جىل سايىن 7-8 تۋىندى شىعارۋعا شاماسى كەلۋىمەن, ءوزىنىڭ بار ەكەنىن بىلدىرگەنى ءۇشىن عانا راحمەت ايتقىزاتىن حالگە كەلگەنى ويلاندىرماي قويمايدى. 2006-2016 جىلدار ارالىعىندا, ياعني سوڭعى ون جىلدا «قازاقفيلم» اق 162 دەرەكتى فيلم تۇسىرگەن. ال وتكەن جىلى كوپشىلىككە 8 دەرەكتى فيلم ۇسىنعان. ون جىل ءۇشىن, تيىسىنشە, ءبىر جىل ءۇشىن بۇل سان از با, كوپ پە, قوعامدىق ماڭىزدى يدەيا قامتىلدى ما, تۋىندى تاقىرىپتارى ءساتتى ۇيىمداستىرىلعان با, كىمدەر ءتۇسىردى, ەڭ باستىسى, كورەرمەنىن قىزىقتىرا الدى ما, دەگەن شولاق-شولاق ساۋالداردى شۇبىرتىپ قويا بەرۋگە بولادى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ باسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا تۇسىرىلگەن» جازۋ تۇرعاننان كەيىن دەرەكتى فيلم رەجيسسەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق ەركىندىگى تۋرالى ويىڭنان شاپشاڭ قايتۋعا ءماجبۇر بولاسىڭ. ەگەر رەجيسسەر اسا تالانتتى بولماسا, دايىن يدەيا-
مەن تۇسىرىلگەن دەرەكتى ءفيلمنىڭ باس-اياعى ارقاشان جۇپ-جۇمىر بولا بەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كوپ اقىلدىڭ كەرەگى جوق. ارينە, دەرەكتى ءفيلمنىڭ مەملەكەت يدەولوگياسىمەن, ساياساتىمەن تىعىز بايلانىس-
تى مادەني شىعارماشىلىق قۇرال ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بىراق جوسپارلى دۇنيەنى جۇزەگە اسىرۋدا شابىتتى رەجيسسەردىڭ شىعارماشىلىق ەركىندىگى ماڭىزدى
شارت بولۋى قاجەت شىعار.
بىلتىر تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ تاقىرىپتارىنا نازار اۋدارىپ, يدەياسىنا بارلاۋ جاساپ كورەيىك: «بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ جانە 12 تاعدىر» (رەج. ق.قۋانىشباەۆ), «كاۋكەن جۇلدىزى» (رەج. ع.ناسىروۆ), «نۇرتاس وڭداسىنوۆ» (رەج. و. تاستانوۆ), «قاسيەتتى كۇمبەز» (رەج. و. تاستانوۆ), ء«ۇمىتسىز كۇن كەلمەيدى» (رەج.م.ەسىركەپوۆ, م.ەسەناليەۆا), ء«بىزدىڭ ماقسات – حالىققا قىزمەت» (رەج. ۆ. تيۋلكين, س. بەيسەنبين), «سەنىم جولىندا» (رەج. ءا. بايعوجينا).
ءسوز جوق, رەجيسسەردى يدەياسى اسىرايدى. رەجيسسەر كاسىبىنىڭ ءوزى يدەيادان تۇرادى. دەرەكتى فيلم تۇسىرۋمەن اينالىساتىندار تۋىندىلارى ارقىلى كوپ جايتتى الدىن الا ايتۋعا, ءومىردىڭ اعىمىن, بەتالىس-باعىتىن جۇرتتان بۇرىن بايقاۋعا ءتيىس. «قانە, قانداي دەرەكتى ءفيلمدى بىلەسىڭ؟ ول سەنى نەسىمەن قىزىقتىردى؟» دەگەن ساۋال قويىلسا, ەكىنىڭ ءبىرى جاۋاپ بەرە الماي توسىلىپ قالاتىنى انىق. ويتكەنى, دەرەكتى فيلمگە ماعىناسىن جوعالتقان, قاجەتسىز ونەر رەتىندە قارايتىنداردىڭ كەسىرىنەن وسىنداي تۇتاس تۇسىنىك قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن. وسىعان سايكەس كورەرمەننىڭ دەرەكتى فيلمگە ىقىلاسى قالاي جوعالسا, ونىڭ بويىنداعى وسى نەمكەتتىلىكتى بايقاعان دەرەكتى فيلم تۇسىرۋشىلەرى دە كاسىبىنە ءاتۇستى قاراۋعا كوشكەن سياقتى.
مىسالى, ەڭ سوڭعى تۇسىرىلگەن «بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ جانە 12 تاعدىر» اتتى قايرات قۋانىشباەۆ-
تىڭ دەرەكتى ءفيلمىن كورىپ وتىرىپ, ساعىزداي سوزىلعان وقيعانىڭ ۇزاقتىعىنان ءىش پىسىپ, جارىلىپ كەتە جازداۋعا بولادى. باسقا كەمشىلىگىن بىلاي قويىپ, ەڭ الدىمەن, ءبىر ادامنىڭ ءومىرى تۋرالى ەكى ساعات بويى ەسى كەتكەنشە «ەزۋ» كورەرمەنگە جاسالعان زورلىق-قيانات. مينيسترلىكتەن تاپسىرىس العان «قازاقفيلم» رەجيسسەرىنىڭ قولىنا كامەرا ۇستاتىپ, «بار, داۋرەنبەكوۆتى تاۋىپ ال دا, دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ كەل» دەپ كوشەگە قويا بەرگەن سياقتى اسەر قالدىرادى. كادر سىرتىندا ءماتىنى جوق, مۇراعات ماتەريالدارى از, تەك سول وقيعاعا كۋا بولعان كوزى ءتىرى ادامداردىڭ ەستەلىك-سۇحباتى تۇرىندە ءوربيتىن فيلمدە ءبىر ءىزدى شيىرلاپ, قايتالاۋ باسىم. ال وتاعاسىنىڭ جارىنىڭ اۋزىنان «12 ادامنىڭ ءومىرىن اجالدان اراشالاپ قالعان بەيسەتايعا «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلسە, جاقسى بولار ەدى, بەرمەسە, بەرمەدى دەپ تاعى رەنجىمەيمىز» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە, باتىرلىق, ازاماتتىق تۋرالى اسقاق ۇعىمدار اياقاستى تاس-تالقان بولعانى ءۇشىن, بەيبىت ءومىر باتىرىنىڭ قۇنىن كوز الدىمىزدا سونشا تومەندەتكەنى ءۇشىن رەجيسسەرگە امالسىز رەنجىدىك. جوق, ءفيلمنىڭ توقەتەر ءتۇيىنى وسى ەكەنىن تۇسىنەمىز. بىراق ونى قارادۇرسىن جەتكىزۋدىڭ قاجەتى قانشا ەدى؟ رەجيسسەر تاۋداي ەتىپ اسپەتتەپ وتىرعان تۇلعاسىن بيىكتەتىپ اكەلدى دە, جانى اشىماستان توبەدەن تومەن قاراي تاستاي سالدى. قالاي باستالىپ, نەمەن اياقتالۋى ءتيىس ەكەنىن جۇيەلەگەن دراماتۋرگياسى, ساۋاتتى ستسەناريى بولماعاندىقتان بەيسەتاي اقساقال تۋرالى بىتپەيتىن اڭگىمە بولىپ شىققانى باسقا كىمنىڭ كىناسى؟ ءبىر فيلم ءۇشىن ساپالى ستسەناري جازاتىن ادامنىڭ تابىلماعانى ەشنارسەمەن اقتاۋعا كەلمەيدى.
«قازاقفيلم» قورجىنىنان شىققان فيلمدەردىڭ ءبارى ناشار دەگەننەن اۋلاقپىز, ولاردىڭ ارقايسىسى ۇلكەن ەڭبەكپەن, ىزدەنىسپەن كەلگەن اۆتورلىق تۋىندى. تۋىندىلار ءتۇرلى فەستيۆالدەرگە قاتىسىپ جاتادى, توپ جارىپ, جۇلدە الادى. بىراق وتاندىق تەلەارنالار «كورەرمەندى قىزىقتىرمايدى» دەگەن جەلەۋمەن بۇل فيلمدەردى كورسەتپەيدى دە, ساتىپ المايدى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدەردىڭ ىشىنەن مىڭداعان دوللارعا ساتىلىپ, مىڭداعان قاراجات تاپقان تۋىندىلار تۋرالى ەستىگەن جوقپىز.
دەرەكتى ءفيلمنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. دەرەكتى فيلمدەردىڭ ورنى بوس تۇرعاندىقتان تەلەۆيزياداعى ءار ارنانىڭ تسيكلدى تەلەحابارلارىن كورەرمەنگە دەرەكتى فيلم دەپ قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى. ال ءاربىر تەلەارنا ءوز تاڭداعان تاقىرىبى بويىنشا شىعارماشىلىق بىرلەستىكتەر ارقىلى تاپسىرىسسىز ءتۇسىرىپ نەمەسە تاۋەلسىز ستۋديالارعا ءوز يدەيا-
سىمەن دايىنداتقىزىپ, حالىققا ۇسىنىپ وتىرعان فيلمدەرىنىڭ اعارتۋشىلىق, تانىمدىق سيپاتى تومەن, ساراپتامالىق سيپاتى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق, ەسەسىنە, اقپاراتتىق جاعى باسىم.
بۇگىنگى دەرەكتى فيلم مەن كورەرمەن اراسىنداعى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى, ادام ەكراننان ءوزىن, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ شىنايى بولمىسىن كورە الماعاندىقتان, ءبىرىن-ءبىرى جاتىرقايتىن بولعان. وسىدان كەلىپ قوعام دەرەكتى ءفيلمدى قاجەت قىلمايدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. ال بۇل تەلەدوكۋمەنتاليستيكا تۋىندىلارى, نەگىزىنەن, پورترەتتىك جانردا جاسالادى, باستى قاھارماندارى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ونەر ادامدارى, ساياساتكەرلەر, سپورتشىلار بولىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى سىپىرا ماقتاۋ مەن عۇمىرباياندىق عاقليادان تۇرادى. بىراق بوس قالعان كينودوكۋمەنتاليستيكا كەڭىستىگىنىڭ ورنىن تاپ وسى تەلەدوكۋمەنتاليستيكا تولتىرىپ, باسقا بالاماسى بولماعاننان كەيىن, امال جوق, قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى.
سونىمەن, «قازاقفيلم» دايىنداپ بەرگەن فيلمدەردى قايدان كورەمىز؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ءويت-
كەنى, ءوز تەلەونىمىن تىقپالاعانى بولماسا, دەرەكتى فيلمدەردى دامىل-
سىز كورسەتىپ جاتقان ارنا اتاۋىمەن جوق. الايدا, ەفير جيىلىگىندە «قازاقفيلمنىڭ» تۋىندىلارىنا ورىن قاراستىرىلماعانىمەن, قازاقستاندىق تەلەارنالار مەن كورەرمەن ءۇشىن «روسسيا», «نتۆ», «Discovery», «National Geographic» جانە باسقا دا باتىستىق تەلەارنالاردىڭ فيلمدەرى كەڭ سۇرانىسقا يە. دەمەك, بۇل دەرەكتى فيلم – قىزىقتى سالا, تەك شەتەلدىك رەجيس-
سەرلەر سەكىلدى قىزىقتىرىپ تۇسىرە بىلسە, ول قالاي دا ءوز اۋديتورياسىن قالىپتاستىرادى دەگەندى مەڭزەيدى. بۇلار بۇگىنگى مەن كەشەگى تاريحتىڭ بەيمالىم سىرلارىن كامەرا مەن كوك ساندىق ارقىلى جايىپ سالۋعا ابدەن كانىگى بولىپ العان. ماقتامايدى. ادام بولسا, كىسىلىگى مەن پەندەلىگىن, وقيعا بولسا, دۇرىسى مەن بۇرىسىن, اق پەن قاراسىن ءتۇرلى دەرەككوزدەن الىنعان مالىمەت ارقىلى قاتار الىپ وتىرىپ ورەدى.
كوركەم ءفيلمنىڭ كولەڭكەسىندە ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلىپ, ەسكەرۋ-
ءسىز كەلە جاتقانىمەن, تالانتتى رەجيسسەردىڭ جۇمىسى ءبارىبىر ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايدى. ايتپەسە, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن, دەرەكتى ءفيلمنىڭ بارلىق تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن بەلگىلى رەجيسسەر سەرگەي ءازىموۆتىڭ «جوقتاۋىن», ءاسيا سۇلەەۆانىڭ «كامشاتىن», باقىت قايىربەكوۆتىڭ «مۇسىلماندىققا دەيىنگى سەنىم مەن قازاق داستۇرلەرىن», ە.ءابدىراحمانوۆتىڭ «نەۆادا-قازاقستانىن», ع.مۇسىرەپوۆ پەن ر.مۇحامەديياروۆانىڭ اراسىنداعى سەزىم سىرلارىنا قۇرىلعان «كلاسسيكتىڭ كەشىككەن ماحابباتىن» تەلەارنادان ءبىر مارتە بولسا دا كورىپ قالعان كورەرمەن ءالى دە ۇمىتا قويماعانىنا سەنەر ەدىك.
ءدال بۇگىن دەرەكتى فيلمگە ارقاۋ بولاتىن تىڭ يدەيانىڭ تاپشىلىعى وتكىر سەزىلەدى. بۇل سالا شىعارماشىلىق تالعاممەن ورىلگەن مىقتى تاقىرىپ پەن ءماندى ستسەناريگە سۋساپ وتىر. بۇل ەكەۋى بولماسا, قانشا جەردەن قاراجات قۇيى-
لىپ, قولداۋ-قولپاشتاۋ بولعانىمەن, فيلم كورەرمەن تاراپىنان قابىلدانبايدى.
«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى باعىتىنداعى مىندەتتىڭ قوماقتى دا, سۇبەلى ءبولىمىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى «قازاقفيلمگە» تيەسىلى بولاتىنى ءسوزسىز. بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنە نازار اۋدارتاتىن جوباعا كىمدەر كەيىپكەر بولادى, ەڭ باستىسى, ولاردى كىمدەر تۇسىرەدى جانە قالاي تۇسىرەدى؟ ۇكىمەتتەن بولىنەتىن قارجىنى دۇرىس پايدالانىپ, تۇلعالاردى ءساتتى تاڭداي الا ما؟ قولىنان تۇك كەلمەيتىن كەزدەيسوق ادامدارعا تاپسىرىلىپ, قازىنانىڭ اقشاسى جەلگە ۇشىپ كەتپەي مە؟ ەسەپ ءۇشىن عانا ءتۇسىرىلىپ, ەل رۋحانياتىنا قوسار تامشىداي ۇلەسى بولماسا, قايتپەك كەرەك؟ دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءدۇر سىلكىنىپ, كەرەك دۇنيە ەكەنىن كورسەتەتىن جەرى – وسى. شىعارماشىلىق تۋىندى جەكە سۋرەتكەردىڭ شابىتىنىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس, تاريحقا اينالعان كەشەگى كۇندەردى بۇرمالاماي, تىڭ تاقىرىپقا اينالدىرا وتىرىپ, بۇگىنگى زامانداسپەن سىرلاستىرسا, ادامدى, ىزگىلىكتى سۇيۋگە ۇندەسە, قوعام ءۇشىن قاجەت مىندەت ارقالاسا, يدەيالىق سالماقتى لايىقتى كوتەرە الاتىن رەجيسسەرى ءدال تابىلسا, دەرەكتى فيلم تۋرالى بىرجاقتى پايىمنىڭ بەلەڭ الۋىنا تىيىم بولار ما ەدى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
