ءتۇس كەزىندە ادەتتەگىشە ۇيگە كەلدىم.. جۇبايىم تيىشقا مىنا جاڭالىقتىڭ ءبارىن ايتتىم. شاي ۇستىندە بۇرىننان وقىپ جۇرگەن ء«جاميلانىڭ» بەتتەرىن قايتا اشا باستادىم. كىشكەنتاي سەيىت حيكايا شەرتىپ بارادى.اۋىلدا نۇرعالي اعايدىڭ ء«بارى … ءبارى ءبىزدىڭ اۋىلدا بولعان حيكايا. و, قۇدايا توبا…» دەگەن ءسوزى ەسىمە ءتۇستى.
ءانى… ءانى كوز الدىمدا جون جايلاۋى! ۇلان جاز بويى شيەندەپ, كوگىلدىر مۇنارعا بوگىپ تۇراتىن ءبىر ەرتەگى دۇنيەسى. قاراتاۋدىڭ سالا-سالا جالپاق جوتاسى, ول. وڭتۇستىگى – كۇڭگەي, شۋاقتى. سولتۇستىگى – تەرىسكەي, سالقىن سامالى جەلپيدى. ءبىزدىڭ سارىسۋ اۋدانىنىڭ ءبىراز كولحوزدارى مامىر ايى تۋا تۇتاس كوتەرىلىپ, ارقايسىسى ءوز جايىلىمدارىندا بوز ۇيلەرىن تىگىپ, ءار جەردە اقشا بۇلتتاي اعارىپ, اۋىل-اۋىل بوپ وتىرادى. مالىن جايادى. ءشوبىن شابادى. استىعىن ورادى.
جوننىڭ اۋاسى جانعا شيپا. جۇرت قىمىز ءىشىپ, اجارى كىرىپ, سەرگيدى. تاۋ تابيعاتى كوڭىلدەرىن كوتەرىپ, جاسارتادى, جايناتادى. قارتتاردىڭ ءوزى وسىنداي تابيعات تورىندە: «شىركىن, جون… سارىارقانى ساعىندىرمايتىن جون!» دەسىپ ماساتتانادى.
راس, نۇرعالي اعاي ايتقانداي: ء«جاميلانىڭ» قىم-قيعاش وقيعاسى وسى ءبىزدىڭ جوندا بولعان سياقتى. ءدال ءبىزدىڭ اۋىلدا! دانيار مەن ءجاميلانىڭ قىرمانى – ومىربەك اتامنىڭ قىرمانى! بۇل قىرمانعا سوناۋ بيىكتە جاتقا يەن جازىق – سارىوبانىڭ ادىرلارىنان, ونىڭ بەرگى ەڭىسى – جالعىزتال, ودان تومەنىرەك تورىاتولگەننىڭ ويدىم-ويدىم قولتىعىنان… مىنا جاعى سول قاناتتا تولەۋبالا شوقىسىنان, وڭ قاناتتا قاراشاتتىڭ اۋىزى – بايكەلساز, ونىمەن جاپسارلاس نۇرجانسايدىڭ ەتەكتەي جايىلىپ بارىپ, نۇرتاي وزەنىنە تىرەلەتىن كەڭ سالاسىنان اربا-اربا بوپ استىق تاسىلىپ جاتادى.
«جاميلاداعى» دانيار – ءبىزدىڭ كولحوزدىڭ باستىعى – نۇعىمان! ءجاميلا – قاليقا!
نۇعىمان مەن قاليقانىڭ ماحاببات حيكاياسى – ومىربەكتىڭ قىرمانىندا! جاڭاعى استىق تاسيتىن تارام-تارام جولداردا! اربا ۇستىندە! تولەۋبالا شوقىسىنىڭ ەكى جاعىنان قۇيىلاتىن نۇرتاي وزەنى جاعاسىندا! جانە قاراشاتتىڭ نۋ-جىنىس قالىڭ توعايىندا!
ءبىر قىرماندى ءبىر ءوزى سۋىرعان ومىربەك كىم؟ نۇعىمان كىم؟ قاليقا كىم؟
بۇلاردىڭ كىم ەكەندىگىن قاليقانىڭ كەلىن بوپ تۇسۋىنەن قوزعاعان ءلازىم.
«وي, قاليقا-اي… قاليقا-اي, بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى ەدىڭ عوي. سول شىرايىڭ دا جەر-كوككە سىيعىزبادى عوي, سەنى!» دەپ وتىرادى شەشەم, بالكەن.
سول قاليقا! شۇبىرتپالى اعىباي باتىر اۋلەتىنىڭ قىزى. ەرتەرەكتە قاليقانىڭ تۋعان اپاسى ومىربەك اتامىزدىڭ ءبىر بولىمسىزداۋ ىنىسىنە اتاستىرىلىپ, زوردىڭ كۇشىمەن امالسىز قوسىلىپتى. كۇيەۋىن مەنسىنبەي, جىلاپ-سىقتاپ, ىشقۇسا بوپ كۇن كەشىپتى. كەلە-كەلە ول بۇل قورلىققا شىداي الماي, ءبىر كۇنى ەل جايلاۋعا كوشىپ جاتقان جاۋىندى كەشتە, ءيا, سول ءبىر الاس-كۇلەس قاربالاس ساتتە جايداق اتقا ءمىنىپ الىپ, كوزى تۇنىپ, «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەپ, تاياتقانشۇناقتا وتىرعان توركىنىنە قاشىپ كەپ بەرەدى. ەجەلدەن قۇداندالاس ەكى ەلدىڭ اراسىنا سالقىندىق تۇسەدى. ەكى جاعى بىردەي ۇرپيىسەدى. قايتىپ كەلگەن قىزدارىنا سوزدەرى وتپەيدى. «ولتىرسەڭدەر دە بارمايمىن دا… بارمايمىن!» دەپ قىز جەر باۋىرلاپ, شاشىن ج ۇلىپ, دولدانىپ, جاتىپ الادى. اتا-اناسى ۇرسىپ تا كورەدى, ۇرىپ تا كورەدى. قىز ازار دا بەزەر بوپ بەت باقتىرمايدى. كونبەيدى, كوگەرىپ. مىنە, وسى كەزدە اعىباي باتىر اۋىلىندا ۇلكەن شاتاق شىعادى. بۇل اۋىلدا ءبىزدىڭ ءۇش-ءتورت اپالارىمىز بار ەكەن. ولار نامىسقا كۇيىپ, قولدارىندا ءبىر-ءبىر سويىل… ءبىر-ءبىر اتقا ءمىنىپ الىپ, كۇللى اۋىلدىڭ شاڭىراعىن شارتىلداتا ساباپ: ء«ا, قۇتىرعان قانشىق! ەردى, ەلدى تاستاۋ ولاي ەمەس, بىلاي, سەن كوكبەت اعىبايدىڭ قىزى بولساڭ, وۋ, جۇزىقارا, بىزدەي بەتباق «تامانىڭ تاۋەكەلىنەن ساقتا, دەيتىن ەلدىڭ قىزى بولامىز!» دەپ قاتىندار سوعىسىن سالادى. شۇبىرتپالىنىڭ باسيە دەرلىك بيلەرى, اقىلگويلەرى قاۋقالاقتاسىپ, «جازدىق… جاڭىلدىق!» دەپ تەز ارادا ءبىر شەشىم جاسايدى. قاشىپ كەلگەن قىزدىڭ ون ءۇش جاسار ءسىڭلىسى – وسى قاليقانى ۇلبىرەتىپ, شىرىلداپ جىلاعانىنا قاراتپاي اپاسىنىڭ تولەۋىنە الگى بايعۇسقا اپارىپ كۇشتەپ قوسادى. ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان قاليقا دا ويدا جوقتا ءبىر سورعا عايىبىنان تاپ بولادى. قىزىعى جوق, راحاتى جوق, ءلاززاتسىز بەيوپا ءومىر ءوتىپ جاتادى. ءبىر كۇندەرى وتىز ەكىنشى جىلدىڭ اشارشىلىق ناۋبەتى كەلەدى. ەل قىرىلىپ-جويىلىپ, بەتباقتىڭ شولىمەن شۋ, تالاس بويى… قاراتاۋعا قاراي شۇبىرادى. وسى بوسۋدا قاليقانىڭ سورلى كۇيەۋى اشتان ولەدى. ەل قاراتاۋعا جەتىپ, ويداعى-قىرداعىسى بىرتىندەپ قايتا تابىسىپ, كولمە-كولدىڭ جاعاسىنا ورنىعادى. جۇبىن جازباي كەلگەن ءۇش اتا – كەدەي, ول – ءبىزدىڭ اۋىل – ىلگەرىباس, تولەگەن – «سەرگو», سەڭگىربەك – «جاڭاكۇش» كولحوزى بوپ ۇيىمداسىپ, وزەندى, سۋلى, كولدى وڭىرگە مەكەندەيدى. ەل ەس جيا باستايدى. «استىڭعىبۇلاق» دەيتىن سۋى مول, اساۋ بۇلاقتىڭ قۇلاما جارلارىنا ديىرمەن ورناتىپ, توعان بايلاپ, ارىق تارتىپ, ەگىن ەگىپ, ارقادان كەلگەن ەل ديحان بوپ شىعا كەلەدى. ەل قوڭايادى. قاليقا-جەسىر…
قاليقا ەلگە سۇيكىمدى. ەل ونى وبەكتەيدى. ەركەلەتەدى. قىلىعىنا ءسۇيىنىپ, بەتىنەن قاقپايدى. ول ەندى ومىربەك اتامىزدىڭ كەلىنىنەن گورى قىزى سەكىلدى ەركىن, سونداي بەتتى. باسى بوس. ۇيلەنبەگەن قايىندارى «امەڭگەرىم» دەپ اشىق قالجىڭداسىپ, كوپ قىرىندايدى. قاليقا بولسا اساۋ تايداي بۇلعاقتاپ, تاعدىرمەن جاعالاسىپ, ءوزىنىڭ ەندىگى باعىن ويلاپ, كەي ابىسىندارىنىڭ ءىشىن كۇيدىرىپ, ەشكىمگە دەس بەرمەي, قارتتارعا: ء«جا, قويىڭدار تۇگە! بۇل قاليقا ارۋاعىڭنان اينالايىن, اعىباي باتىردىڭ قىزى ەمەس پە؟! بەتىنەن قاقپاڭدار!» دەگىزىپ, قايقاقتايدى. ءوستىپ جۇرگەندە قاليقاداي اساۋعا تاعى ءبىر «بۇعالىق» تۇسەدى. اۋىلدا دوسات ەسىمدى قاريانىڭ ءساتجان, تورە دەيتىن ايدارىنان جەل ەسكەن ەكى ۇلى بار. سولاردىڭ ۇلكەنى ءساتجان قاليقاعا ۇيلەنەدى. ۋىزداي تولىقسىعان قاليقا ۇل تۋىپ بەرەدى. ىلە نەمىستەرمەن سوعىس باستالادى. اۋىلداعى ەر-ازاماتتان تىگەرگە تۇياق قالماي مايدانعا اتتانادى. سوعىس… كوپ ۇزاماي ءساتجان مەن تورەدەن قاراقاعاز كەلەدى.
قاليقا تاعى دا جەسىر...
ءبىز بالا بولساق تا ءبارىن كورىپ, ءبارىن ەستىپ جۇردىك.
ايەل بىتكەن ەردىڭ ءىسىن ىستەيدى. جەرگە تۇسكەن قولاڭ شاشىن شوقپارداي عىپ جەلكەسىنە ءتۇيىپ العان قاليقا, قايعىعا يىلمەدى, سىنبادى, «كوزدىنىڭ – كوزىنە, ءسوزدىنىڭ – سوزىنە!» دەپ ىشتەي شامىرقانا شيراپ, ەكى كوزى جاقۇتتاي جارقىراپ, جايناي ءتۇستى. ءبىر كۇندەرى جۇرت: «قاليقا… نۇعىمان! نۇعىمان… قاليقا!» دەگەن سوزدەردى بوراتتى-اي كەپ.
نۇعىمان – اقسارى ءجۇزى سونداي نۇرلى, كەلبەتتى, نار جىگىت. اتتىڭ سۇلۋىن مىنەدى. كيىمى دە ءساندى, ساۋلەتتى. اقىلدى, ايبىندى… ەل سۇيگەن ءبىر بەكزات جان. ەلگە سوعىس اۋىرتپالىعىن سەزدىرگىسى كەلمەي, نەبىر الاپات ىستەرگە ءوزى ۇيىتقى بوپ, وگىزدەي ورگە سۇيرەيدى دە جۇرەدى. اۋىل سول قاسيەتى ءۇشىن جاقسى كورەدى. سوزىنە قۇلاق اسادى. تىڭدايدى. يلانادى. سەنەدى وعان. جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي كۋاش ەسىمدى, جىبەك مىنەزدى, كەلىنشەگى بار. بۇلاردى جۇلدىزى جاراسقان مۇڭسىز جاندار دەسەتىن, اۋىل ءىشى.
قاليقا مەن نۇعىماننىڭ اراسىندا ماحاببات ماشاقاتى باستالدى. اۋىلدا ەشكىم قىڭق ەتپەدى. بىراق, ءبىر جولى… ءالى ەسىمدە, ءبىزدىڭ ۇيدە شەشەي قاليقامەن سىرلاسىپ وتىرىپ: «ابىرويىڭ توگىلەدى, قاليقا!» دەدى. «توگىلسە جيىپ الام!» دەدى, قاليقا. شەشەي تۇنجىراپ, ۇندەمەي قالىپ ەدى: «نۇعىمانداي ەر ءبىر ۇلعا زار. شەكەسى تورسىقتاي ۇل تۋىپ بەرەم, وعان! مەن تەك ۇل تاباتىن التىن قۇرساقتى قاتىنمىن. جۇرت نە دەسە, و دەسىن, ءاي, بالكەن, سەن مىنا مەنىڭ اق جۇزىمە قاراشى, وسى ديدارىمدى مەزگىلىنەن بۇرىن سولسىن, دەپ وتىرسىڭ با؟ ەكى رەت ەسىك كوردىم. نە مۇراتقا جەتتىم؟ تاعدىردىڭ سىيى سول عانا ما؟ الدا ءۇمىت دۇنيەسى… ءبىر ساۋلەلى شىراق جىلت-جىلت ەتەدى. قىزىعىم شىعار, ول. باقىتىم شىعار, مەنى ەلەڭدەتكەن! سونىڭ ۇدەسىنەن شىققىم كەلەدى. مەن ەردەن كەتسەم دە, ەلدەن كەتپەيتىن جانمىن, بالكەن! بۇل ەلدىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلەم. باس قوسقان قوساقتارىمدى قۇداي الدى. جەسىرمىن! جەسىرلىك ماڭدايىما جازىلعان نارسە مە, تەگى؟ بالكەن, وزگەنى نەعىلايىن, مەن اۋەل باستا ءسىزدىڭ اۋلەتتىڭ كەلىنى ەدىم عوي. مەنىڭ جايىمدى دا, سىرىمدى دا وزگەلەردەن گورى سەن جاقسى بىلەسىڭ. سىرتىم جالىن, ءىشىم مۇز. كەيبىر كۇندەرى قۇدايدىڭ تاڭى اتپايدى, ماعان. ءساتجاننان قالعان جالعىز تۇياق – تايجانىما ەمىرەنىپ جاتىپ, مىزعىپ كەتەم, ايتەۋىر. باسىنا تۇسكەن ادام عانا بىلەدى, ونى. ەل ءسوزى تيىلمايدى, ءبارىبىر. تاعى ايتام, مىنا ومىردە ءالى دە ۇلەسىم بار… ۇلەسىم! سونىڭ قىزىعىن كورەيىن, بالكەن. نۇعىمانعا ۇل كەرەك… ۇل!» بۇدان ءارى ءسوز بولعان جوق.
قاليقا سول جايراڭ قاققان قالپى…
قاليقا شەشەلەرىمىزبەن بىرگە قول وراقپەن بيداي ورادى. اق بىلەگى جالت-جۇلت ەتىپ, قولىنداعى وراعى وق جىلانداي سۋماڭ قاعىپ, قىناي بەلى ءورىم تالداي ءيىلىپ, اپىرىپ-جاپىرىپ كىرىسەدى, ءبىر. قاسىنداعى ايەلدەرگە ءازىل-قالجىڭ ايتىپ, ءسوزدى دە ساپىرادى. باۋ-باۋ بيدايدى وزگەلەردەن بۇرىن ورىپ, قاۋساتىپ-اق تاستايدى.
ەندى بىردە ول شاڭى بۇرقىراعان قارا جولدا استىق تيەلگەن اربانى زاۋلاتىپ ايداپ بارا جاتادى. قاسىندا ەسىك پەن توردەي جۇيرىك اقكوك بيەنى ويناقتاتقان نۇعىمان! ارباعا جاناسا ءجۇرىپ, قاليقانىڭ شەگىن قاتىرعان ءبىر سوزدەردى ايتادى. بۇلاردىڭ سىرتىنان سۇقتى كوزدەر قادالادى. قۇددى دانيار مەن ءجاميلا!
قىزىلجالقىندانىپ كەش باتا بەرەدى, اركىم ءۇيدى-ۇيىنە قايتادى… بيىك شوقى تولەۋبالانىڭ ەتەگىندەگى نۇرتاي وزەنى اي نۇرىنا شاعىلىسىپ, قورعاسىنداي بالقيدى, ءبىر. ومىربەك اتا قىرماننىڭ اتتارىن بوساتىپ, بالاسى كەڭەسباي ەكەۋىمىزگە: «سۋارىڭدار» دەيدى. ءبىز اتتاردى وزەنگە الىپ كەلەمىز. وزەندە شايقى, ساعىنباي, اقبەرگەن, ءادىل, تىلەپبەرگەن… سولاردىڭ توڭىرەگىندە شۋىلداسقان باسقا دا جىگىتتەر شومىلىپ جۇرەدى. ءبارى كۇندىزگى تىرلىكتەن شارشاعان. ءبىر تۇستان كەلىنشەكتەردىڭ كۇلكىسى شىعادى. ء«اي, سەندەر, ارىرەك بارىپ سۋارىڭدار!» دەيدى اعالارىمىز. ءبىز وزەندى جاعالاپ كەتە بارامىز. ءبىر قارا جارتاستىڭ تۇبىندە قاليقا مەن نۇعىمان اتتارىن سۋارىپ تۇرادى. ءبىز ولارعا تاڭعالىپ, قارايمىز, ءبىر! قىر جاقتان ايەلدەردىڭ:
ايدىن بير عانا تولۋك, و-وي,
كەزيندە, ا-اي,
ارىرلۋ عانا توونۋن, ا-اي,
بەتيندە, – دەيتىن ءان ەستىلەدى.
قاليقا مىرس ەتىپ: «قىرعىز قاتىندار قىرماننان قايتىپ بارادى» دەيدى, قوس جانارى جارقىلداپ.
ايى تولىقسىعان ماقپال ءتۇن بولادى. ءبىز ومىربەك اتانىڭ ۇيىندە سۇتكە پىسىرگەن بيداي كوجەنى ءىشىپ وتىرامىز, مۇرىنىمىز پىشىلداپ. ال, ءۇي ىرگەسىندەگى قىرماننىڭ ءبىر شەتىندە قاليقانىڭ ساقىلداعان كۇلكىسى! ومىربەك اتانىڭ قالىڭ قاسى ەكى كوزىن جاۋىپ, تۇنجىراي ءتۇيىلىپ, الدىنداعى كوجەدەن باس المايدى. حا-حا-حا! قاليقانىڭ كۇلكىسى…
بىزگە ء«ىش… ءىشىپ, تويىپ الىڭدار!» دەپ دىگىرلەپ, بايەك بولعان اجەمىز ءنۇريلا سونداي شىدامسىز جان... كەشەگى كەلىنى – قاليقانىڭ مىنا كۇلكىسىنە جىنى كەلىپ, نامىس وتىنا كۇيىپ, وزىنەن-ءوزى تۇتانىپ, قالش-قالش ەتىپ: «جارىپ ولتىرەم, بەتباقتى!» دەيدى. «جاپ اۋىزىڭدى!» دەيدى ومىربەك اتا, سول تۇنەرگەن قالپى. قاليقانىڭ كۇلكىسى ءتۇن تىنىشتىعىن دۇركىن-دۇركىن سىلكىنتىپ, جارتاستارعا جاڭعىرىعىپ, الىسقا… تىم الىسقا كەتىپ جاتادى.
تاعى ءبىر تاڭ اتادى. ۇيقىدان تۇرا سالىپ, كەڭەسباي ەكەۋمىز وزەندەگى اتتارعا جۇگىرەمىز. تاعى دا سۋ ىشىندە – قاليقا… قايدا قاشارىمىزدى بىلمەي, توسىلامىز كەپ. اق ءتوسى جارقىراپ, قاليقا قالىڭ قارا شاشىن تاراپ تۇرادى. جاعادا اتىن جەتەكتەگەن نۇعىمان!
التى-جەتى جاسىمدا ءوز اۋىلىمدا كورگەن وسى سۋرەت شىڭعىستىڭ سەيىتى سالعان سۋرەتتەي ۇمىتىلماپتى. قالاي ەستەن شىعادى, ول. ءبارىن كورىپ, ءبىلىپ, زەردەگە ءتۇيىپ…. سوعىس تاۋقىمەتى ەرتە ەسەيتىپ, سولاي وستىك.
تۇسكى شاي ۇستىندە ء«جاميلا» پوۆەسىنىڭ رومانتيكالىق لەبى مازداتا ۇرلەپ جىبەرگەن ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ وسى حيكاياسى قاز-قالپىندا جايناپ ءبىر ەلەس بەردى. مەن وسىلايشا تاڭعاجايىپ ماحاببات دۇنيەسىنە ەندىم دە كەتتىم. كىتاپ بەتىنەن تاۋ مەن دالانىڭ اۋەنى ەسەدى. سوعان ەلىتىپ, سول اۋەز ەركىمدى الىپ, مۇلدە بيلەپ بارا جاتقانىن سەزدىم.
– شايىڭ سۋىپ قالدى, يليا.
يليا جاقانوۆ
