«ساياساتناما» كىتابىنا دەن قويساق
شىعىستىڭ, ونىڭ ىشىندە اراب پەن پارسىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى قازاق حالقىنا ەجەلدەن جاقىن بولعاندىعى بەلگىلى. سوناۋ «مىڭ ءبىر ءتۇن», «ءجۇسىپ-زىليقا», «رۇستەم-داستان», «ءلايلى-ءماجنۇندەردەن» باستاپ, «توتىنىڭ توقسان تاراۋىنا» دەيىن بابالارىمىزدى تانىم بەسىگىندە تەربەتكەن دانالىق ءالديى سولار ەدى. اباي دانىشپاندىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءۇش قايناردىڭ ءبىرى دە سول. سولاردىڭ ىشىندە سىرتىنان بىلگەنمەن, سىرىنا قانىعا قويماعان, ءالى قولىمىز تولىق جەتپەي جاتقان اقىل-ويدىڭ اسىل نۇسقالارى قانشاما. انە ءبىر جىلى بەيبارىس سۇلتان تۋرالى ارابتىڭ حالىق رومانى ەلباسى پارمەنىمەن جۇرەمەلەتە ىلكىمدى تارجىمەلەنىپ قولىمىزعا تيگەندە تاعى ءبىر جاۋھاردى وزىمىزدىكى دەپ ايتا الارداي ولجالى بولىپ قۋانعانىمىز دا سوندىقتان ەدى عوي. اتى مىسىرلىق بولعانمەن, زاتى تۇركى بابامىز ۇرپاقتارىنىڭ ورتاسىنا كىتاپ, ەسكەرتكىش, اسقاق رۋح بولىپ ورالعان-دى سوندا.
سول سياقتى, پارسى تىلىندە جازىلعانىمەن, ءيسى قازاققا ءتول تۋىندىداي قابىلدانار رۋحى جاقىن شىعارمالاردىڭ ءبىرى – «ساياساتناما» كىتابى. ەل باسقارۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ىلىمىندەي بۇل كىتاپتى نيزام ءال-مۇلك كىشى ازيانى بىرنەشە عاسىر بويى بيلەپ-توستەگەن سەلجۇقتاردىڭ سۇلتانى مالىك شاھقا ارناپ جازعان. ال سەلجۇقتاردىڭ تەگى تۇرىك ەكەنى امبەگە ايان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وسىناۋ ادەبي مۇرانى حالقىمىزدىڭ وي-ساناسىن سۋارعان باستاۋ-بۇلاقتاردىڭ قاتارىندا ەمىن-ەركىن اتاي الساق كەرەك.
تاريحقا ءسال-ءپال شەگىنىس جاساساق, تۇركى-وعىز تايپالارىن باستاعان ءحى عاسىرداعى ۇلى سەلجۇق سۇلتاندارى توعرۇل بەك, الىپ ارىسلان, مالىك شاھتار ءوز ءبيلىگىنىڭ اياسىنا قىتايدان جەرورتا تەڭىزىنە, قاپ تاۋىنان يەمەنگە دەيىنگى جەرلەردەگى حالىقتار مەن ەلدەردى ءۇيىرىپ الا ءبىلدى. مۇنداي كەڭ بايتاق مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تاياۋ جانە ورتا شىعىستاعى الەۋمەتتىك ءومىردى ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراتقان يگى اسەرى جايلى وڭ پىكىر-پايىمدار از ەمەس. تۇركى جورىعىنىڭ وسىنداي تاريحي ماڭىزىنا نەمىس ويشىلدارى فريدريح ەنگەلس پەن كارل ماركس تا جوعارى باعا بەرگەن كورىنەدى. مىنەكي, ءبىز ايتىپ وتىرعان «ساياساتناما» جاڭاعىداي عالامات عالامدىق وقيعالاردىڭ توپىراعىندا تۋىپ, تاعىلىمىن سىڭىرگەن قۇندى شىعارما. سوندىقتان دا ول ورتا عاسىرلار بيلەۋشىلەرىنىڭ باستى وقۋ قۇرالىنا اينالدى. ال, بۇگىندە ول الەمدىك جاۋھارلار شوعىرىنان ورىن السا, ماعىنا-ماڭىزىن جويماعان شىعىس دانالىعىنىڭ ەسكەرتكىشى سانالسا, ادىلەتى دە سول.
پاتشالارعا ارنالعان وسيەت كىتابى «ساياساتنامانى» سەلجۇق, ياعني تۇركى-وعىز دۇنيەسىنىڭ ءحى عاسىرداعى اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى نيزام ءال-مۇلك كەزىندە مالىك شاھ سۇلتاننىڭ ءپارمەنىمەن جازىپتى. ءسويتىپ, ول ەل بيلەۋدىڭ امالدارىن اشقان پايدالى كەڭەستەردىڭ, عيبراتتى ءافسانالاردىڭ جيناعى بولىپ شىققان. كىتاپ اۆتورى ءوزىن-ءوزى سىيلايتىن سەركە مەملەكەتتە جان-جاقتى ورتالىقتاندىرىلعان مىعىم ۇكىمەت بولۋى قاجەت دەگەن كوزقاراس ۇستاندى. مالىك شاھ كىتاپتى ۇناتادى. 51 تاراۋدان تۇراتىن ەڭبەكتە وسى كەزەڭدەگى مەملەكەتتىڭ ءداۋىرلەۋىنە جول اشقان ۇتىمدى بيلىكتىڭ قىر-سىرلارى كەڭىنەن ءسوز ەتىلەدى. سول كەزدەردە الەم پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزى ومار حايامنىڭ وزىنە ۇستازدىق ءھام اكەلىك قولداۋ جاساعان ىقپالدى ءۋازىر ءارى اتابەك مەملەكەت باسقارۋدىڭ, ەل بيلەۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن اشىپ كورسەتۋدە ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن ساياساتكەر رەتىندەگى جەكە تاجىريبەسىن دە ورايىمەن پايدالانعان.
كىتاپتى وقي وتىرا بايقايتىنىڭىز, نيزام ءال-مۇلكتىڭ ءوز زامانىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى عۇلاماسى بولعاندىعىنا ءسوز جوق. ونىڭ عاقليا ەڭبەگى كەرەمەت سانالاتىن يتاليا ويشىلى ماكياۆەلليدىڭ بيلىك تۋرالى كىتابىنان بەس عاسىر بۇرىن جازىلدى. «ساياساتنامانى» وقىپ شىعۋدى ستالين سياقتى اتاقتى بيلەۋشىلەر دە ءوزدەرىنە پارىز دەپ بىلگەن ەكەن. الەمگە وسى ءبىر عاجاپ تۋىندى ءحىح عاسىرداعى فرانتسۋز تارجىمەسى ارقىلى ماعلۇم بولعان. ورىسشا اۋدارماسى كەڭەس وداعىندا 1949 جىلى جارىق كورگەن.
تۇركى-وعىز مەملەكەتىنىڭ ءتاجىريبە-تاعىلىمدارىن تىلگە تيەك ەتكەندىكتەن, بۇل شىعارما بىزگە دە ءتول تۋىندىمىزداي تارتىمدى. ونىڭ تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتى ءۇشىن دە بەرەر عيبراتى از ەمەس. سول ءبىر ورتا عاسىرلارداعى سەلجۇقتاردىڭ جانكەشتى ەرلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا ءبۇگىنگى تۇركى الەمىنىڭ كەڭىستىگى ماڭگى مۇزداق ساحادان مايدا تولقىندى ءمارمار تەڭىزىنە دەيىن كوسىلىپ جاتقانىن ءبىر ءسات قاپەرگە العانىمىز ءجون. ءوزىمىزدىڭ تۋىسقان بابالارىمىز, ۇلى سەلجۇق بيلەۋشىلەرى توعرۇل بەك, الىپ ارىسلان, مالىك شاھتار تۋرالى دا بىلگەنىمىز ابزال. ولاردىڭ ورتا ازيا, يران, ازەربايجان, سيريا, يراك, ارمەنيا, گرۋزيا, ۆيزانتيا, پالەستينا, يەمەن ەلدەرىنىڭ باسىن قۇراپ, سەلجۇق پاتشالىعىن قۇرۋى دا مەرەيلى تاريح ەمەس پە. سول ايبىندى تاريحتى اقتاڭداق ەتپەۋىمىز كەرەك, ونداي ادەپكى جايلاردان بەيحابار بولماۋعا ءتيىسپىز. ولاي بولسا, نيزام ءال-مۇلكتىڭ «ساياساتناماسى» ءتۇركى تىلدەس ەلدەردى تۋىستىرا ءتۇسەتىن, تابىسىپ تىلەك قوسۋعا دانەكەرشىلىك شاراپاتى مول, بارشامىزعا ورتاق قۇندى مۇرا دەپ باعالاساق يگى.
نيزام ءال-مۇلك ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق نەگىزىندەگى بيلىك قانا ابىرويلى بولاتىنىن ايتادى. بىراق بۇل قۇر ءدىلمارسىپ اقىلگويسۋ ەمەس, عىلىمي نەگىزدى وزەك ەتكەن, ساراپتامالى دەرەككە, عيبراتتى ماعلۇماتقا, استارلى ءھام ءافسانانى تامسىلدەرگە باي كىتاپ, ونداعى ۇلاعاتتى ناقىلدار حانعا دا, قاراعا دا ۇعىنىقتى. «ساياساتناما» پاتشالارعا ارنالىپ جازىلعانمەن, ونىڭ پىكىر-پايىمدارى مەن قاعيدالارىن ءار دەڭگەيدەگى باسقارۋ جۇيەسىن بىلاي قويعاندا, وتباسى اياسىندا دا كۇنبە-كۇن اقىلعا سالىپ پايدالانۋعا, ۇلگى تۇتۋعا بولارلىقتاي. ويتكەنى, ول تۇركى, پارسى, اراب ەلدەرى حالىقتىڭ دانالىعىنىڭ ويمارجانىن سۇزگەن, زەردە مەن پاراساتتىڭ قۇيما قورىتپاسىنداي اسەرگە بولەيدى.
اۆتور ءوز پاتشاسىنا: «و ءدۇنيەنىڭ وتىنا كۇيگەننەن وسى ءدۇنيەنىڭ وتىنا كۇيگەن كوپ جەڭىل» دەپ ەسكەرتۋ جاسايدى. تۇركىلەردىڭ ادامزات بالاسىنا سىيلاعان وسىناۋ ەل باسقارۋ ەرەجەسى اسپاۋعا, تاسپاۋعا, ەلدىڭ جاعدايىمەن ساناسۋعا, وعان پانا بولۋعا, كۇن-ءتۇن دەمەي مۇڭ-مۇقتاجىن ويلاۋعا شاقىرادى. مۇندا قازاق بيلەرىنىڭ, شەشەندىك سوزدەرىمىزدىڭ, ماقال-ماتەلدەرىمىزدىڭ دانالىق مايەگىمەن استاسىپ ورايلاسقان تۇستار دا جەتەرلىك.
نيزام ءال-مۇلك پاتشاعا: «ءاربىر ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءىستى عالىمدارمەن امبە دانالارمەن اقىلداسىپ شەش!» دەپ اقىل قوسقان. مۇندايلىق الدى كەڭدىك سول زامانداعى ەۋروپاڭىز جەتپەگەن كەمەلدىك. دالا دەموكراتياسىنىڭ بۇدان الدەقايدا دارقاندىعى سىپىرا جىراۋ, اسان قايعى, شالكيىز, بۇقار جىراۋ, تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەر مەن ماحامبەتتەردىڭ حاندارمەن قالاي سويلەسكەنىنەن-اق كورىنبەي مە.
«ناعىز عالىم پاتشاعا شاقىرۋمەن بارادى, جالعان عالىم ءوزى سۇرانىپ بارادى» دەيتىن «ساياساتناما» ءتامسىلى قازىرگى زامانعا دا قاراتا ايتىلعانداي. سول سياقتى, ءدىني اعىمدار تۇرعىسىنان العاندا ءحى عاسىرداعى سەلجۇقستانداعى ماسەلەلەر ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن دە وتە كوكەيكەستى. اينالاسى 10-15 جىل ىشىندە نيەتى كۇماندى ءجۇزدەگەن ءدىني سەكتالار قاپتاپ كەتكەنى, سوعان ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا جول بەرىپ العانىمىز قىنجىلارلىق. مەملەكەت تاراپىنان ءداستۇرلى ۇلى دىندەرگە عانا كوڭىل ءبولىنىپ, سەكتالار زاڭدى تۇردە شەكتەلۋى تيىستىگىنە دەن قوياتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. مۇنداي جالپاقشەشەي «دەموكراتيا» تۇبىندە قوعامعا ىرىتكى سالعاننان باسقا جاقسىلىق اكەلمەسى حاق. مىنە, وسى ماسەلەدەگى بەرىك تۇعىرىنىڭ ءوزى-اق «ساياساتنامانىڭ» ءومىرشەڭدىگىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا.
ءيا, ايتا بەرسەك, كىم-كىمنىڭ دە بۇل كىتاپتان الار ءتالىمى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە, بيلىك باسىنداعى ەل اعالارى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, اۋىل اكىمىنەن مينيسترگە دەيىنگى الۋان دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر «ساياساتنامانى» زەردەلەسە, ەل باسقارۋ ساياساتىنا قانىعا ءتۇسەرى, اقىل-پاراسات پەن يماندىلىققا, حالىقپەن جۇعىمدىلىققا مولىعا تۇسەرى ءسوزسىز. ناق وسىنى ەسكەرگەن بولۋى كەرەك, احمەت ءدۇيسەنباەۆ دەگەن باسپاگەر ازامات نيزام ءال-مۇلكتىڭ «ساياساتناماسىن» قازاقستاندا تۇڭعىش رەت باستىرىپ شىعارىپ, يگى ءىس جاساعان ەكەن. ول تاعىلىمدى تۋىندىنى قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ كىتاپ ەتكەن ەڭبەگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويىنا تارتۋىم دەپ ەسەپتەيدى. ونىسىنا البەتتە, ءبارەكەلدى دەيمىز. «ساياساتناما» ءالى كۇنگە دەيىن قازاقشاعا اۋدارىلماعاندىقتان, «الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورى» سەرياسىمەن ورىس تىلىندە جارىق كورىپتى. مەملەكەتتىك ىستەردى تىلگە تيەك ەتكەن, دىلىمىزگە سوندايلىق ۇندەس, جانىمىزعا اسا جاقىن الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىناۋ تۋىندىنى ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەتىپ تاسقا باسىپ شىعارۋدى بولاشاق كۇندەردىڭ ەنشىسى دەپ ءۇمىت ەتەمىز.
قورعانبەك امانجول, الماتى.
شىعىستىڭ, ونىڭ ىشىندە اراب پەن پارسىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى قازاق حالقىنا ەجەلدەن جاقىن بولعاندىعى بەلگىلى. سوناۋ «مىڭ ءبىر ءتۇن», «ءجۇسىپ-زىليقا», «رۇستەم-داستان», «ءلايلى-ءماجنۇندەردەن» باستاپ, «توتىنىڭ توقسان تاراۋىنا» دەيىن بابالارىمىزدى تانىم بەسىگىندە تەربەتكەن دانالىق ءالديى سولار ەدى. اباي دانىشپاندىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ءۇش قايناردىڭ ءبىرى دە سول. سولاردىڭ ىشىندە سىرتىنان بىلگەنمەن, سىرىنا قانىعا قويماعان, ءالى قولىمىز تولىق جەتپەي جاتقان اقىل-ويدىڭ اسىل نۇسقالارى قانشاما. انە ءبىر جىلى بەيبارىس سۇلتان تۋرالى ارابتىڭ حالىق رومانى ەلباسى پارمەنىمەن جۇرەمەلەتە ىلكىمدى تارجىمەلەنىپ قولىمىزعا تيگەندە تاعى ءبىر جاۋھاردى وزىمىزدىكى دەپ ايتا الارداي ولجالى بولىپ قۋانعانىمىز دا سوندىقتان ەدى عوي. اتى مىسىرلىق بولعانمەن, زاتى تۇركى بابامىز ۇرپاقتارىنىڭ ورتاسىنا كىتاپ, ەسكەرتكىش, اسقاق رۋح بولىپ ورالعان-دى سوندا.
سول سياقتى, پارسى تىلىندە جازىلعانىمەن, ءيسى قازاققا ءتول تۋىندىداي قابىلدانار رۋحى جاقىن شىعارمالاردىڭ ءبىرى – «ساياساتناما» كىتابى. ەل باسقارۋدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ىلىمىندەي بۇل كىتاپتى نيزام ءال-مۇلك كىشى ازيانى بىرنەشە عاسىر بويى بيلەپ-توستەگەن سەلجۇقتاردىڭ سۇلتانى مالىك شاھقا ارناپ جازعان. ال سەلجۇقتاردىڭ تەگى تۇرىك ەكەنى امبەگە ايان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وسىناۋ ادەبي مۇرانى حالقىمىزدىڭ وي-ساناسىن سۋارعان باستاۋ-بۇلاقتاردىڭ قاتارىندا ەمىن-ەركىن اتاي الساق كەرەك.
تاريحقا ءسال-ءپال شەگىنىس جاساساق, تۇركى-وعىز تايپالارىن باستاعان ءحى عاسىرداعى ۇلى سەلجۇق سۇلتاندارى توعرۇل بەك, الىپ ارىسلان, مالىك شاھتار ءوز ءبيلىگىنىڭ اياسىنا قىتايدان جەرورتا تەڭىزىنە, قاپ تاۋىنان يەمەنگە دەيىنگى جەرلەردەگى حالىقتار مەن ەلدەردى ءۇيىرىپ الا ءبىلدى. مۇنداي كەڭ بايتاق مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ تاياۋ جانە ورتا شىعىستاعى الەۋمەتتىك ءومىردى ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراتقان يگى اسەرى جايلى وڭ پىكىر-پايىمدار از ەمەس. تۇركى جورىعىنىڭ وسىنداي تاريحي ماڭىزىنا نەمىس ويشىلدارى فريدريح ەنگەلس پەن كارل ماركس تا جوعارى باعا بەرگەن كورىنەدى. مىنەكي, ءبىز ايتىپ وتىرعان «ساياساتناما» جاڭاعىداي عالامات عالامدىق وقيعالاردىڭ توپىراعىندا تۋىپ, تاعىلىمىن سىڭىرگەن قۇندى شىعارما. سوندىقتان دا ول ورتا عاسىرلار بيلەۋشىلەرىنىڭ باستى وقۋ قۇرالىنا اينالدى. ال, بۇگىندە ول الەمدىك جاۋھارلار شوعىرىنان ورىن السا, ماعىنا-ماڭىزىن جويماعان شىعىس دانالىعىنىڭ ەسكەرتكىشى سانالسا, ادىلەتى دە سول.
پاتشالارعا ارنالعان وسيەت كىتابى «ساياساتنامانى» سەلجۇق, ياعني تۇركى-وعىز دۇنيەسىنىڭ ءحى عاسىرداعى اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى نيزام ءال-مۇلك كەزىندە مالىك شاھ سۇلتاننىڭ ءپارمەنىمەن جازىپتى. ءسويتىپ, ول ەل بيلەۋدىڭ امالدارىن اشقان پايدالى كەڭەستەردىڭ, عيبراتتى ءافسانالاردىڭ جيناعى بولىپ شىققان. كىتاپ اۆتورى ءوزىن-ءوزى سىيلايتىن سەركە مەملەكەتتە جان-جاقتى ورتالىقتاندىرىلعان مىعىم ۇكىمەت بولۋى قاجەت دەگەن كوزقاراس ۇستاندى. مالىك شاھ كىتاپتى ۇناتادى. 51 تاراۋدان تۇراتىن ەڭبەكتە وسى كەزەڭدەگى مەملەكەتتىڭ ءداۋىرلەۋىنە جول اشقان ۇتىمدى بيلىكتىڭ قىر-سىرلارى كەڭىنەن ءسوز ەتىلەدى. سول كەزدەردە الەم پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزى ومار حايامنىڭ وزىنە ۇستازدىق ءھام اكەلىك قولداۋ جاساعان ىقپالدى ءۋازىر ءارى اتابەك مەملەكەت باسقارۋدىڭ, ەل بيلەۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن اشىپ كورسەتۋدە ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن ساياساتكەر رەتىندەگى جەكە تاجىريبەسىن دە ورايىمەن پايدالانعان.
كىتاپتى وقي وتىرا بايقايتىنىڭىز, نيزام ءال-مۇلكتىڭ ءوز زامانىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى عۇلاماسى بولعاندىعىنا ءسوز جوق. ونىڭ عاقليا ەڭبەگى كەرەمەت سانالاتىن يتاليا ويشىلى ماكياۆەلليدىڭ بيلىك تۋرالى كىتابىنان بەس عاسىر بۇرىن جازىلدى. «ساياساتنامانى» وقىپ شىعۋدى ستالين سياقتى اتاقتى بيلەۋشىلەر دە ءوزدەرىنە پارىز دەپ بىلگەن ەكەن. الەمگە وسى ءبىر عاجاپ تۋىندى ءحىح عاسىرداعى فرانتسۋز تارجىمەسى ارقىلى ماعلۇم بولعان. ورىسشا اۋدارماسى كەڭەس وداعىندا 1949 جىلى جارىق كورگەن.
تۇركى-وعىز مەملەكەتىنىڭ ءتاجىريبە-تاعىلىمدارىن تىلگە تيەك ەتكەندىكتەن, بۇل شىعارما بىزگە دە ءتول تۋىندىمىزداي تارتىمدى. ونىڭ تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتى ءۇشىن دە بەرەر عيبراتى از ەمەس. سول ءبىر ورتا عاسىرلارداعى سەلجۇقتاردىڭ جانكەشتى ەرلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا ءبۇگىنگى تۇركى الەمىنىڭ كەڭىستىگى ماڭگى مۇزداق ساحادان مايدا تولقىندى ءمارمار تەڭىزىنە دەيىن كوسىلىپ جاتقانىن ءبىر ءسات قاپەرگە العانىمىز ءجون. ءوزىمىزدىڭ تۋىسقان بابالارىمىز, ۇلى سەلجۇق بيلەۋشىلەرى توعرۇل بەك, الىپ ارىسلان, مالىك شاھتار تۋرالى دا بىلگەنىمىز ابزال. ولاردىڭ ورتا ازيا, يران, ازەربايجان, سيريا, يراك, ارمەنيا, گرۋزيا, ۆيزانتيا, پالەستينا, يەمەن ەلدەرىنىڭ باسىن قۇراپ, سەلجۇق پاتشالىعىن قۇرۋى دا مەرەيلى تاريح ەمەس پە. سول ايبىندى تاريحتى اقتاڭداق ەتپەۋىمىز كەرەك, ونداي ادەپكى جايلاردان بەيحابار بولماۋعا ءتيىسپىز. ولاي بولسا, نيزام ءال-مۇلكتىڭ «ساياساتناماسى» ءتۇركى تىلدەس ەلدەردى تۋىستىرا ءتۇسەتىن, تابىسىپ تىلەك قوسۋعا دانەكەرشىلىك شاراپاتى مول, بارشامىزعا ورتاق قۇندى مۇرا دەپ باعالاساق يگى.
نيزام ءال-مۇلك ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق نەگىزىندەگى بيلىك قانا ابىرويلى بولاتىنىن ايتادى. بىراق بۇل قۇر ءدىلمارسىپ اقىلگويسۋ ەمەس, عىلىمي نەگىزدى وزەك ەتكەن, ساراپتامالى دەرەككە, عيبراتتى ماعلۇماتقا, استارلى ءھام ءافسانانى تامسىلدەرگە باي كىتاپ, ونداعى ۇلاعاتتى ناقىلدار حانعا دا, قاراعا دا ۇعىنىقتى. «ساياساتناما» پاتشالارعا ارنالىپ جازىلعانمەن, ونىڭ پىكىر-پايىمدارى مەن قاعيدالارىن ءار دەڭگەيدەگى باسقارۋ جۇيەسىن بىلاي قويعاندا, وتباسى اياسىندا دا كۇنبە-كۇن اقىلعا سالىپ پايدالانۋعا, ۇلگى تۇتۋعا بولارلىقتاي. ويتكەنى, ول تۇركى, پارسى, اراب ەلدەرى حالىقتىڭ دانالىعىنىڭ ويمارجانىن سۇزگەن, زەردە مەن پاراساتتىڭ قۇيما قورىتپاسىنداي اسەرگە بولەيدى.
اۆتور ءوز پاتشاسىنا: «و ءدۇنيەنىڭ وتىنا كۇيگەننەن وسى ءدۇنيەنىڭ وتىنا كۇيگەن كوپ جەڭىل» دەپ ەسكەرتۋ جاسايدى. تۇركىلەردىڭ ادامزات بالاسىنا سىيلاعان وسىناۋ ەل باسقارۋ ەرەجەسى اسپاۋعا, تاسپاۋعا, ەلدىڭ جاعدايىمەن ساناسۋعا, وعان پانا بولۋعا, كۇن-ءتۇن دەمەي مۇڭ-مۇقتاجىن ويلاۋعا شاقىرادى. مۇندا قازاق بيلەرىنىڭ, شەشەندىك سوزدەرىمىزدىڭ, ماقال-ماتەلدەرىمىزدىڭ دانالىق مايەگىمەن استاسىپ ورايلاسقان تۇستار دا جەتەرلىك.
نيزام ءال-مۇلك پاتشاعا: «ءاربىر ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءىستى عالىمدارمەن امبە دانالارمەن اقىلداسىپ شەش!» دەپ اقىل قوسقان. مۇندايلىق الدى كەڭدىك سول زامانداعى ەۋروپاڭىز جەتپەگەن كەمەلدىك. دالا دەموكراتياسىنىڭ بۇدان الدەقايدا دارقاندىعى سىپىرا جىراۋ, اسان قايعى, شالكيىز, بۇقار جىراۋ, تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەر مەن ماحامبەتتەردىڭ حاندارمەن قالاي سويلەسكەنىنەن-اق كورىنبەي مە.
«ناعىز عالىم پاتشاعا شاقىرۋمەن بارادى, جالعان عالىم ءوزى سۇرانىپ بارادى» دەيتىن «ساياساتناما» ءتامسىلى قازىرگى زامانعا دا قاراتا ايتىلعانداي. سول سياقتى, ءدىني اعىمدار تۇرعىسىنان العاندا ءحى عاسىرداعى سەلجۇقستانداعى ماسەلەلەر ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن دە وتە كوكەيكەستى. اينالاسى 10-15 جىل ىشىندە نيەتى كۇماندى ءجۇزدەگەن ءدىني سەكتالار قاپتاپ كەتكەنى, سوعان ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا جول بەرىپ العانىمىز قىنجىلارلىق. مەملەكەت تاراپىنان ءداستۇرلى ۇلى دىندەرگە عانا كوڭىل ءبولىنىپ, سەكتالار زاڭدى تۇردە شەكتەلۋى تيىستىگىنە دەن قوياتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. مۇنداي جالپاقشەشەي «دەموكراتيا» تۇبىندە قوعامعا ىرىتكى سالعاننان باسقا جاقسىلىق اكەلمەسى حاق. مىنە, وسى ماسەلەدەگى بەرىك تۇعىرىنىڭ ءوزى-اق «ساياساتنامانىڭ» ءومىرشەڭدىگىن ايعاقتاپ تۇرعان جوق پا.
ءيا, ايتا بەرسەك, كىم-كىمنىڭ دە بۇل كىتاپتان الار ءتالىمى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە, بيلىك باسىنداعى ەل اعالارى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, اۋىل اكىمىنەن مينيسترگە دەيىنگى الۋان دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر «ساياساتنامانى» زەردەلەسە, ەل باسقارۋ ساياساتىنا قانىعا ءتۇسەرى, اقىل-پاراسات پەن يماندىلىققا, حالىقپەن جۇعىمدىلىققا مولىعا تۇسەرى ءسوزسىز. ناق وسىنى ەسكەرگەن بولۋى كەرەك, احمەت ءدۇيسەنباەۆ دەگەن باسپاگەر ازامات نيزام ءال-مۇلكتىڭ «ساياساتناماسىن» قازاقستاندا تۇڭعىش رەت باستىرىپ شىعارىپ, يگى ءىس جاساعان ەكەن. ول تاعىلىمدى تۋىندىنى قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ كىتاپ ەتكەن ەڭبەگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويىنا تارتۋىم دەپ ەسەپتەيدى. ونىسىنا البەتتە, ءبارەكەلدى دەيمىز. «ساياساتناما» ءالى كۇنگە دەيىن قازاقشاعا اۋدارىلماعاندىقتان, «الەم ادەبيەتىنىڭ التىن قورى» سەرياسىمەن ورىس تىلىندە جارىق كورىپتى. مەملەكەتتىك ىستەردى تىلگە تيەك ەتكەن, دىلىمىزگە سوندايلىق ۇندەس, جانىمىزعا اسا جاقىن الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىناۋ تۋىندىنى ەندىگى جەردە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەتىپ تاسقا باسىپ شىعارۋدى بولاشاق كۇندەردىڭ ەنشىسى دەپ ءۇمىت ەتەمىز.
قورعانبەك امانجول, الماتى.
