇردەگى باستى ناتيجەلەرى وسىنداي.
ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان بولاشاقتىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى قانداي؟
ولاردى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارىنشا ءدال, انىق ءارى تەرەڭ تۇردە ايقىنداپ بەردى.
ماقساتى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا سايكەس, دۇنيەجۇزىنىڭ وزىق 30 ەلىنىڭ بىرىنە اينالۋ.
مىندەتتەر قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىندا, رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىندا, ۇلت جوسپارىندا ايشىقتالعان.
ەندى قالعان ءبىر نارسە – وسىلاردى تابىستى, ساپالى ءارى دەر كەزىندە ىسكە اسىرا ءبىلۋ.
كەلەسى اسپەكتىلەردە سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى, مىنە, وسى تۇستارعا اۋدارۋدى ءجون ساناپ وتىرمىز.
ادامي, ماتەريالدىق, تابيعي جانە وزگە دە رەسۋرستاردى قوسپاعاندا تابىستىڭ تاڭعاجايىپ فاكتورى ۇلتتىق رۋحتىڭ بولۋى دەپ پايىمدايمىز. ەل پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي, بۇل بارشا زامانالارعا ارنالعان اينىماس اكسيوما.
ءبىزدىڭ ودان ءارى تەزيستەرىمىز, terra incognito ەمەس. الايدا, ۇلتتىق رۋح قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ بەرىك دىڭگەگىنسىز ەشتەڭەنى وزگەرتە دە, جاساي دا المايدى.
رۋحاني قۇندىلىقتار – بۇلار ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ باستىلارىنىڭ نەگىزى, دالىرەك ايتساق, بۇل وركەنيەتتى ابسوليۋت.
سوندىقتان دا, ۋاقىتتىڭ ءوزى « ۇلى دالا ەلى» اتتى ستراتەگيالىق, زور اۋقىمدى جانە جۇيەلى تۇجىرىمداما جاساۋدى تالاپ ەتۋدە. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قۇجات كيەلى دۇنيەتانىمدىق فيلوسوفياعا, قازاقستاننىڭ امبەباپ يدەفيكسىنە اينالۋعا ءتيىس.
وندا مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «مەيلىنشە كونەرگەن, جاھاندىق الەممەن قابىسپايتىن كەيبىر داعدىلار مەن ادەتتەردى» وتكەنگە قالدىرا وتىرىپ, ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتار ناقتى جازىلعانى دۇرىس.
ءوزىنىڭ ءمانى بويىنشا « ۇلى دالا ەلى» ۇلان-عايىر دالا جۇرتىنىڭ زاماناۋي مانيفەسى بولماق. «مانيفەست» ءسوزىنىڭ ءوزى لاتىن تىلىنەن اۋدارىلعاندا «شاقىرۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. سوندىقتان, « ۇلى دالا ەلى» – دەكلاراتسيا جانە ءبىر مەزگىلدە قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا ارناعان ءۇنى بولىپ تابىلادى. بۇل ۋاقىتتىڭ بۋرىل تارتقان قاباتتارىن كوكتەپ وتەتىن جانە جارقىن بولاشاققا قۇلشىنىسپەن قۇلاش جازاتىن قۋاتتى رۋحاني اعىن. بۇل اعىن كونە اريلەردەن باستاۋ الىپ, تۇركىلەردىڭ قۇدىرەتتى بيلىگىمەن, ورتالىق ازياداعى العاشقى ۇلتتىق مەملەكەت – قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن جالعاسىن تابادى. سول ارقىلى تۇركى قاعاناتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بۇمىن قاعاننىڭ, «ەكىنشى ۇستاز» ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ قابىرعالى حانى قاسىم حاننىڭ بەينەلەرى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا كەلەدى.
قازىرگى زامانعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى – كوشپەندىلەردىڭ ۇلى وركەنيەتىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى. بۇل جونىندە بىرنەشە رەت ايتىلدى جانە جازىلدى. الايدا, اتالعان فاكتىلەر وقتىن-وقتىن قايتالانىپ قانا قويماي, سونداي-اق, ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزعا «قاشالىپ» جازىلۋى كەرەك.
بۇل ءۇشىن ەلىمىزدەگى تاريح ءبىلىمىنىڭ جالپى دەڭگەيىن ارتتىرىپ, ءتول تاريحىمىزدى بۇتىندەي ءارى ءبىرتۇتاس تانۋداعى كانوندىق كريستالداۋ قاجەت ەتىلەدى. دەموكراتيا ادامعا, اسىرەسە, قۇمارتۋشى زەرتتەۋشىلەرگە كەڭىستىك پەن ەركىندىكتى تارتۋ ەتەتىنى بەلگىلى. سوعان سايكەس, بۇگىندە ءبىز ەل تاريحى بويىنشا, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىندە كەرەعار نۇسقامالار كىرىپ كەتكەن كىتاپتار مەن وقۋلىقتاردىڭ, وقۋ قۇرالدارىنىڭ وراسان زور دەستەسىن كورەمىز. الايدا, دايىندىقسىز وقىرمانعا كەيدە جالپىعا بىردەي تاريحي ۇدەرىستىڭ دامۋ سوقپاعىن اجىراتۋ قيىنعا سوعىپ جاتاتىنى اقيقات.
سوندىقتان, ءبىزدىڭ قوعامىمىزعا, ونىڭ ىشىندە ورتا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندار جانە جالپى حالىق ءۇشىن جەكە-جەكە ساتىلانعان ەلىمىزدىڭ تاريحىنىڭ كانوندىق وقۋلىعى اسا قاجەت. البەتتە, ءبىزدىڭ كلاسسيكالىق وقۋلىق ءتۇرلى يدەولوگيالىق وكتەمدىكتەر مەن وعان ءتان بەلگىلەردەن ادا بولۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە, قازاقستان تاريحى بويىنشا ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى اكادەميالىق وقۋ قۇرالىن مىندەتتى تۇردە جازۋ كەرەك.
ايتىلعان ءسوز اقيقاتقا اينالۋ ءۇشىن, ەڭ اۋەلى, ءبىز جانە ءبىزدىڭ قوعام كەرىتارتپالىقپەن كەيىنگە ىسىرا بەرمەستەن, ءاربىرىمىز رۋحاني جاڭعىرۋ بويىنشا جۇمىستى باستاعانىمىز ابزال. امبەباپ رۋحاني قۇندىلىقتار قوعامدىق ساتىعا كوتەرىلگەنى ءجون. بۇل جايىندا تىڭداپ قانا قويماي, ونى جاتقا بىلۋگە ءتيىسپىز. كۇنى كەشە عانا ۇيقىداعى ادامدى وياتىپ سۇراساڭ, ەشبىر كالكۋلياتوردىڭ كومەگىنسىز-اق كوبەيتۋ كەستەسىن جاتقا سوعاتىنى ەستەرىڭىزدە بولار. باستىسى – ءبىز زەردەمەن تەرەڭ ۇعىنىپ, جۇرەكپەن سەزىنگەنىمىز دۇرىس, ەگەر قاجەت بولسا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى تاباندىلىقپەن قورعاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ استارىندا جارقىن ءومىردىڭ ءمانى, ادامي جانسارايدىڭ دەگدارلىعى جاتىر.
جوعارى رۋحاني يدەالدارعا رۋحى مىقتى ادامدار ساي بولۋى كەرەك. سوندىقتان دا, جيناقتالعان تاجىريبە مەن وتكەن جىلدارعا قارايلاي بەرمەي, ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز بويىمىزداعى رۋحتىڭ قۋاتىن نىعايتۋعا ءتيىسپىز. ءبىز جاستاردى عانا جان-جاقتى تاربيەلەپ قويماي, كوپشىلىكتى جالپىعا ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىندە وقىتۋىمىز كەرەك. ءاربىر قازاقستاندىق جاس شاماسىنا قاراماستان ءاردايىم, ۇدايى ءارى ءۇزىلىسسىز بارشا ءبىلىمدى بويىنا سىڭىرۋگە مۇمكىندىك العانى ءجون. بۇل رەتتە, رۋحاني ءوسۋ ءسوزسىز باسىمدىق قاعيداتىنا يە بولعانى دۇرىس. رۋحاني-ادامگەرشىلىكتىڭ «مىناۋ ۇيدەگىلەرگە, ال, مىناۋ قوناقتارعا» دەگەن قوسارلى ستاندارتتارى بولماۋى ءتيىس. ەڭ وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۋرالى الدىنا ماقسات قويعان ەل زاماناۋي وركەنيەتتىڭ ەڭ بيىك ولشەمدەرىنە ساي بولعانىن قالايمىز.
بۇگىندە قازاقستان تەرەڭ جاڭعىرۋلار داۋىرىنە قادام باستى. بۇل ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنداعى وزگەرىستى كەزەڭ سانالادى. سوندىقتان, بۇل ۇردىسكە مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر سانالى ازاماتى مەيلىنشە اتسالىسۋى كەرەك. سەبەبى, ءومىردىڭ ءوزى – الەۋەتتى مۇمكىندىكتەردىڭ قاتارىنان ۇدايى تاڭداۋ جاساي ءبىلۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز تاعدىرىمىز تارتۋ ەتكەن وسىناۋ مۇمكىندىكتى مىندەتتى تۇردە پايدالانا وتىرىپ, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزىندە مىقتى, ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋىمىز كەرەك.
سەرىك احمەتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
