قىتايلىقتاردىڭ پايىمداۋىنشا, «بەلدەۋ جانە جول» فورۋمى بىلتىرعى جىلى حانچجوۋ قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان «ۇلكەن جيىرمالىق» سامميتىنەن دە ماڭىزدى. بۇل شارانىڭ قانشالىقتى ورنى بولەك وقيعا بولارىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولاتىنداي. وعان قوسا, فورۋمعا قاتىسۋشىلار ءتىزىمىنىڭ ءوزى بۇل باسقوسۋدىڭ تەك قىتاي عانا ەمەس, بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعى ءۇشىن دە سالماقتى شارا بولاتىنىن بايقاتادى.
جاقىندا قىتايدىڭ «جەنمين جيباو» پارتيالىق گازەتى اتالعان فورۋم تۋرالى جاريالاعان ماقالاسىندا شاراعا 20-دان استام مەملەكەت باسشىلارى قاتىساتىنىن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا بولاتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. قىتاي تاراپى قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ساليقالى ساياساتىن, زور بەدەلىن ءاردايىم جوعارى باعالاپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتەدى. ارينە, بۇل فورۋمدا دا ەلباسىنىڭ ورنى ايرىقشا بولارى ءسوزسىز.
سونىمەن, بۇل قانداي فورۋم, ماقساتى نە, قىتاي مۇنداي ۇلكەن شارانى وتكىزۋدە نەنى كوزدەپ وتىر؟
بىرىنشىدەن, فورۋم قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتتا 3,5 جىلدان بەرى جۇرگىزگەن ستراتەگيالىق تۇجىرىمداماسىنىڭ قيسىندى جالعاسى ەكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. تۋرا 3,5 جىل بۇرىن قىتاي كوشباسشىسى سي تسزينپين نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە سويلەگەن سوزىندە «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باعدارلاماسىن بىرلەسىپ جاساۋدى ۇسىنعان بولاتىن. سودان بەرى قىتاي باستاماسى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزۋ تالقىلانىپ, تەرەڭ پىكىرتالاس الاڭىنا اينالدى. ءتىپتى, بىرنەشە ايدان كەيىن سي ءتسزينپيننىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسى دايىندالىپ, ءوزىنىڭ باعدارلامالىق باعىتىن اۋقىمىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى.
وسى ايتىلعاندارعا سۇيەنە وتىرىپ, اتالعان شارا بىرنەشە ماقساتتى كوزدەيتىنىن ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, قىتايعا الەمدىك ءىرى ويىنشىلار مەن قارجىلىق ينستيتۋتتاردى قاتىستىرا وتىرىپ, «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» جۇزەگە اسىرۋداعى بۇگىنگە دەيىنگى ناتيجەلەردى ايقىنداۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, قحر-دىڭ جاھاندىق جۇيەدەگى ءرولى ارتىپ كەلە جاتقانىنا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتۋ قاجەت. ارينە, بۇگىندە قىتايدىڭ ايماقتىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق كۇشىنە اينالىپ وتىرعانى انىق. ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ءىس-ارەكەتىن جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى رەتىندە جۇزەگە اسىرۋى دا – وسىنىڭ ءبىر دالەلى.
جالپى, قىتايدىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسى وسى كۇنگە دەيىن بىرقاتار ەۆوليۋتسيالىق كەزەڭنەن ءوتتى. ءتىپتى, باستامانىڭ اتاۋى دا بىرنەشە رەت وزگەردى. ماسەلەن, 2013 جىلدان بەرى قىتاي تاراپى «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىن قالىپتاستىرۋدا ەكى اسپەكتىگە باسىمدىق بەردى. بىرىنشىدەن, ونىڭ اتاۋىندا «ەكونوميكالىق» دەگەن انىقتاما ايرىقشا كورسەتىلدى. ەكىنشىدەن, قىتايلىقتار باستامانى ەجەلگى «جىبەك جولىمەن» بايلانىستىردى. مۇنداعى ماقسات, وعان «جىبەك جولى» بويىنداعى ەلدەردى اتسالىستىرۋ بولاتىن. ءبارىمىز بىلەتىندەي, بايىرعى «جىبەك جولى» عاسىرلار بويى بۇكىل ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ اراسىن جالعاپ, ساۋدا-ساتتىق جاعىنان عانا ەمەس, بۇكىل مادەني-رۋحاني بايلانىستاردىڭ جەلىسىنە, وركەنيەتتىڭ وزەگىنە اينالعان ەدى.
2014 جىلدىڭ اياعىندا قىتاي بيلىگى ءوز باستامالارىنىڭ اياسىن كەڭەيتە ءتۇستى. ءدال وسى كەزەڭدە ول «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» مەن ء«ححى عاسىردىڭ تەڭىز جىبەك جولى» باستامالارىن بىرىكتىرەتىن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتاۋىنا يە بولدى. ال بۇگىندە, ناقتىسىندا, بيىلعى فورۋمعا دايىندىق بارىسىندا قىتاي تارابى بۇل اتاۋدى ودان سايىن ىقشامداپ, اعىلشىن تىلىندە «Beld – Road», ياعني «بەلدەۋ جانە جول» دەپ قانا قالدىردى.
اتاۋى ىقشامدالعانىمەن, بۇدان قىتاي باستاماسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيگەنىن تۇسىنۋگە بولادى. سەبەبى, «جىبەك جولى» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ ارقىلى ونىڭ قامتۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتكەندەي. ماسەلەن, ەندى قىتاي جوباسىنا بۇكىل ەۋرازيا ەلدەرى, ءتىپتى ودان دا وزگە مەملەكەتتەر قاتىسا الادى دەگەن ءسوز.
ايتقانداي, فورۋم تۋرالى ءسوز ەتكەندە, قىتاي بيلىگى باتىس الەمىنە ەشقانداي قارسى تۇرۋدى ويلاپ جاتپاعانىن مەڭزەيتىنىن دە اتاپ ءوتۋ كەرەك. قىتايدىڭ ۇكىمەتتىك گازەتتەرى جازعانداي, بۇل فورۋم ارقىلى قىتاي 2013 جىلدان بەرى قولعا العان ءوز باستامالارى تۋرالى باعاسىن العىسى كەلەدى.
بىراق فورۋم باتىسقا ەشقانداي دا قارسى باعدار بولا المايدى. ارينە, فورۋمعا قاتىسۋشىلار اراسىندا باتىستىق دەرجاۆالار از. ماسەلەن, G7-گە ەنگەن ەلدەر ىشىنەن تەك يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى عانا قاتىسپاق. مۇنى فرانتسيا, گەرمانيا سياقتى ەلدەردەگى سايلاۋعا دايىندىققا ءدوپ كەلۋىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى. الايدا, فورۋمعا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى-ديرەكتورى, سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك بانك پرەزيدەنتى قاتىساتىندارىن راستاپتى. سونىمەن قاتار, قحر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي.ۆان مالىمدەگەندەي, جالپى فورۋمنىڭ نەگىزگى ماقساتى جاھاندىق, وڭىرلىك, ۇلتارالىق دامۋ جوسپارلارىنداعى ۇشتاسقان بىتىمگە قول جەتكىزۋ ەكەن.
سوڭعى جىلدارى قىتايدىڭ ساياسي بەتكەۇستارلارى الەمدىك جاعدايدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى كوپ ايتا باستادى. ونىڭ ىشىندە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىن ۇسىنا وتىرىپ, قىتاي بيلىگى بۇگىندە ونىڭ ەشقانداي دا «جەكە-دارا» جوبا ەمەستىگىن اشىق ايتادى.
قىتايدىڭ قارجى قۇرىلىمدارى, ونىڭ ىشىندە ازيانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكى مەن «جىبەك جولى» قورى سياقتى قارجى قۇرىلىمدارى دا بار, دۇنيەجۇزىلىك بانك, حالىقارالىق قارجى ورتالىعى, ازيا دامۋ بانكى سياقتى باتىس ينستيتۋتتارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ ءوزى, جوعارىدا ايتقاندارىمىزداي, باتىسپەن جاقسى بايلانىستاردىڭ ءبىر دالەلى. تىپتەن, قىتاي فورۋمى ءوزىنىڭ قارجى, ەكونوميكا جانە گەوساياسي تەتىكتەرىنە باتىس ەلدەرىن بارىنشا تارتۋ ساياساتىن ۇستانۋدا.
باستامانىڭ قانشالىقتى اتاۋى وزگەرسە دە, ونىڭ تۇپكى نەگىزى, ماقسات-مىندەتى بۇرىنعىشا قالا بەرمەك. ياعني, قىتاي بۇل باعدارلامامەن باتىسقا شىعۋدى باعدارلايدى. قىتاي وسىلايشا ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق ىرعاعىن ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستامالارىنا بايلانىستىرادى. ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى قازىرگى تاڭدا قحر-دىڭ ورتالىق ازياعا ارنالعان ستراتەگياسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقانى بەلگىلى. ەندەشە, قىتاي ەكسپورتىنا كوپتەگەن جولدار اشىلىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ورتالىق ازيا ءدالىزى جوسپارلى دامي بەرەدى. بۇل دەگەنىمىز, قازاقستان جانە باسقا دا ورتالىق ازيا ەلدەرى قىتاي باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەتىنىن بىلدىرەدى.
وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ بۇل شاراعا قاتىسۋمەن عانا شەكتەلمەي, قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى زاماناۋي كولىك ءدالىزىن جاڭعىرتۋ قۇرىلىمىندا باستى تەتىككە اينالىپ, نەگىزگى بەلدەۋ بولۋ ۇستانىمىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋى ماڭىزدى. مىسالى, قازاقستاندى قىتاي تارابى قازىردىڭ وزىندە «جىبەك جولى» باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىندا ماڭىزدى رولگە يە ەل دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى, ينفراقۇرىلىمدىق باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە قىتاي قازاقستانعا يەك ارتۋعا بولاتىنىن بىلەدى. ياعني, قازاقستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, تۇركيا اۋماعى ارقىلى ەۋروپاعا ءتيىمدى ءارى قولايلى باعىت جاساۋعا دانەكەر بولا الادى دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى, اتالعان ەلدەرمەن قازاقستان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ اياسىندا تىعىز بايلانىس ورناتقان.
بۇكىل تۇركى الەمىندەگى زور بەدەلىنىڭ ارقاسىندا استانانىڭ انكارامەن جانە باسقا دا ەلدەرمەن كولىك سالاسىنداعى جوبالاردا كوپتەگەن كەلىسىمدەر جاساۋعا مۇمكىندىگى مول. سونىمەن قاتار, قازاقستان «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» ورتالىق ازيا اۋماعىندا جۇزەگە اسىرۋ ءىسىن رەسەيمەن دە جاقىنداستىرا الادى. بۇل تۇرعىدا ەلىمىز ەكى كورشىنىڭ الدىنداعى بيىك ابىرويىن العا تارتا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن دا قاتار جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الماق. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازاقستان ءاردايىم ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن دە ەشقاشان ەستەن شىعارمايدى.
وسىلايشا, اتالعان اۋقىمدى فورۋم G20 ءسامميتى, داۆوس سىندى, تاعى باسقا ءىرى باسقوسۋلارداعىداي حالىقارالىق ماڭىزى زور, الەم ءۇشىن سالماقتى جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلايدى.
بۇگىندە قىتاي الەم ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ءىرى قوزعاۋشى كۇشتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. قىتاي ەكونوميكا سالاسىندا جاھاندىق جانە وڭىرلىك ءىس-قيمىلدا بىرنەشە ماڭىزدى تەتىكتەرگە يە. ماسەلەن, قىتاي ءبىر جىلدان بەرى ازيانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكى سياقتى اۋقىمدى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتىن باسقارادى. ال ول بانك 2016 جىلى 1,7 ملرد دوللار سوماسىن قۇرايتىن جوبالاردى قارجىلاندىردى (ايب-نىڭ جالپى كاپيتالى 100 ملرد دوللار). سونداي-اق, قىتاي بيلىگى «ترانس-تىنىق مۇحيتى سەرىكتەستىگىنە» باسەكەلەس رەتىندە ازيا-تىنىق مۇحيتتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ەلدەرى اۋماعىندا ەركىن ساۋدا كەڭىستىگىن قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى. سونىمەن قاتار, «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كاپيتالى 40 ملرد دوللاردى قۇرايتىن «جىبەك جولى» قورىن قۇردى.
وسى فورۋم ارقىلى قىتاي ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاڭا كەزەڭىن باستاماق. بەيجىڭ بۇگىندە الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىندا بولۋعا تالپىناتىنىن جاسىرمايدى. وسى شاراعا دا قىتاي الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اۋماقتىق الپاۋىتتاردى شاقىرا وتىرىپ, ءوزىنىڭ قازىردىڭ وزىندە ەۋرازيانىڭ «نەگىزگى كۇشىنىڭ» تىزگىنىن ۇستاعانىن دالەلدەمەك.
قازاقستان جانە باسقا دا ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن فورۋم بارىسىندا «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» جۇزەگە اسىرۋ اياسىنداعى جاڭا كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ, جاقسى باستامالار بولارىنا ءۇمىت زور.
قازاقستان − باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق بايلانىستاردى بىرىكتىرەتىن ماڭىزدى كوپىر. وسى ارقىلى قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىنە باعىتتالعان ءتۇرلى تۇجىرىمدامالار مەن جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنداعى ماڭىزدى تەتىكتەردى جۇزەگە اسىرادى. وسى رەتتە, قىتايدىڭ «بەلدەۋ جانە جول» باستاماسىن تالقىلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ دامۋىنا دا داڭعىل اشىپ, ەلىمىزگە ەلەۋلى ىقپال ەتەرى انىق. سول ءۇشىن دە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بەلدەۋ جانە جول» فورۋمىنا قاتىساتىنىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مالىمدەدى. ال ءوز كەزەگىندە قىتاي بيلىگى دە قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇندەسۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن, ءوڭىردىڭ جانە بۇكىل الەمنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن, ورتالىق ازياداعى ەڭ قولايلى جانە تۇراقتى ساياسي سەرىكتەسى ەكەنىن ەستەن شىعارعان ەمەس.
رۋسلان ءىزىموۆ,
ساياساتتانۋشى
