استىقتى ساقتاۋ – اۋقىمدى مىندەت

اس اتاسى – نان. قازاقتىڭ قاسيەتتى كەڭ دالاسى ەلىمىزدى استىقتان تارىلتىپ كورگەن ەمەس. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى جومارت دالانىڭ بەرەكەسى دە ەسەلەنىپ تۇر. سوناۋ كەڭەس كەزەڭىندە ەرەن ەرلىك سانالاتىن ميلليارد پۇت استىق جيناۋ قۇبىلىسى قازىر قالىپتى يگىلىككە اينالدى. بيىلعى جىلى دا ەلىمىزدىڭ ەگىنى بىتىك شىعىپ, ەل ىرزىعى مولايعالى تۇر. جاقىندا استىقتى وڭىرلەردى ارالاۋ ساپارى بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل ەلىمىزدە 18-20 ميلليون توننا استىق جينالادى دەگەن بولجام جاسادى. ال ەندى سول مول استىقتى دەر كەزىندە جيناپ, ساقتاپ, كەپتىرىپ, يگىلىككە اسىرۋ دا ۇشان-تەڭىز جۇمىس. بيىلعى اۋا رايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى جينالعان استىقتى كەپتىرىپ, ساقتاۋ ماسەلەسى دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدەگى استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ جاعدايى, دايىندىعى, جاڭا ەگىن استىعىن ساقتاۋ تەحنولوگيالارى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى مەملەكەتتىك ينسپەكتسياسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسقار جاقىپباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – اسقار شاكەن ۇلى, بيىلعى جىلى ەلىمىزدە قانشا ەگىس كولەمى بار, ەگىن شى­عىمدىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟ – استىق ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيى كەز كەلگەن مەملەكەتتە ارقاشان ونىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگى مەن الەۋەتىنىڭ باستى كورسەتكىش­تەرىنىڭ ءبىرى بولعان. وسى ماڭىزدى ءونىمنىڭ ستراتەگيالىق سيپاتىنىڭ بولۋى ءبىر جا­عىنان, استىق وندىرىسىنە مەملەكەتتتىڭ شى­نايى مۇددەلىلىگىن انىقتاسا, ەكىنشى جاعى­نان, بۇكىل اگروونەركاسىپ كەشەنى دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندا 2011 جىلى ءداندى داقىل­داردىڭ ەگىس كولەمى 16,3 ملن. گەكتاردى قۇرادى. ەلىمىزدىڭ نەگىزگى استىق ءوندىرۋشى ايماقتارىندا ەگىس ناۋقانى كەزەڭىندە قالىپتاساتىن اۋا رايىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى ەگۋ مەرزىمى سوزىلىڭقى بولىپ كەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان كۇزگى كەزەڭدە ەگىندى جيناپ الۋ مەرزىمدەرىنىڭ ۇزاققا سوزىلۋى دا ابدەن مۇمكىن. استىقتىڭ بۇگىنگى كۇنگە ءپىسىپ-جەتىلۋىنە دەيىن قالىپتاسقان اۋا رايىنىڭ قولايلى جاعدايى الداعى جينالاتىن ءونىمىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي بولاتىنىن بولجام­داۋعا نەگىز بەرەدى. Cوعان قوسا, ماۋسىم ايىندا اشىق قىزۋلى كۇندەردىڭ از بولۋى, شىلدەدەگى استىقتىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋىن 7-10 كۇنگە دەيىن شەگەرىپ وتىر. الدىڭعى بارلىق تسيكل كەزەڭدەردەگى شى­عىنداردىڭ ورنى قانشالىقتى تولا­تىنىنا بايلانىستى بولاتىن, استىق ءون­دىرىسىن اياقتاۋدا ەڭ قيىندىق كەلتىرەتىن ۇدەرىستەردىڭ ءبىرى ەگىن وراعىنان كەيىن استىقتى وڭدەۋ بولىپ تابىلادى. – ديقان قاۋىمىنىڭ ەڭبەگى جانعالى تۇر ەكەن. ەندى سول مول استىقتى ساقتاۋ ماسەلەسى قالاي بولماق؟ – ءيا, ەگىن شارۋاشىلىعى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ الدىندا جاڭا ەگىننىڭ استىعىن جەتىك وڭدەۋدى جانە ساقتاۋدى ءتيىمدى ۇيىم­داستىرۋ مىندەتى تۇر. تەحنولوگيالىق ۇدە­رىس­تەردى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ جانە جاقسى ماتەريالدىق بازا استىقتى 5 جىلعا دەيىن ساپالى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءۇردىستىڭ الەمدىك رىنوكتا استىق باعاسىنىڭ ماۋسىمدىق اۋىتقۋى جانە تۇراقسىزدىعى جاعدايىندا ماڭىزى زور. اشم اوك مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كو­ميتەتىنىڭ 2011 جىلعى 25 شىلدەدەگى مالىمەتى بويىنشا, رەسپۋبليكادا 214 لي­تسەن­زيالانعان استىق قابىلداۋ كاسىپ­ورىن­دارى بار. ليتسەنزيالانعان استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ بارلىق استىق ساقتاۋ سىيىمدىلىعى 13,4 ملن. توننانى قۇرايدى. قويمالار قۇرىلىمىندا سىيىمدىلىق­تاردىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى ەلەۆاتورلاردا – 7,0 ملن. توننا, ودان كەيىن قويمالىق سىيىمدىلىق – 6,0 ملن. توننا جانە مەتالل قۇرىلىمدارىنىڭ سىيىمدىلىعى – 0,4 ملن. توننا. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اوك مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ جەدەل اقپاراتى بويىنشا, 2011 جىلعى 12 تامىزدا جاڭا ەگىن استىعىن قابىلداۋ قويمالارىنىڭ 74 پايىزى دايىن ەكەنى انىقتالدى. جاڭا ەگىننىڭ استىعىن قابىلداۋعا قويمالاردى دايىنداۋ ماسەلەسى جامبىل (100%), سولتۇستىك قازاقستان (87%), باتىس قازاقستان (84%), الماتى (78%), قارا­عاندى (77%), قوستاناي (76%) جانە شىعىس قازاقستان (70%) وبلىستارىندا جوعارى قارقىنمەن جۇرگىزىلۋدە. قازىر رەسپۋبليكا­مىزدا جاڭا استىقتى ساقتاۋ سىيىمدى­لىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 83 پايىزدى قۇرايدى. دەگەنمەن, نەگىزگى استىق ءوندىرۋشى ايماقتاردا استىق ساقتايتىن سىيىمدىلىقتار 3 ملن. توننا كولەمىندە جەتىسپەيدى, كەرىسىنشە, باسقا ايماقتاردا بۇل كورسەتكىش 1,3 ملن. تونناعا ارتىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى­نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, وڭىرلەردە الدىن-الا جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەتىن استىق قويمالارىنىڭ ۇلەسى 10 پايىزدى نەمەسە 1,3 ملن. توننانى قۇرايدى. استىق ساقتاۋعا ارنالعان سىيىمدىلىقتاردىڭ تەح­ني­كالىق احۋالىنا بايلانىستى الاڭ­داتارلىق جاعدايلار پاۆلودار جانە شى­عىس قازاقستان وبلىستارىندا قالىپتاسىپ وتىر. – اۋا رايى جاعدايىنا بايلانىستى بيىلعى جىلى جينالاتىن استىق ءبىرشاما ىلعالدى بولۋى مۇمكىن. وسىعان وراي جينالعان استىقتى دەر كەزىندە جانە ساپالى كەپتىرۋ جاعدايى قالاي بولماق؟ – بيىلعى استىق ىلعالدى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ورايدا, ەگىن وراعىنان كەيىن استىقتى وڭدەۋدە استىق كەپتىرۋ شارۋاشى­لىقتارىنىڭ ماڭىزى زور, سول سەبەپتى بارلىق استىق كەپتىرگىشتەردى الدىن-الا دايىنداۋ قاجەت. دەگەنمەن, قولدا بار كەپتىرگىشتەردىڭ كوبىنىڭ تەحنيكالىق احۋالى قاناعاتتانار­لىقسىز بولۋىنىڭ سالدارىنان ءتيىستى مولشەردە جەتكىزىلەتىن استىقتى دەر كەزىندە كەپتىرۋدە كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تەحنولوگيالىق جەلىنىڭ جۇيەلىلىگىن بۇزىپ, استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ الدىندا استىق تيەلگەن جۇك كولىكتەرىنىڭ توپتالۋىنا اكەلىپ سوعادى. ياعني, ەگىن­جايداعى استىقتى تاسىمالداۋعا قاجەتتى تەحنيكا بوس تۇرىپ قالىپ, سونىڭ سالدا­رىنان وراق جۇمىسىنا قاجەتتى تاسىمالداۋ تەحنيكالارى جەتىسپەي جاتادى. بۇل ولقى­لىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ قازىرگى تاڭداعى باستى مىندەت. بۇگىندە ليتسەنزيالانعان استىق قابىل­داۋ كاسىپورىندارىنداعى 503 دانا استىق كەپتىرگىشتەردىڭ جالپى ونىمدىلىگى 19,1 مىڭ جوسپارلى توننا/ساعاتتى قۇرايدى. استىق كەپتىرگىشتەردىڭ نەگىزگى قۋاتتارى اقمولا, شىعىس قازاقستان, قوستاناي جانە ءسولتۇس­تىك قازاقستان وبلىستارىندا شوعىرلانعان. رەسپۋبليكاداعى استىق كەپتىرگىشتەر قۋات­تارىنىڭ 90 پايىزى اتالعان وبلىستاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا, استىق كەپتىرگىشتەر پاركىنىڭ 18 پايىزى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. ەڭ كوپ توزىعى جەتكەن استىق كەپتىرگىش­تەردىڭ سانى پاۆلودار وبلىسىندا. وسى وبلىستا استىق كەپتىرگىشتەر قۋاتتارىنىڭ 42 پايىزى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. رەسپۋب­ليكامىزدا استىق كەپتىرگىشتەر قۋاتتارى­نىڭ جەتپىسپەۋشىلىگى شامامەن 8 مىڭ جوسپارلى توننا/ساعات مولشەرىن قۇرايدى. سونداي-اق, جالپى ونىمدىلىگى 2,5 مىڭ جوسپارلى توننا/ساعات استىق كەپتىرگىش­تەردىڭ 90-عا جۋىعى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىنە كەلەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. استىق قابىلداۋ كاسىپ­ورىندارىندا بۇگىنگى كۇنگە جاڭا ورىلعان جانە ساقتالىپ تۇرعان استىقتىڭ ساپاسىن باقىلاۋ ماسەلەسى ءالسىز بۋىن بولىپ وتىر. وسى ورايدا, 2006 جىلعى دايىنداۋ ناۋ­قانىندا اۋا رايىنىڭ قولايسىز جاعدايى اسەرىنەن, اتاپ ايتقاندا, استىقتى جيناۋ جانە جيىن-تەرىن كەزەڭدەرىندە ءجيى جاۋعان ىلعالدان ءوسىپ تۇرعان, دەستەدەگى جانە اشىق الاڭداردا ساقتالعان استىق ءدانىنىڭ ءوسىپ-ءونۋى ورىن الاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ءداننىڭ ءوسىپ-ونۋىنەن ونىڭ پايدالى قۇرامى بيوحيميالىق ىدىراۋعا ۇشىراپ, ءناتي­جەسىندە نان جانە نان ونىمدەرىن ءپىسىرۋ سا­پاسىن تومەندەتتى. سوندىقتان كاسىپ­ورىندار بۇرىن ورىن العان مۇنداي احۋالدىڭ بيىل قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قولدانۋى جانە بيداي ءدانىنىڭ اميلوليتيكالىق بەلسەندىلىگىنە ۇدايى باقىلاۋ جۇرگىزۋگە قاجەتتى قۇرالدارمەن جان-جاقتى قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. – ديقاننىڭ ماڭداي تەرىمەن ءوسىرىل­گەن استىقتى جيناپ العاننان كەيىن ونى قاي­تا وڭدەۋ جۇمىستارى دا اۋقىمدى. وسى ورايدا بۇل سالانىڭ كاسىبي ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ الەۋەتى قان­داي؟ – ەگىن وراعىنان كەيىن استىقتى وڭدەۋ جۇمىستارىندا ماماندانعان كاسىبي كادر­لارعا جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك ۇلكەن. بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرى­لىمدارى جانە استىق قابىلداۋ كاسىپ­ورىندارى بىلىكتى ماماندارمەن تولىقتى­رۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا «استىق, ۇن, جارما جانە قۇراما جەمدەر تەحنولوگياسى» مامان­دىعى بويىنشا ينجەنەر كادرلار دايارلان­بايدى. ال كوللەدجدەردە ورتا بۋىن سالالىق ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى دە تومەن. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى قالىپ­تاس­قان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ورتا بۋىننىڭ سالالىق ماماندارىن – سەپاراتورشىلاردى, استىق كەپتىرۋ شەبەرلەرىن, وندىرىستىك-تەح­نيكالىق زەرتحانالار­دىڭ قىزمەت­كەرلەرىن دايىنداۋ بويىنشا جىل سايىن كوشپەلى قىسقا مەرزىمدى كۋرستار وتكىزۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 22 ءشىل­دەدە استىق قابىلداۋ كاسىپورىندا­رى­نىڭ استىقتىڭ جاڭا ەگىننىڭ استىعىن قا­بىلداۋعا دايىندىعىن تەكسەرۋ بويىنشا اقمولا وبلىسىندا كوشپەلى وتىرىس وتكىزدى. وتىرىس وتكىزۋ بارىسىندا كادرلىق جانە زەرتحانالىق قامتاماسىز ەتۋ, ەگىن وراعىنان كەيىن استىقتى وڭدەۋ جانە ساقتاۋعا قاتىستى بارلىق وزەكتى ماسەلەلەر قارالىپ, سونداي-اق, ولاردى شەشۋ جولدا­رى بەلگىلەندى. اتاپ ايتقاندا, استىقتى پوليەتيلەندى قويمادا ساقتاۋ تەحنولو­گياسىن ەندىرۋ جانە استىق كەپتىرۋ شارۋا­شىلىقتارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىن­شا ناقتى شارالار ۇسىنىلدى. قورىتا ايتقاندا, بارلىق مۇددەلى ورگانداردىڭ بىرلەسكەن كۇشىمەن استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىنىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسىن دەر كەزىندە دايىن­دىق ساپىنا قويۋ ارقىلى ءبىز بولاشاق مول استىقتى دۇرىس جانە ساپالى ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرىنە قول جەتكىزەمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.