جاڭاشىلدىق جانە جەدەلدىك

كوميتەت جيناقتايتىن قۇقىق­تىق ستاتيستيكالىق اقپارات پرو­كۋ­­رورلىق قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە, سونداي-اق بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىمدەر قابىلداعان كەزدەردە دە نەگىزگى دەرەككوزدىڭ بىرىنەن سانالادى. سو­نىمەن قاتار, ول جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردى قوسا العاندا بارلىق پايدالانۋشىلارعا اقپارات جەتكىزىپ بەرۋشى بولىپ وتىر. ماسەلەن, 1998 جىلى مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار­دىڭ 33 مىڭ سۇراۋىنا جاۋاپ بەرسە, 2008 جىلى بۇل كورسەتكىش 60 ەسە ارتىپ, 2 ميلليون 102 مىڭعا جەتتى. قازىر كوميتەتتە 5 اقپاراتتىق جۇيە جۇمىس ىستەپ تۇر, ولار: «ءبىر­تۇتاس بىرىكتىرىلگەن ستاتيستيكالىق جۇيە», «تۇرعىنداردىڭ ارىز-شا­عىمدارىنىڭ ءبىرتۇتاس ەسەبى», «ارنايى ەسەپتەر», «اۆتو­ما­ت­تان­دىرىلعان داكتيلوسكوپيالىق اق­پا­راتتىق جۇيە», سونداي-اق 24 مەم­لەكەتتىك جانە 8 قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىزمەت كورسەتەتىن «اقپاراتتىق سەرۆيس». اتالعان جۇيە ءوز قىزمەتىندە ۋاقىت تالابىنا ساي, زاماناۋي ءادىس­تەردى ەنگىزۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەلۋشىلەردىڭ ارىز-شاعىمدارىن ەسەپكە قويۋدان جاسىرىپ قالۋدى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا حابارلاما تالوننىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن ەنگىزۋ قولعا الىندى. بۇل بويىنشا ارىز بەرۋشى ءوز ارىزى بويىنشا قابىلدانعان شەشىمدى ينتەرنەت, CALL-ورتالىق نەمەسە SMS ارقىلى ءبىلىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. بۇل سىناق وتكەن جىلدىڭ ايا­عى­نا تامان اقمولا مەن الماتى وبلىستارىندا جۇرگىزىلىپ, جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ ۇلگەردى. سو­نىڭ ارقاسىندا وسى وبلىستاردا قىلمىستار تۋرالى حابارلامالار مەن شاعىمدار سايكەسىنشە 8,3 ءجا­نە 33,6 پايىز ارتتى. سىناق ءجۇر­گى­زىلگەن 2 اي ىشىندە عانا ارىز بەرۋشىلەرگە 4 مىڭداي تالون بەرىلدى. ولار ارقىلى 2 مىڭعا جۋىق ارىز بەرۋشى كوميتەت سايتىنا, CALL – ورتالىققا كىردى نەمەسە SMS حابارلاما جاسادى. دەمەك, ولار مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرماي-اق ءوز شاعىمدارىنىڭ ناتيجەسىن بىلە الدى. مۇنىڭ ءنا­تي­جەسى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇل­عا­لار ءوز ارىز-شاعىمدارىنىڭ قا­رالۋ بارىسىن ينتەرنەت ارقى­لى ءبىلىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ايقىن» جوباسىن جاساۋى­مىز­عا الىپ كەلدى. اتالمىش جوبا اقمولا وبلى­سى اكىمدىگىنىڭ جەكەلەگەن ءبولىم­شە­لەرىندە سىناقتان ءوتىپ, كوكشە­تاۋ قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ور­گان­دارىندا قولداۋعا يە بولدى. وسى سىناق كەزىندە اقمولا وبلى­سى­نىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگان­دا­رى كەلۋشىلەردىڭ ارىز-شاعىم­دا­رىن قابىلداۋ جانە تىركەۋ كەزىندە ولارعا 6 613 تالون بەردى. ولار­دىڭ 4 415-ءى, ياعني 66,8 پايىزى كوميتەت سايتىنا كىرىپ, ارىزدارى­نىڭ ودان ارعى تاعدىرىن ءبىلىپ وتىردى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەندى بۇل جوبانى بارلىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنا ەنگىزۋ ماسەلەسى جاسالۋ ۇستىندە. ارينە, قۇقىقتىق ستاتيس­تي­كا­نى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا باس­قا دا جوبالارىمىز بار. ماسە­لەن, وتكەن جىلى «وكىلەتتى ورگان­داردىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىق تۋرالى ىستەردى قاراۋىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى» №1-اد دەپ اتالاتىن ستاتيستيكالىق ەسەپتىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلدى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بۇل سالا بويىنشا ناقتى اقپارات بولمايتىن, سوعان وراي اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جاق­سار­تۋعا دا مۇمكىندىك جوق ەدى. اتالمىش جوبانى ەنگىزگەننەن كە­يىن ەلىمىزدەگى بۇل سالاداعى احۋال­دى ايقىن كورە الاتىن بولدىق. 2008 جىلى – 47 ميلليارد, 2009 جىلى 37,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ايىپپ ۇلى مەملەكەت قازىناسىنا تۇسپەي قال­عان. ال وتكەن 2010 جىلى 80 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق نەمەسە جارتى ميلليون دوللار ايىپپۇل قايتارۋ­سىز قالعان! وندىرىلمەگەن ايىپ­پۇل­دار جونىندە الماتى قالاسى (16 ملرد.تەڭگە) مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى (10 ملرد. تەڭگە) الدىڭعى قاتاردا تۇر. ءبىز بۇگىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا مەملەكەتتىك ورگاندار بيلىگىنە وزدەرى باقىلاۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرىپ وتىرمىز. بۇل جونىندە ەلەكتروندى ارىزداردى تىركەۋ كىتاپشاسى, ەلەكتروندى تالون, «بيزنەس تىرەگى» جانە «ايقىن» سياقتى يننوۆاتسيالىق جوبالار زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى. وسىلار­دىڭ ارقاسىندا ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ بۇرىنعى ۇعىمى مۇلدەم وزگەرىپ, ول جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ول بۇگىندە ارىز-شاعىم­داردى قابىلداۋ جانە تىركەۋ دەگەندى عانا بىلدىرمەيدى, ول ەندى ارىز­داردى قاراۋ جانە ونىڭ بۇزىل­ماۋىن قاداعالاۋ سياقتى ماسەلە­لەر­دى قوسا قاراستىراتىن بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا بۇ­رىن سىناق رەتىندە جۇرگىزىلىپ كەلگەن حاتتاردى ەلەكتروندى تىركەۋ ءتارتىبى جاپپاي ەنگىزىلۋدە. ول ءوز كەزەگىندە ارىز-شاعىمدار تۋرالى ءما­لى­مەتتەردى كۇن تارتىبىنەن قالدىر­ماي, ولاردى ۋاقتىلى قاراۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن بولدى. بۇل ءجۇ­يە نەگىزىنەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن الۋىن انىقتاۋعا عانا ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. سون­داي-اق بۇل جۇيە كاسىپكەرلەردى نەگىزسىز تەك­سەرۋ­دىڭ جولىن كەسۋگە دە قىزمەت ەتەدى. وسى ماقساتپەن ەلەكتروندى تىركەۋ مەن تەكسەرۋلەردى ەسەپكە الۋ باع­دار­لامالارى بىرىكتىرىلىپ وتىر. بۇعان ءبىر مىسال, كوميتەتتىڭ ال­ماتى قالاسى بويىنشا باسقار­ماسىنا «داۋلەت-قۇرىلىس» كومپا­نيا­سى» جشس-نە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ۇي­عارىمىمەن سالىق كومي­تەتى­نىڭ قىز­مەتكەرى كەلەدى. تەكسەرۋ ارىزدى تىركەۋ كىتاپشاسىنا تىركەلگەن ماتەريالدار بويىنشا تاعايىن­دالعان. الايدا, ەلەكتروندى تىركەۋ كىتاپشاسى ارقى­لى ول ماتەريالدار بويىنشا قىل­مىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تار­تىل­عانى بەلگىلى بولدى. ال سالىق كوميتەتى وعان تەرگەۋ الدى تەكسەرۋدەن جارتى جىل وتكەن سوڭ بارىپ تاعى دا تەكسەرۋ جۇرگىزبەك بولعان. ءسويتىپ, وتكەن جارتى جىل­دىق­تا تەكسەرۋ تاعايىنداۋ تۋرالى 230 مىڭ اكتى تىركەلگەن بولسا ولار­دىڭ جارتىسىنان استامى كاسىپ­كەر­لەرگە قاتىستى بولىپ وتىر. مۇنى ءارى قاراي تاراتا تۇسسەك, تەكسەرۋ­لەر­دىڭ جالپى سانىنىڭ 65 پايىزى جوسپاردان تىس قانا ەكەن دە, تەك 35 پايىزى عانا جوسپار ارقىلى بولىپ وتىر. مىنە, وسى جوسپاردان تىس تەك­سەرۋلەردىڭ بيزنەسكە تۇساۋ بو­لا­تىنى ءمالىم, سوندىقتان بۇل باعىت­تا قادا­عالاۋ قىزمەتىن كۇشەيتكەن ءجون. ال جەكەلەگەن وڭىرلەردە جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەردىڭ وزىندىك سال­ماعى ءتىپتى 70 پايىز جانە ودان دا كوپ. ماسەلەن, استانا قالاسىندا بۇل كور­سەت­كىش 77 پايىز, اقتوبە وبلى­سىن­دا 76, شى­عىس قازاقستان مەن ماڭ­عىس­تاۋ وب­لىس­تارىندا 72 پايىزدان. سوندىقتان ءبىز نازارىمىزدى زاڭ­سىز تەكسەرۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ­دان كورى ولاردى تاعايىنداۋ مەن تىركەۋ كەزىندە الدىن الۋعا اۋدارىپ وتىرامىز. وتكەن كەزەڭ ىشىندە 552 زاڭسىز تەكسەرۋ انىقتالدى, بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3 ەسە از. 1660 تەكسەرۋگە تىركەۋدەن باس تارتىلدى, بۇل بىلتىرعى جىلعى كورسەتكىشتەن 43 پايىزعا جۋىق ارتىق. زاڭسىز تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋلەر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە (214), اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە (121), سانيتارلىق-ەپيدەميو­لو­گيا­لىق قاداعالاۋ ورگاندارىندا (94) جانە اكىمدىكتەردە (56) كوبىرەك بولىپ وتىر. سونداي-اق زاڭسىز تەكسەرۋلەر جامبىل (82), وڭتۇستىك قا­زاق­ستان (77), قاراعاندى (67), شى­عىس قازاقستان (62) جانە اقتوبە وبلىستارىندا دا كوپ بايقالادى. ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ تىركەۋ كەزىندە ادام فاكتورىن نە­عۇر­لىم ازايتىپ, ولاردى جەدەل قاراۋعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە جانە ولاردىڭ پروتسەس­سۋال­دىق شەشىم قابىلداۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا مول ءمۇم­كىندىكتەر تۋعىزاتىنى انىق. وعان وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە ارىزداردى جەدەل قاراۋ سوڭعى 5 جىلدا العاش رەت 23 پايىز ارتىپ, 58 پايىزعا جەتكەنى دالەل. بۇل ءادىستى بيىلعى جىلدان باستاپ قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا دا ەنگىزىپ جاتىرمىز. مۇندا دا باسقا مىندەتتەرمەن بىرگە كاسىپكەر­لەر­گە وسى ورگاننىڭ ءوزى تاعايىن­دا­عان زاڭ­سىز تەكسەرۋلەردى جويۋ ءجو­نىن­دەگى قو­سىمشا مىندەتتەر كوز­دەلىنگەن. بۇل ءۇشىن ارىزداردى ەلەكترون­دى تىركەۋ مەن تەكسەرۋلەردى ەسەپكە الۋ باعدارلامالارى بىرىكتىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, تىركەلگەن ارىز-شاعىمدار تۋرالى ەلەكترون­دى ءمالى­مەت­تەردىڭ ارقاسىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى قارجى پولي­تسياسى قىز­مەتكەرلەرى تاراپىنان بولاتىن نەگىزسىز ءىس-ارەكەتتەردى با­رىنشا ازاي­­تىپ, مۇنداي زاڭ بۇزۋ­شى­لىق­تاردى الداعى ۋاقىتتا بول­دىرماۋ­ جونىندە شارالار قابىل­دايتىن بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلى وتكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كە­ڭەسىنىڭ شەشىمىمەن 1 ماۋسىمنان باس­تاپ بۇل جوبا بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاپپاي ەنگىزىلەتىن بولىپ, ونى توتەنشە جاع­داي­لار مينيسترلىگى مەن قىلمىس­تىق-اتقارۋ جۇيەسى ورگاندارىنا دا ەنگىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. تەكسەرۋلەردىڭ اشىقتىعىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەرگە وزدەرىنە جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋ تىركەلگەن بە, وزىنە قاتىستى جوسپارلى تەكسەرۋدىڭ نەگىزى بار ما دەگەن سۇراقتاردى بىردەن بىلە الاتىنداي مۇمكىندىكتەر جاسالدى. بۇل ءۇشىن كەز كەلگەن كاسىپكەر ءبىزدىڭ www.pravstat.kz سايتىمىز­داعى اقپاراتتىق جۇيەگە اكتىدەگى تىركەۋ ءنومىرى ارقىلى كىرىپ, ونى ءتيىستى جولاققا ەنگىزىپ, ول تىركەۋدىڭ انىق­تىعىن, تەكسەرۋشى ورگاننىڭ اتىن, تەكسەرۋ ماسەلەسى مەن ونىڭ جۇرگىزى­لە­تىن كەزەڭىن, ءتىپتى تەكسەرۋگە كەلگەن ادامنىڭ ءوزى تۋرالى دا اقپارات­تار­دى قولما-قول الا الادى. سونىمەن قاتار, كوميتەت كا­سىپ­كەرگە قۇقىقتىق كومەك تە بەرىپ, ول تەكسەرۋ پاراعىمەن, ءتارتى­بى­مەن, تەكسەرۋشى جاقتىڭ, سونداي-اق ءوزىنىڭ دە نەگىزگى قۇقىقتارى جانە مىندەتتەرىمەن تانىسا الا­دى. تەكسەرۋ تۋرالى وسىنداي اق­پا­راتتى تىركەۋ ءنومىرىن 1012 دەگەن قىسقا نومىرگە جىبەرۋ ارقىلى دا دەرەۋ الۋعا بولادى. تەكسەرۋ جۇرگىزۋ راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالارىمىزدىڭ ءبىرى ءبىز ەنگىزىپ وتىرعان «بيزنەس تىرەگى» جوباسى بولىپ وتىر. كاسىپكەرلەر ءوز قۇقىقتارىن جەتىك بىلمەگەندىكتەن كوبىنە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا وزدەرى جول بەرىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. سون­دىق­تان دا ءبىزدىڭ سايت ارقىلى ولار وزدەرىنە تەكسەرۋمەن كەلگەن ورگاننىڭ تەكسەرۋ پاراعىمەن ءجا­نە تەكسەرۋ ءتارتىبى بەرىلگەن جاۋاپ­پەن تانىسۋىنىڭ ءمانى زور. بۇل جوبانىڭ ءبىر ارتىقشى­لىعى, كاسىپكەرگە تەكسەرۋشى تەكسەرۋ كەزىندە قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساسا ونى دەرەۋ حابارلاۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرىلگەن. مۇنداي رەتتە بۇل جۇيە كاسىپكەردىڭ ول حابارلا­ماسىن ول زاڭسىزدىق ورىن العان ايماقتىڭ پروكۋراتۋرا ورگانىنا اۆتوماتتى تۇردە بىردەن تۇسىرەدى. مۇنداي حابارلاماعا باس پروكۋروردىڭ نۇسقاۋىمەن اۋماق­تىق پروكۋراتۋرالاردا ارنايى قۇ­رىلعان جەدەل توپتار بىردەن ارا­لا­سادى. قۇرامىنا اۋماقتىق پروكۋراتۋرالار, كوميتەت باسقار­ما­لارى قىزمەتكەرلەرى, كاسىپكەر­لەر­دىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رى وكىل­دەرى كىرەتىن توپتار كاسىپ­كەر­لەردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزى­لۋى­نىڭ كەز كەلگەن دابىلىنا دەرەۋ ارالاسىپ, ول جەرگە بىردەن جەتىپ, كاسىپكەردىڭ وزىنە تىكەلەي جو­لى­عىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن سول جەردە-اق شەشىپ كەتەدى. بۇل ارادا كاسىپكەرلەردىڭ پرو­كۋ­رورلارعا حابارلاسۋدان قاۋىپ­تە­نەتىن ەشبىر ءجونى جوق, ويتكەنى, جەدەل توپتاردىڭ ارەكەتى وزدەرى­نەن كومەك سۇراعان كاسىپكەرلەرگە قار­سى ەشبىر جاعدايدا دا جۇمسال­ماي­دى. كەيبىر جاعدايلاردا كاسىپ­كەرگە تيىسىنشە تۇسىندىرۋلەر اي­تىلۋى مۇمكىن. بۇل جوبا قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. ول قوسىل­عان­نان كەيىنگى ءبىرىنشى ايدىڭ وزىندە ءبىر جارىم مىڭ كاسىپكەر ينتەرنەت ارقىلى ءوز تىركەۋلەرىن تەكسەرىپ ۇلگەردى, ال ولاردىڭ 550-ءى ونى ءموبيلدى بايلانىس ارقىلى-اق جۇزەگە اسىرعان. ال كاسىپكەرلەردەن كەلىپ ءتۇس­كەن حابارلامالاردىڭ 62 پايى­زىن­دا زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ ورىن ال­عانى راستالىپ, ولار بويىنشا 23 ادامعا اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى, قال­عاندارى بويىنشا ىقپال ەتۋ­دىڭ باس­­قالاي شارالارى قولدانىلدى. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسى­نىڭ ۋسپەن اۋدانىنىڭ پروكۋرا­تۋ­را­سى كاسىپكەر ءابىلدينوۆتىڭ ەلەكتروندى پورتال ارقىلى جاسا­عان حابارلا­ماسىنا دەرەۋ ارالا­سىپ, زاڭسىز تەكسەرۋ جۇرگىزۋدىڭ جولىن كەستى. ءسوي­تىپ, وعان كىنالى اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيستر­لىگى­نىڭ ەكى قىز­مەت­كەرى اكىم­شىلىك جاۋاپ­قا تارتىلدى. بۇل جوبا ەنگىزىلگەننەن بەرى وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىمەن سالىستىرعاندا ەكىنشى توقساندا زاڭسىز تەكسەرۋلەردى تىركەۋدەن باس تارتۋ سانى 65 پايىز ارتتى. ەندى كاسىپكەرلەردىڭ تىركەۋدى تەكسەرىپ, ول دۇرىس بولماسا دەرەۋ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا دەرەۋ حابارلاي الاتىنىن بىلەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار بۇدان بىلاي تىركەۋسىز تەكسەرۋ جۇرگىزبەيتىن بول­دى, ال ونىڭ بارىسىندا نەگىزسىز تەكسەرۋلەردىڭ جولى كەسىلىپ وتىراتىنى ءسوزسىز. جالپى العاندا, بۇل ءادىستى ەن­گىزۋ زاڭ بۇزۋشىلىق تۋرالى حابار­لامالارعا ارالاسۋدىڭ جەدەلدىگىن بىردەن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, زاڭسىز تەكسەرۋلەردىڭ الدىن الىپ, ولاردان كاسىپكەرلەرگە كەلەتىن كە­لەڭ­سىز سالدارلاردى ازايتۋ ءجونىن­دە­گى جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ەسەلەي تۇسەرى ءسوزسىز. مارات احمەتجانوۆ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى.