شاردارانىڭ ىرىسى – كۇرىش پەن قانت

“راحمان تب” فەرمەر­­لىك شا­رۋا­شىلىعىنىڭ ءتورايىمى تاستانوۆا ۇل­­­جالعاستى تۇرعىلاستارى ەركەلەتىپ ء“بىزدىڭ زى­لي­حا تام­شى­باەۆامىز” دە­ي­­­­دى ەكەن. نەسى بار جاقسى تەڭەۋ. قازاقتا تالانتتى جازۋشى, اقىندار كوپ. ءابىش كەكىلباەۆ, مۇح­­تار ماعاۋيندەر سىندى مار­­قاسقالارى بار قازاق پرو­زاسى الەمدىك بيىككە كوتەرىلسە دە, بىرەۋدى ماق­­تاۋ كەرەك بولسا رەسەي­دىڭ شولوحوۆىنا تە­ڭەپ جاتامىز. ول دەڭ­گەي­دەن اسىپ كەتسە دە. قازاقتىڭ تالانتتى ءبىر قىزى اتاق­تى زىليحا تام­شى­با­ە­ۆا­نىڭ ءىزىن با­سىپ جاتسا قۋانۋ كەرەك. شاردارا تۇرعاي, وڭ­تۇستىكتە جوق كاسىپكە, تاۋەكەلدىڭ جەل قا­يى­عىنا ءمىنىپ قانت زاۋىتىن سالماق بولىپ تالاپتانىپ جاتقان ايماق­قا ارنايى باردىق. بۇرىن-سوڭدى شارداراعا وتكەندە تەڭىز جاق قول­تىقتا سارى بەل بولىپ, ءتىلىم-ءتىلىمى شىعىپ جاتاتىن ادىردىڭ بەتىنە جاسىل بوياۋ تۇسكەن. تال-دا­راق­تار كوتەرىلگەن. قانت قىزىلشاسى ءوسىرىلىپ جاتىر. اۋدان اكىمى مارعۇلان ماراي­ىم كوپ جىلدار بويى كاسىپكەر­لىكپەن اينالىسقان. كەيىن بىلگەنىن عىلىممەن ۇشتاستىرعان ازامات. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن زەرتتەۋ باسقارماسىنىڭ انىقتاۋى بويىن­شا بەلگىلى ءبىر ءونىمنىڭ 25 پايى­زىن ءوز ەلىندە وندىرە الماعان مەم­لەكەت وزگەگە كىرىپتارلىقتان قۇ­تىلا المايدى. قازاقستاندا قانت­قا زارۋلىك ۇلكەن. كەڭەس ودا­عى كەزىندە جاماندى-جاقسىلى جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان ونشاقتى زاۋىت­تىڭ قازىر ۇشەۋى عانا قولدانىستا تۇر. سونىڭ بىرەگەيى اقسۋ قانت زاۋىتىن سول كەزدەگى اقسۋ اۋدا­نىنىڭ اكىمى قاليمولدا بايبولوۆ كۇن-ءتۇن قاتىپ, زورعا ىسكە قوسقا­نىڭ بىلەمىز, ارنايى ماقالا جاز­عان­بىز دا. بۇگىندە قانت شارۋا­شى­­لىعىن­دا ماقتاناتىنداي جاع­داي جوق. شيكىزات سىرتتان تا­سى­مالدانادى. سالىستىرمالى تۇردە الساق 3-5 پايىز عانا قانت شىعارا الامىز, قالعانى سىرتتان اكەلىنەدى. وسىنىڭ ءبارىن باعامداعان, زەرت­تەگەن, جەتى ولشەپ ءبىر كەسكەن اۋدان اكىمى كاسىپكەر ۇلجالعاس تاستانوۆاعا ءوتىنىش ايتادى. ءتۇ­بىندە قانت قىزىلشاسى كول-كوسىر پايدا اكەلەدى, ەلدىڭ ءبىر جىر­تىعىن بۇتىندەيسىز دەپ. ۇلجالعاس راحمانقىزى – 80 ءتۇ­تىننىڭ بار ۇلەسىن ءبولىپ بەرىپ, ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن قولىنا ۇستاتقان, بەتىنە قاراپ وتىرعان كاسىپكەرى. تاقىرعا ءدان وسپەيدى. سالماق سالعانىمەن مارعۇلان مارايىم باس-كوزگە قاراماي اتقا جايداق شاباتىن تەلپەكباي ەمەس. قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىنىڭ قانت قىزىلشاسى جانە ونىڭ ونىمدەرىمەن اينا­لى­سا­تىن ءبولىمىنىڭ پروفەسسور, اكادەميكتەرىمەن اقىلداسادى, شار­داراعا شاقىرادى. جەردىڭ قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە بەيىم, بەيىم ەمەستىگىن انىقتايتىن سىناماسىن الدىرادى. بۇل 2008 جىلداردىڭ ورتاسى ەدى. شارداراعا ارنايى شاقىرتۋمەن مولدوۆيا, گەرمانيا مەملەكەتتەرىنەن عالىمدار ات شالدىرادى. ءبارى ماقۇلدانعاننان كەيىن عانا جاركەنتتەگى جوعارى ساپالى قانت قىزىلشاسىنىڭ ۇرى­عىن وسىرەتىن “قامقورلىق” شارۋا­شىلىعىنا تاپسىرىس بەرىلەدى. قانت قىزىلشاسى – تەك قانت قانا ەمەس. ودان كونديتەرلىك, فار­ماتسەۆتيكالىق ونىمدەر ايى­رى­لادى, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تى­نى­سىن اشادى. قالدىعى – بوردا­قىلاۋعا قويعان مالدىڭ قابىر­عا­سىنا سۇبە بايلايتىن قۇندى ازىق. ءتۇيىپ ايتساڭىز, ىشكى نارىقتىڭ كەرەگىن قامتاماسىز ەتەتىن, وزگەگە جالتاقتاتپايتىن, ينۆەستيتسيانى سىرتقا شاشپايتىن ءونىم. ەلدە جاقسى ءىس كورسەك, ءوزىمىز جاساپ جاتقانداي قۋانىپ, ءسۇيىنشى سۇراۋعا دايىن تۇراتىن باسىمىز وڭتۇستىكتە العاش رەت قانت زا­ۋىتىن سالعالى جاتقان كاسىپكەر كەلىنشەككە سۇيسىندىك. بۇل – وڭاي تىرلىك ەمەس ەكەن. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ىشىندە اۋىلدار ازىپ-توزىپ, ەلدىڭ الدى اۋدان ورتالىعىنا بارۋعا اقشا تاپپاي قىسىلعاندا “ەتىڭ ءتىرى عوي, ءبىزدى ولتىرمەسسىڭ, ۇلەسى­مىز­دى قولىڭا الىپ, تىرلىك جاسا” دەپ 80 ءتۇتىن سەنگەن ۇلجالعاس تاستانوۆا وزىمە سەنگەن اعايىننىڭ قو­لىن اققا جەتكىزەمىن دەپ پايداسى مول قانت زاۋىتىن سالۋعا تاۋەكەل ەتىپتى. سەمەي قالاسىندا توقتاپ تۇرعان قانت زاۋىتىن ساتىپ الىپ, شارداراداعا اكەلگەن. تاشكەنتتەن ارنايى مامان شاقىرتقان. الماتىداعى جەڭىل ونەركاسىپ ينس­تيتۋتىنىڭ تەحنولوگ-مامان­دا­رى­نىڭ ماقۇلداۋىن العان. ايتسە دە كۇنى ەرتەڭ ەلدىڭ اۋ­زىن قازاقستاندىق ءتاتتى ونىمدەرگە جەتكىزەتىن زاۋىت قارجى قيىند­ى­عىنان قۇتىلا الماي تۇر. زاۋىت اياعىنان تولىق ءجۇرىپ كەتۋى, كەرەك-جاراعى ءۇشىن 16 ملن. تەڭگەدەي قا­راجات كەرەك. بىلاي قاراساڭ, اق­شانىڭ بۋىنا پىسكەن ءبىر قالتا­لىنىڭ شەتەلگە ءبىر شىققاندا شاشىپ قايتاتىن قارجىسى. زاۋىت العاشقى جۇمىسىن باستاپ كەتۋگە 8,5 ملن. تەڭگە بولسا دا جەتەدى. بىراق, «ماكسيمۋم» ايماقتىق ين­ۆەستيتسيالىق ورتالىعى بانكتە «8 ملن.-عا كەپىل بولاتىن دۇنيە­لە­رىڭىز بولسا سۇراعان قارجىڭىزدى بەرەمىز” دەر. سەرىكتەستىكتە كەپىلگە قوياتىن­داي 17 ءۇي, 40 گەكتار سۋارمالى جەر, سىرى ۇشقان دەمەسەڭىز جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان قانت زاۋىتىنىڭ قوندىرعىلارى بار. ساۋىسقانداي ساق, ەكى شوقىپ, ءبىر قاراپ ۇيرەن­گەن, تالاي رەت اۋىزدارى كۇيگەن بانكتەر, ينۆەستيتسيا ورتالىعى مۇنى دۇنيە دەپ سانامايدى. سوندا قالاي؟ ەلباسى شاعىن جانە ورتا كاسىپ – ەكونوميكانىڭ ءتىنى. كوپتەگەن مەملەكەتتەردى داعدارىس جاعداي­ىندا توقتاپ قالعان الىپ كونتسەرندەر ەمەس, وسى شاعىن بيزنەس قۇتقاردى. ءبىز دە وسى سالاعا با­سىمدىلىق بەرۋىمىز كەرەك دەيدى. ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاعان قارجى ورتالىقتارى كۇنى ەرتەڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءبىر كەمتىگىنە تىعىن بولعالى تۇرعان بيزنەس جوباسىنا كوزىلدىرىك استىنان قا­راماي, باتىل قولداسا بولار ەدى. دەپ ويلايمىز عوي ءبىز. بىراق, “قار­جى جوق, شارام قايسى” دەپ وتىرعان ۇلجالعاستى كورمەدىك. “قار­جى تابامىن, كۇزگە دەيىن زاۋ­ىتتى ىسكە قوسامىن” دەيدى. جاقسى تىلەك ىستەيدى. شارداراعا ساپاردا ءبىراز شا­رۋا­شىلىقتاردى ارالادىق. جەكە كاسىپكەر ك.جۇماباەۆتىڭ كۇرىش اقتاۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلۋعا داي­ىن. قوندىرعىسى جاڭا, شۆەيتساريا تەحنولوگياسى بويىنشا جۇ­مىس جاسايدى. كۇرىش – شارداراعا تاڭسىق ەمەس. كەڭەس وداعى كەزىندە بۇكىل­وداقتىق رەكوردتار دا الىنعان. سۇرانىسى جوعارى بولعان. ول وتكەن شاق. بۇگىنى – جاقسى. اۋدان اكىمى كۇرىش پەن ماقتا داقىلدارىنىڭ كوپ جىلدىق تابىستارىن سالىس­تىر­­­عاندا كۇرىشتىڭ پايداسى مول ەكەنىن ايتادى. تۇبىندە “قاز­اگ­رو­يننو­ۆا­تسيا” مەكەمەسىمەن بىرلەسىپ باياعى جوعارى سورتتى كۇ­رىش­تەردىڭ تۇقى­مىن ايىراتىن كۇ­رىش ينس­تي­تۋ­­تىن اشپاق نيەتتە. ديقاندار ىنتالى. جۇمىس ساپارىندا بىزبەن بىرگە شاردارا گەس-ءنىڭ پرەزيدەنتى, وب­لىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قۇدايبەرگەن ەرجانوۆ بىرگە بول­دى. حالىق قالاۋلىسى ەلگە دەگەندە ەرەك تۇراتىن ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەكەن. اۋدان اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ, ەسكى قۇرىلىستاردىڭ ەسەبىنەن جەتى ءۇي كوتەرۋگە كومەكتەسىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە جەتى وتبا­سىن­دا قونىس تويى تويلانعان. شار­دارادا ەلگە كەرەك دەگەندە بەلسەنىپ شىعاتىن ازاماتتار كوپ. ىرىس الدى – ىنتىماق دەگەن وسى عوي. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شاردارا اۋدانى.