مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ – قاجەتتىلىك

XXI عاسىر باسىندا الەمدە جاعدايلاردى جاق­سار­تۋ ءۇمىتىنىڭ ورنىنا, جالپىوركەنيەتتىك داع­دا­رىس دەپ باعالاۋعا بولاتىن بايبالامدار مەن شا­قىرۋلار جالعاسىن تابۋدا. وسىلايشا داعدارىس­تىڭ ءوندى­رىس­تىك, ەنەرگەتيكالىق, ەكولوگيالىق, الەۋ­مەتتىك, ءتىپتى ساياسي تۇرلەرى ورىن الدى. ولاردىڭ نەگىزىندە قار­جى­لىق ارحيتەكتۋرانىڭ كەمشىلىكتەرىنەن تۋىن­داعان (الەمدىك قارجىلىق جۇيە) جاھاندىق قار­جى­لىق-ەكونوميكالىق داعدارىس جاتىر. ءبىز ءبىر-ءبىرى­مىز­دى تىڭدامايىنشا, ۇنقاتىسۋ مەن ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىنا­سى­مىز­دى ورناتپايىنشا, كەلەڭسىز جاعدايلار ءورشي بەرەدى. قازاقستان بەيبىتشىلىكتى قولداۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزى بولىپ تا­بى­لاتىن قاعيدالاردى, حالىقارالىق پروب­­لە­مالاردى شەشۋدە ارىپتەستىكتى پايدالانا وتىرىپ, حالىقتار اراسىندا دوستىق قا­رىم-قاتىناستاردى دامىتۋدى بەرىك ۇستا­نىپ كەلەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ تەك قانا پراگ­ما­تيكالىق تاڭداۋى ەمەس, كەرىسىنشە, كەلەشەك الەم قۇرىلىسىن كورە ءبىلۋى دەپ تانىعان ءجون. بۇل ۇستانىم قا­زاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ايقىن بەلگىلى بول­دى. وسى تۇعىرلى ورىندا ءبىزدىڭ ەل الەم­دىك تۇرعىدا حالىق­ارالىق قۇقىق نورما­لارى نەگىزىندە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا قاتى­ناستاردىڭ ءبىر ىزگە ءتۇسۋى مەن كوپ­پو­ليارلى الەمدىك قۇرىلىستىڭ قالىپتاسۋى جولىندا بەدەلدى ۇيىمنىڭ شەشۋشى تۇتقا بولۋىنا اتسالىستى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ باستى مەجەسى ەۋرو­ات­لانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قۇندىلىق­تار­دى بىرىكتىرىپ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءبولىپ-جارماۋ قاعيداتىن بەكىتىپ, ۇيىمعا ەۋرازيالىق رۋح ەنگىزۋگە تى­رىسۋ بولىپ تابىلدى. بۇل قارۋ-جاراقتى قاداعالاۋ رەجىمىنە جانە سەنىم شارالارىن نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە, ۇلتارالىق قاقتى­عىس­تار جانە بايبالامدارمەن كۇرەستەرگە, سو­نىڭ ىشىندە ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى شەڭ­بەرىنەن شىققاندارعا, سونداي-اق اۋعان­ستان, يراك, تۋنيس, سومالي جانە باسقا مۇ­سىلماندار الەمى ەلدەرىندە تۇراقتىلىقتى ورناتۋعا قاتىستى. قازاقستان زايىرلى مەملەكەت بولا وتى­ر­ىپ, وركەنيەتتىك جانە مادەني جوسپا­رىندا مۇسىلماندىق الەمنىڭ بولشەگى بو­لىپ تابىلادى. قازاقستان الىمساقتان بەرى باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ تۇيىسكەن جەرى بولاتىن, ءوزارا قارىم-قاتىناس باي­لانىستارىنا تاياۋ جانە الدىڭعى شىعىس ەلدەرى, ەجەلگى گرەكيا مەن ريم يمپە­رياسى, پەرسيا (يران), كونە قىتاي مەن ءۇندىستان ەلدەرى ەندى. قازاقستان – جەرگىلىكتى باسقا سەنىمدەر مەن مادەنيەتتەر ءوزارا ارەكەتتەسە وتى­رىپ, يسلام ءدىنى VIII عاسىردان باستاپ تا­رال­عان ايماقتاردىڭ ءبىرى. بۇرىننان بار گەوگرافيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك جاعدايلار وسى ۇردىستەرگە ىڭعايلى بولدى. حالىقتىڭ پوليەتنيكالىق قۇرامى جانە ءارتۇرلى سەنىمدەر, تىلدەر مەن مادە­نيەتتەردىڭ ارقيلىلىعى, ايماقتىڭ تاريحي جىبەك جولى بويىندا ورنالاسۋى, وسىنىڭ بارلىعى كوپتەگەن ءجۇزجىل­دىقتار اعى­مىندا ايماقتىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى. يسلام بۇل ايماقتارعا ەرتە ۋاقىتتاردا كەلدى دە, ونىڭ گۇلدەنۋىنە سەبەپ بولدى. قازاقستان جەرىندە تۋعان مۇسىلمان عالىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن شىعار­ما­شىلىعى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ماڭىزدى ۇلەسى بولىپ تابىلادى. ايگىلى ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابي تۋعان, قوجا احمەت ياسcاۋي مەكەن ەتكەن, ولشەۋسىز قۇندى مۇرا قالدىرعان قاراحانيدتەر مەن التىن وردا مەملەكەتتەرى, ۇلى جىبەك جولى بويىن­داعى قالالار ارقىلى يسلام وركەنيەتى كەڭىنەن تارالىپ دامىعان قازاق دالاسى – بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيانىڭ توقتاۋ­سىز دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتىنە اينالدى. شىعىستىڭ ۇلى مادەنيەتى, اتاپ ايتساق, اراب, پارسى, تۇركى جانە قىتاي مادە­نيەت­تەرى ورتالىق ازيامەن بايلا­نىستى. وسى مادەنيەتارالىق ىقپالداس­تىقتا ايماق­تار­عا لايىقتالعان وركەنيەت­تىڭ ەرەكشە ءتۇرى پايدا بولدى. اراب, تۇركى جانە پارسى مادەنيەتىنىڭ سينتەزى ءبىزدىڭ ايماقتا مۇسىلمان مادە­نيەتى دامۋىنىڭ ەرەكشە سيپاتتارىن انىق­­تا­دى. وسى دامۋدا نەگىزگى ءرول وي­نا­عان – ايماقتاعى ءارتۇرلى دىندەر مەن مادە­نيەت­تەردىڭ پايدا بولۋ فاكتورلارىنا قوسا, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بەيبىتقاتار دا­مۋى, ارقايسىسى وزدەرىنىڭ وزگەشە جولدارمەن جۇرە تۇرا بىرىككەن جەمىستى وركە­نيەت­تى ءومىر­گە اكەلۋى دىندەر مەن مادەنيەت ءۇن­قاتىسۋ ورناۋى تاجىريبەسى بولدى. بۇل جاع­­دايدا يسلامدىق وركەنيەت عالىمدىق, عى­­لى­مي جانە ونەر سالاسىندا گۇلدەنە ءتۇستى. الەمگە ايگىلى مۇسىلمان عۇلامالارى, زاڭگەرلەرى, استرونومدارى مەن ماتەماتيكتەرى, گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ عالىم­دارى مەن ادەبيەتشىلەرى ءدال وسى جەردەن شىققان. ولاردىڭ شىعارماشىلىقتارى الەمدىك وركەنيەتكە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر, عىلىمي ەڭبەكتەر, ادەبي شى­عارمالار مەن پوەزيا جاۋھارلارى تۇرىندە ايماققا كەرەمەت مادەني مۇرا قالدىردى. قازاقستان تاريحي تۇرعىدا وركە­نيەت­تى ءوزارا بايىتۋدىڭ, مادەني ۇلگى­لەر­دى ەن­گىزۋدىڭ, ارقيلى حالىقتاردىڭ قاۋىم­داستىعىن قۇرۋدىڭ مەكەنى بولدى. ول ءوزىن مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعاي­تۋعا جول باستاعان, بوستاندىق, تەڭدىك, قوعام­داعى تۇراقتىلىق, قاۋىپسىزدىك جانە ازامات­تىق كەلىسىم قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن پوليەتنيكالىق مەمەلەكەت رەتىندە كورسەتتى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ كو­شىندە ءدىننىڭ ءرولى رۋحاني سەنىم قاي­نا­رى, مادە­نيەت قاباتى مەن ەلدىڭ حالىقتارى دامۋى­نىڭ تاريحي فاكتورى رەتىندە ايتارلىقتاي ءوستى. بۇل تەك جالپى الەمدىك قانا ەمەس, سونداي-اق بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق, ساياسي جانە يدەولوگيالىق قايتا قۇرى­لۋ­دىڭ ناتيجەلەرىندەگى ىشكى بەتالىستاردىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلدى. قازاقستاندا ءدىن­نىڭ ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇنقاتىسۋ, ءوزارا سىي­لاستىق پەن شى­دام­دىلىق قاعيدات­تا­رىنا نەگىزدەلگەن بارلىق دىندەردىڭ بىرلىگىن قول­داي­تىن عىلىمي دالەلدەنەگەن تۇ­جىرىمداما جاسالدى جانە ول جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ءبىز پوليەتنيكالىق جانە پولي­كون­فەس­سيونالدىق قوعامنىڭ ومىرىندە ءدىننىڭ ءرولى پابليسيستيدەگى ولاردىڭ زايىرلىلىق پەن ىقپالداستىق تۇجىرىمدامالارىن دۇرىس قابىلداۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىنە شىن جۇرەكتەن سەنەمىز, سەبەبى باسقا ەتنوستار, دىندەر مەن مادەنيەتتەرمەن ۇنقاتىسۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تەرىسكە شىعارۋ وتىرىك جولعا اپارىپ سوعادى, ول الەمدىك وركەنيەت جۇيەسىنە جاھانداستىرۋ ۇردىسىنە قوسىلۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەردى جابادى. ءبىز مۇنى الەمدە بولىپ جاتقان ءدىني جانە ەتنوسارالىق سوعىستار مەن قاقتىعىستار مىسالدارىنان كورە الامىز. 1990 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە ءوز الدى­نا دەربەس قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى جۇمىس ىستەيدى. 2001 جىلى يمامداردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرەتىن يسلام ينستيتۋتى جانە «نۇر-مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ەگيپەت ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. ونىڭ ۇستازدارى ەگيپەت پەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ جەتەكشى پروفەس­سورلارى بولىپ تابىلادى. ءدىني وقۋ ورىندارىنىڭ جەلىسى ۇزارتىلدى. قازاقستاننىڭ ىرىس-ىنتىماعى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى, تولە­رانت­تىلىعى – بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارى جاساعاندارىمىز. ءبىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە ماقتانامىز جانە باعالايمىز. قازاقستانداعى ەتنوسارالىق كەلىسىم مەمەلەكەتتىك ساياساتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بار­لىق ازاماتتاردى, ونىڭ ەتنوستىق ءتۇ­رىنە جانە ءدىني سەنىمىنە قاراماستان, ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەندى تۇردە تارتۋعا با­عىت­تالعان. حالىقتاردىڭ تۇتاستىققا تار­تىلۋىنا 1995 جىلى قۇرىلعان ەتنوستىق ماسەلەلەر جونىندەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرگە كەلگەن كۇنىنەن باستاپ, مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋدا ماڭىزدى ينستيتۋت بولىپ قا­لىپتاستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءبىزدىڭ ەلدە تۇراتىن بارلىق ەتنوستىق توپتار وكىلدەرىن بىرىكتىرەدى. ونىڭ قىزمەتى ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قو­عام ينستيتۋتتارى ءوزارا ارەكەتتەستىگىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان, قازاق­ستاندىق قوعامدا ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىقتى ءارى قاراي نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا باعىتتالعان. بارشاعا ءمالىم, قازاقستاندا 2003 جىلدان بەرى ۇلىسارالىق پىكىر الماسۋدىڭ بىرەگەي امالىنا جول سالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى وتكىزى­لىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ ۇلىسارالىق تىكەلەي ماڭىزدىلىعىمەن بىرگە, جوعارى دەڭگەي­دەگى بۇل فورۋم ورتاق پلانەتا­مىزداعى تۇ­راقتىلىق پەن بەيبىت ءومىردىڭ نىعايۋىنا, وركەنيەتتەردى, حالىقتار مەن ەلدەردى بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان ساياسي جانە ءدىني قايراتكەرلەردىڭ تالپىنىس­تا­رىن بىرىكتىرۋگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قالىپ­تاسقان ماڭىز­دى دا ءتيىمدى حالىقارالىق ساياسي قۇرال بولىپ بەكي ءتۇستى. ەلىمىزدە 3259 ءدىني بىرلەستىك ارەكەت ەتۋدە, سونىڭ ىشىندە: يسلامدىق – 1766, ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋلەرى – 255, ريمدىك-كاتوليك شىركەۋلەرى – 90. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا 1800 مەشىت بار, ال رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 70 پايىزى  مۇسىلماندار. وركەنيەتتەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ پىكىر الماسۋى زامان تالابى. ەگەر دە قاي جاعىنان بولسىن, سونشا­لىقتى الۋان ءتۇرلى ادامداردى بىرىكتىرۋدى ماقسات تۇتساق, وندا مۇنداي پىكىر الماسۋ نەندەي نەگىزدە قالانۋى ءتيىس بولاتىنىن ءتۇسىنىپ, ۇعىنعانىمىز ءجون. مادەنيەت­ارالىق, ۇلت­ارا­لىق جانە دىنارالىق پىكىر الماسۋدى رەتكە كەلتىرۋ, زاماننىڭ كەلەڭسىز جاعداي­لا­رىنا قارسى تۇرۋعا ارنالعان بىردەن-ءبىر قۇرالى بولماسا دا, ەڭ ماڭىزدى بىرىكتىرۋشى باستاما بولا الارى حاق جانە سولاي بولۋعا ءتيىس. وتكەن 2010 جىل قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمەن ەستە قالدى, سونىڭ ناتيجەسى رەتىندە «قوعامداستىق قاۋىپسىزدىگى الدىندا» اتتى استانا دەك­لاراتسياسىنا قول قويىلعاندىعىنا ەل باسشىلىعى باسا نازار اۋداردى. باتىس پەن مۇسىلماندىق شىعىستىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى پروبلەمالار بۇگىندە اسا وزەكتى بولۋدا. سول سەبەپتەن وركەنيەتتەر وزدەرىنىڭ ارالاسۋ اۋماق­تارىن كەڭەيتە تۇسۋگە مۇددەلىلىك تانىتۋدا. دەگەنمەن دە, قازىرگى كەزدە وسىن­داي ارالاسۋ اۋماقتارىنداعى ماسە­لەنىڭ وزەگى – ءور­كەنيەتتەر ءبىرىن-ءبىرى ۇعىنۋ ارقىلى, الەمدەگى ءوزارا ءىس-قيمىلداردى كۇشەيتە وتىرىپ, باتىس پەن يسلام الەمى­نىڭ وزدەرىنىڭ بەت بەينەلەرىن جوعالتپاي, قايتا كەرىسىنشە يدەيا­لاردى ارتتىرا تۇسۋگە اپاراتىن مادە­نيەتتەردى جاقىن­داستىرۋ ارقىلى كەڭەيە تۇسۋىنە دەگەن قاجەتتىلىككە اكەلىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بار الەمدە تۇراقتى­لىقتىڭ نىعايۋىنا جانە الەۋمەتتىڭ ين­تەگراتسيالانۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن فاكتور رەتىندە دىنارالىق جانە مادەنيەت­ارا­لىق پىكىر الماسۋدىڭ اۋاداي قاجەت ەكەندىگىن مويىنداۋ بەلەڭ الىپ كەلەدى. مۇسىل­مان الەمى مەن باتىس مەملەكەتتەرىن جاقىن­داستىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە ساياسات پەن زياتكەرلىك قوعامداستىققا ۇلكەن ءۇمىت ارتى­لىپ وتىر. بۇتىندەي الىپ قارا­عاندا, بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى تۇسىنۋگە جانە تۋىنداپ وتىرعان پروبلەمالاردىڭ بەيبىت شەشىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋعا تالپى­نۋشىلىق ساياساتكەرلەرگە «گۋمانيزم», «ادامگەرشىلىك», «ءدىن­ارالىق پىكىر الماسۋ» سياقتى ۇعىمداردى اسا كەڭىنەن قولدانۋعا يتەرمەلەيدى. وسىلايشا, تەڭ قۇقىلى پىكىر الماسۋ جاڭا عاسىرداعى الەمدى دامىتۋدىڭ قاجەت­تىگى بولىپ كەلە جاتىر. تەك قانا تالپى­نىستارىن بىرلەستىرە وتىرىپ, مەملەكەتتەر تەحنولوگيالىق جانە زياتكەرلىك جەتىستىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا, قوعامداعى ادام­نىڭ دامۋىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىنشىلىك الا الادى. ول ءۇشىن جەكەلەگەن مەملە­كەتتەردىڭ مۇددەلەرى مەن ايماقتىق مۇددە­لەر اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناۋىن كوزدەي­تىندەي ساياسي كەلىسىمدەر, توزىمشىلدىك قاجەت بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىنە ءتان نەگىزگى پروبلەمالار: ساياز ءبىلىم دەڭگەيى, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ دامى­ماعان سالاسى, يگىلىك پەن الەۋمەتتىك قور­عاۋ­دىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيى (پارسى شى­عاناعىنىڭ ەلدەرىنەن وزگەسى) ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ءدىني ەكسترەميزم كورىنىس­تەرى, قارۋلى قاقتىعىستار مەن ساياسي تۇ­راقسىزدىق. اتاۋلى پروبلەمالاردىڭ جي­ىن­­تىعى الەمدەگى يسلام قاۋىمداس­تىعىنىڭ پارمەندى دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر, ويتپەگەندە زامانىنا قاراي وركەنيەتكە ىلەسىپ, وزدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن ادام بالاسىنىڭ دامۋىنا لايىقتى ۇلەس قوساتىندىقتارىنا كۇمان جوق ەدى. اينالامىزداعى شىندىق تىرلىكتىڭ قارقىندى تۇردە اۋمالى-توكپەلى جاعداي­لارى بىزگە مۇسىلمان ەلدەرىن دامىتۋدىڭ جولىنا بەلگىلى ءبىر تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدىڭ قاجەت ەكەندىگىن ەسكە سالىپ جۇرەدى. جەكەلەگەن باعىتتارىمىز بەن كوزقاراس­تارى­مىزدى قايتا قاراستىرىپ, ولاردى زامان­نىڭ تالاپتارىنا قاراي ۇيلەسىمدى بەيىم­دەۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. دەسەك تە, بۇل ەجەلدەن بەرى قالىپتاسىپ كەلگەن گۋماندىق جانە وتە نازىك مۇسىلماندىق الەمتانۋ مەن يسلامدىق قۇندىلىقتاردان باس تارتۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. وسىعان بايلانىستى الەمدەگى يسلامدىق قوعامدى مودەرني­زاتسيا­لاۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى تۋرالى, ونىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەگە ءساتتى تۇردە كىرىگۋىن ويلاستىرۋ كەرەك بولادى. قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ توراعاسى رەتىندە مۇسىلمان ەلدەرىندەگى عىلىمنىڭ ءرولىن جوعارىلاتۋ مەن ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ جونىندە بىرلەسكەن جۇمىستى باستاۋدى ۇسىنىپ وتىر. ول ءۇشىن مۇسىلمان مەملەكەتتەرىن عىلىمي, ەكونوميكالىق جاعىنان دامىتۋ مەن مادەني ينتەگراتسيالاۋدا ماماندانىپ وتىرعان يىۇ بولىمشەلەرىنىڭ بار الەۋە­تىن جانە دە مۇمكىنشىلىكتەرىن كەڭىنەن قولدانۋ ءجون بولاتىندىعى ايتىلۋدا. مۇ­سىلمان ەلدەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ يگىلىكتەرىن ارتتىرۋعا ءتيىستى نازار اۋدارۋ دا قاجەت بولادى. بۇل ماسەلەنى ەلەمەگەندىك يسلام الەمىندەگى بىرنەشە ەلدە ورىن العان كەلەڭسىزدىكتەرگە اپاراتىندىعى انىق كورىنىس تابۋدا. اتالعان مىندەتتەردى ءساتتى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قازاقستان قازىرگى زامانعى مۇسىلمان زياتكەر زيالىلارىنىڭ, ءارى يىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تالپىنىس نيەتتەرىن بىرىكتىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. مۇ­سىلمان الەمىنە بىرەگەي «جول كارتاسى» دەپ اتالعان 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان يىۇ ونجىلدىق ءىس-قيمىلدار جوسپارى, ينتەگراتسيالانۋ مەن ەكونوميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋ ۇدەرىستەرىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان. 2011 جىلدىڭ 7-9 ماۋسىمى كۇن­دەرى بارشا مۇسىلمان الەمىنىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ قاتىسۋىمەن استانا قالا­سىندا VII بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونومي­كالىق فورۋمى بولىپ ءوتتى. بۇل ەكونومي­كالىق فورۋمنىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – يىۇ اياسىنا مۇسىلمان ءارى مۇسىلمان ەمەس ەلدەردىڭ اراسىندا جان-جاقتى سترا­تە­گيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن فاكتورلاردى انىقتاۋ جانە جۇمىلدىرۋ. يسلامدىق بانكينگتى, قارجىلىق ينفراقۇرىلىمدى, حالال ين­دۋسترياسىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى, ەنەرگيا الۋدىڭ بالامالى كوزدەرىن دا­مىتۋعا قاتىسى بار ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جانە باسقالارى, يىۇ ەلدەرىندەگى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى اسا تەرەڭ تۇسىنۋگە جانە ولاردىڭ تۇيىندەرىنىڭ ۇيلەسىمدى تۇردە شەشىلۋ جولدارىن تابۋعا سەبەپشى بولادى. يىۇ-داعى توراعالىق قىزمەت قازاق­ستانعا شاپشاڭ دامىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدى كورسەتۋگە دەگەن, ءار باعىتتاعى ىنتى­ماق­تاستىقتاردى ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە بەرىلگەن مۇمكىنشىلىك قانا ەمەس, وسىناۋ زور نارىقتى اسا بەلسەندى تۇردە مەڭگەرۋگە قوسىمشا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. جاۋاپتى دا قۇرمەتتى مىندەتتى ورىنداۋمەن قاتار, قازاقستان يىۇ-عا كىرەتىن بارشا حا­لىقتاردىڭ يگىلىگىنە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ايتارلىقتاي ۇلعاي­تۋ­عا, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ارتتىرا ءتۇ­سۋ­گە دەگەن جاقسى سەبەپكە يە بولارى ءسوزسىز. مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى  ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.