– فاريزا اپا, كەزىندە ءسىزدىڭ الماتىعا قىزمەتكە كەلۋىڭىزگە دىنمۇحاممەد قوناەۆ قامقورلىق جاساپتى دەگەندى ەستيمىز. ۇلكەن كىسىنىڭ ءورىسىڭىزدىڭ كەڭەيۋىنە قانداي ىقپالى بولدى؟
– جۇرت سولاي دەپ ايتادى دەيدى. قازاق ەلىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ “فاريزا وڭعارسىنوۆانى الماتىعا الدىرىڭدار” دەمەگەنى ايدان انىق, ويتكەنى مەنى بىلمەيدى. قازاقستاننىڭ سوناۋ باتىسىندا ءتيىپ-قاشىپ ولەڭ, ماقالا جازىپ جۇرگەن قىز بالانى ول كىسىنىڭ ءبىلۋى دە مۇمكىن ەمەس قوي. بىراق كەيىن ول اعامىزدىڭ مەنىڭ اقىندىق تاعدىرىما ۇلكەن قامقورلىعى بولعانى راس.
– حالىق قادىرلەيتىن اياۋلى تۇلعا د.قوناەۆ كەزىندە “قانداي قالامى جۇيرىك جۋرناليست قىزدار بار؟” دەپ سۇراعاندا, اعىنان جارىلىپ, ول كىسىگە ءسىز تۋرالى ايتقان كىم؟ تازا تالانتتى تاپ باسىپ تاني بىلگەن ءتۋرابيدىڭ ونەگەسىن وزدەرىنە ۇلگى تۇتا ءجۇرۋى ءۇشىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ونداي ازاماتتار تۋرالى دا بىلە جۇرگەنى ءجون سەكىلدى…
– مۇنىڭ راس. ول كەزدە ءبىر اۋىلدان بەلگىسىز جاس شىعارماشىلىعىمەن كورىنە باستاسا, استاناداعى زيالى قاۋىم بىردەن بايقاپ, كادىمگىدەي كوڭىل بولەتىن, ول جاستى قاتارعا قوسىپ جىبەرۋگە نيەت, كومەكتەرىن ايامايتىن. جانە قازىرگى كەزدەگىدەي ءجۇز, رۋ دەگەننەن جۇرت اۋلاق بولاتىن.
كەيىن ەستۋىمشە, قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شاعىن ءبىر وتىرىسىندا دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى “باسقا رەسپۋبليكالاردا بالالار باسىلىمدارىن قىز-كەلىنشەكتەر باسقارادى, ال بىزدە ىلعي جىگىتتەر وتىر. قازاقتا نەلىكتەن جاقسى جۋرناليست قىزدار جوق؟” دەسە كەرەك. سوندا ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىن باسقاراتىن ساپار بايجانوۆ پەن سول ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرى كاكىمجان قازىباەۆ اعالارىمىز: “قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارىنداعى “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ ءتىلشىسى وڭعارسىنوۆا دەگەن قىز بار, گازەت بەتىن بەرمەيدى – جازادى دا جاتادى” دەپتى. ديمەكەڭ “ەندەشە, الدىرىڭدار, بالالار گازەتىنە رەداكتور بولسىن” دەگەن ۇسىنىس ايتىپتى.
مەن ول جىلدارى اتىراۋ قالاسىندا تۇراتىنمىن. “لەنينشىل جاس” قولدان-قولعا ءتۇسپەيتىن گازەت, وعان مەنشىكتى ءتىلشى ەتىپ العان شەرحان مۇرتازا اعامىز ەدى, ال كەيىن ول گازەتتىڭ رەداكتورى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ دەگەن كورنەكتى جۋرناليست, جازۋشى ازامات بولدى.
جوعارىدا اتتارى اتالعان اعالارىمىزدىڭ ءبارىنىڭ دە قامقورلىعىن, شىعارماشىلىعىمدى ەشقانداي الىس-بەرىسسىز قولداعاندارىن, ماعان سەنىم ارتقاندارىن ەشقاشان ۇمىتپايمىن. باسقا ادامداردىڭ سەنىمىن سەزىنۋ – كۇننىڭ شۋاعى سەكىلدى ادامعا ەرەكشە قۋات بەرەدى.
ول جىلدارداعى ۇلكەندەردىڭ كەيىنگى جاستارعا دەگەن قادىر-قۇرمەتى, جاناشىرلىق كوڭىلى ەرەكشە ەدى.
مىسالى, مەن “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنە رەداكتور بولىپ كەلدىم. الماتىدا تۋعان-تۋىسقان جوق. “جەتىسۋ” قوناق ۇيىندە جاتامىن. از-مۇز تانيتىندارىم – “لەنينشىل جاستىڭ” قىزمەتكەرلەرى. مەنى العاش قوناققا شاقىرعان مارقۇم سەيداحمەت اعا بولدى. ودان كەيىن كارىباي احمەتبەكوۆ ەدى. كارىبايدىڭ كەلىنشەگى ورىنكۇلمەن دوس بولىپ كەتتىك.
ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءادي ءشارىپوۆ اعامىز تەلەفون شالىپ: «ەرتەڭ ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ قوناق بول, قالقام, جازۋشى-اقىن اعالارىڭ كەلەدى, تانىساسىڭ», – دەمەسى بار ما!
جازۋشىلار وداعىندا بىرەر مارتە كورگەنىم بولماسا, ول كىسىمەن تانىس ەمەسپىن. تاڭ-تاماشا قالدىم. ۇيالا-ۇيالا باردىم. كلارا جەڭگەي ءوزىمنىڭ زامانداسىم ەكەن. ىلعي ىعاي مەن سىعاي اعالار وتىر. عابيدەن, عابيت, جۇبان, سىرباي اعالارىمىز. ولاردىڭ اراسىندا شۇيكەدەي بولىپ مەن دە جايعاستىم. ءادي اعا مەنىڭ ماقالا-ولەڭدەرىمدى وقىپ جۇرەدى ەكەن, شاماسى سۇراستىرىپ بىلگەن سەكىلدى قايدان كەلگەنىمدى. اعالارعا تانىستىردى, “تالانتتى بالا” دەپ باعا بەردى.
قازىر ويلاپ وتىرسام, ەرتەگى سەكىلدى. نە دەگەن كەڭدىك, نەتكەن باۋىرمالدىق دەسەڭىزشى...
– ەستۋىمىزشە, 50 جاسقا تولعان تويىڭىزعا, ول كەزدە ۇيدە وتىرعان ديمەكەڭدى شاقىرا بارعانىڭىزدا, ول كىسى: “مەن بارسام, ساعان كەسىرىم تيەر” دەپ, تارتقىنشاقتاعان سياقتى. سوندا ءسىز: “مەن ەشتەڭەدەن قورىقپايمىن” دەپ جاۋاپ بەرگەن كورىنەسىز.
– ديماش اعانىڭ ءۇيىن بالعابەك, سەيداحمەت اعالاردان قاي جەردە تۇراتىنىن سۇراپ الىپ, ىزدەگەنىم دە, بارعانىم دا راس. الماتىنىڭ ورتالىعىندا تۇرادى ەكەن, ماشينانى شارباقتان الىسىراققا توقتاتتىق, ءبىر جاساڭ ارىقشا جىگىت كىم ەكەنىمىزدى, قايدا كەلە جاتقانىمىزدى سۇرادى. مەنىڭ اتى-ءجونىم, جۇمىس ورنىم, تەلەفوندارىم جازىلعان كىشكەنە قاعازىم (ۆيزيتكا) بار ەدى – بەردىم, الگى جىگىت ۇيگە كىرىپ, كەشىكپەي قايتا شىقتى دا:
– ءجۇرىڭىز, – دەدى ادەپپەن.
ءۇيدىڭ كىرەبەرىس بولمەسىندەگى ەسىكتىڭ وڭ جاق بوساعاسىندا ديماش اعاي, ەسىكتىڭ سول جاعىندا زۋحرا جەڭگەي تۇر ەكەن. اعايمەن امانداسىپ, سوسىن جەڭگەمىزگە بۇرىلا بەرىپ ەدىم, ول كىسى باس سالىپ قۇشاقتاعان كۇيى كوزىنە جاس الىپ: – امانسىڭ با, اينالايىن! باياعىدان بەرى نەعىپ كورىنبەي ءجۇرسىڭ؟ – دەپ قۇشاعىنان بوساتتى دا, ەكى قولىمدى ۇستادى. – مىنا ديماش اعاڭ تالاي قازاققا, ورىسقا, تاتارعا جانە باسقالارعا كومەكتەستى. سول كەزدە سەن كورىنبەدىڭ عوي… تەلەديداردان ديماشتى اراشالاپ سويلەدىڭ, “جەتىسۋ” گازەتىندەگى ينتەرۆيۋىڭدە دە جاقسى ايتىپسىڭ, وقىدىق. ديماش اعاڭ ساعان ەشقاشان جاقسىلىق جاساماسا دا, سەن ەشكىمنەن قورىقپاي, ونىڭ اق, ادال ادام ەكەندىگىن حالىققا ايتىپ, جاريا ەتتىڭ, قالقام! – دەپ كوزىنە تاعى دا جاس الدى.
– جىلاعاندى قويۋ كەرەك… قانە, فاريزا, مىناۋ مەنىڭ كابينەتىم, سوندا وتىرايىق, – دەپ ديماش اعا جەڭگەمىزدىڭ قولىنان ۇستاپ, ەسىگى اشىق تۇرعان بولمەنى نۇسقاپ, ماعان جول بەردى.
بولمە شاعىن ەكەن. شىلىم تۇتاتاتىن نەشە ءتۇرلى وتتىق, كىتاپتار سالىنعان شكاف, باسقا نە بار ەكەنىن تاپتىشتەپ قاراپ تۇرۋعا ىڭعايسىزداندىم دا, كرەسلوعا وتىرعاننان كەيىن:
– زۋحرا جەڭەشە, الگىندە “ديماش اعاڭ ساعان جاقسىلىق جاساعان جوق” دەدىڭىز. ەگەر اعانىڭ قامقورلىعى بولماسا, مەن الماتىدا ءبىر جۋرنالدىڭ رەداكتورى بولىپ جۇرەر مە ەدىم. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, بۇكىل ەلىمىزگە باسشى, حالىققا قامقور بولعان ادامعا “ماعان جاقسىلىق جاسامادى” دەپ اركىمنىڭ كىنا تاعۋى قىلمىس قوي, – دەدىم.
– جەڭگەڭ ازداپ سىرقاتتانىپ ءجۇر, امانبىز, – دەپ اعا زۋحرا جەڭگەيگە قارادى, – داستارقان جايعىز (اتىن ۇمىتتىم, الگىندە باعانا دالادا مەنى قارسى العان ارىقشا كەلگەن قاراتورى جىگىتتىڭ اتىن ايتتى, ەسىمىنىڭ ەكىنشى بولىگى عالي ەكەنى ەسىمدە قالىپتى, شاماسى كگب-نىڭ وكىلى بولار دەپ ويلادىم), فاريزا ءدام تاتىپ كەتسىن, – دەدى.
مەن كەلگەن شارۋامدى ايتتىم.
– جاسىمىز جەر ورتاسىنا جەتىپ قالىپتى. ءوزىم كەرەمەت بولىپ تۋعان اداممىن دەۋدەن اۋلاقپىن. ءوزىڭىز سەكىلدى اعالاردىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا ادەبيەتتە, جۋرناليستيكادا ازدى-كوپتى ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىز. جەلتوقساننىڭ 25-ءى – تۋعان كۇنىم. 23 جەلتوقساندا ءالىم كەلگەنشە داستارقان جايۋعا ازىرلەنىپ ءجۇرمىن. سىزدەردى سول داستارقاننىڭ تورىندە وتىرسىن دەپ شاقىرا كەلدىم. وندا اقىن-جازۋشى اعالارىم, زامانداس, باۋىرلارىم بولادى, – دەپ, شەتىنە سۋرەتىمدى سالعان شاعىن شاقىرۋ قاعازىمدى ۇسىندىم. اعاي قاراپ, سوسىن ورنىنان تۇرىپ, كىتاپ سورەسىنە سۇيەپ قويدى.
– دۇرىس, اينالايىن, دەنىڭ ساۋ بولسىن. بىراق وسى كەزدە مەنى شاقىرعاننان وزىڭە زيان كەلۋى مۇمكىن, قاراعىم, بىزگە رەنجي كورمە, – دەدى.
– اعا, ءسىزدى شاقىرىپتى دەپ ەسى دۇرىس ادام ايىپتاماس, كوپ بولسا, بالالار جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورلىعىنان الىپ تاستار, مەن ودان قورىقپايمىن, – دەدىم.
زۋحرا جەڭگەي بولمەدەن شىعىپ كەتتى دە, كەشىكپەي قايتا ورالدى.
– ۇلكەن راحمەت, قالقام, جاقسىلىق ساتىلمايدى. قولىنان كەلسە, جاقسىلىق جاساۋ – ادامنىڭ بورىشى. ءبىز دالاعا كوپ شىقپايمىز قازىر, ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ دەنساۋلىعىم ونشا ەمەس. مىنا جۇزىك پەن سىرعانى ساعان سىيلاعالى وتىرمىن, تاقپاساڭ دا, ءبىزدىڭ كوزىمىزدەي كورەرسىڭ, – دەپ جەڭگەمىز الگىلەردى قولىما ۇستاتىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى.
اس ىشەتىن بولمە دە ونشا ۇلكەن ەمەس ەكەن. الگى جىگىت داستارقان جاساپ قويىپتى. ءسۇت قۇيعان ءشاي دە كەلدى.
راحمەت ايتىپ تۇرايىن دەپ جاتقاندا, ديماش اعا:
– زۋحرا, قازاق قۇرمەتتى قوناق كەلگەندە ەت اساتىن ەدى, ۇيات بولدى عوي فاريزانىڭ ءشاي عانا ءىشىپ كەتكەنى, – دەدى ك ۇلىمسىرەپ.
مەنىڭ اۋزىما ىلە-شالا مىنانداي سوزدەر كەلە قالعانى:
– وي, اعا, وقاسى جوق. مەنىڭ ءسىزدىڭ ۇيگە كەتكەنىمدى بىلەتىن ءبىر توپ ادام رەداكتسيادا كۇتىپ وتىر. “جەڭگەمىز ەت اسا قويمادى, بىراق اعا-جەڭگەمنىڭ ساۋلىقتارى جاقسى ەكەن, باس-باسىڭا سالەم ايتتى” دەيمىن ولارعا, – دەدىم.
ەكەۋى مەنىڭ ازىلىمە ك ۇلىپ, ءماز بولىستى.
– سول جۇزىكتى ۇنەمى تاعىپ جۇرەسىز بە؟
– تاعىپ جۇرمەيمىن. جالپى مەنىڭ ساقينا, سىرعا سەكىلدى جالتىراقتاردى تاعۋعا اۋەستىگىم جوق. بىراق زۋحرا جەڭگەمىزدىڭ ساقينا, سىرعاسى مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ زايىبى سارا الپىسقىزى يىعىما جاپقان بۇرشىكتى جىبەك ورامال – ءبىزدىڭ ۇيدەگى قاسيەتتى بۇيىمدار. بالالار, نەمەرەلەر – ءبارى دە سولاي قابىلدايدى.
ال, مەنىڭ سول 50 جىلدىعىمدى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ورىن ىزدەگەنىمنىڭ ءوزى ءبىر حيكايا.
جازۋشىلار وداعى ءۇنسىز. مەن تۋىپ-وسكەن گۋرەۆ /قازىرگى اتىراۋ/ وبلىسى ءتىپتى جەدەلحات جىبەرۋگە دە جارامادى. مۇقاعالي اعامىزدىڭ:
– بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم, وي, ءپالى-اي,
مىنا حالىق نەعىپ جاتىر تويلاماي؟! – دەگەنىندەي, ءوزىم قازاق ءۇشىن تاۋ قوپارىپ, قىزمەت قىلعان ادامعا ۇقساپ ىشىمنەن دارداي بولىپ ءجۇرمىن. مەنىڭ جانىمدا كىلەڭ تالانتتى جاستار. مەيىرحان اقداۋلەتوۆ, ءداۋىتالى ستامبەكوۆ, وتەگەن ورالباەۆ, اشىربەك كوپىشەۆ, سەرىك تومانوۆ. داستارقاندى باسقارۋ ءۇشىن زەينوللا قابدولوۆ اعام مەن سەرىك ءابدىراحمانوۆ باۋىرىما ءوتىنىش ايتتىم. سەرىك ءىنىم: – ومىردە توي باسقارىپ كورگەن ەمەسپىن, – دەپ ءبىراز قاشقاقتاپ, سوسىن كوندى.
سەرىككە قولقا سالعان سەبەبىم, كولبيننىڭ تۇسىندا ونى رەسپۋبليكا جاستار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنان ورىنسىز الىپ تاستادى. جاستار سەرىكتى جاقسى كورەدى. مەن دە جاقسى كورۋشى ەدىم. ول قۇرىلىس مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن. مەنىڭ داستارقانىما كەلەتىن اقىن-جازۋشىلار, سولاردىڭ الدىندا كورىنسىن, كوڭىلى كوتەرىلسىن دەگەن ويىم عوي.
تاۋ جاقتاعى ءىشى كيىز ۇيگە ۇقساعان, ءدوڭگەلەك مەيرامحانانىڭ جاڭادان ىسكە قوسىلعان كەزى. كەز-كەلگەن ادام ول جەردە جيىن-توي وتكىزە المايدى, سەبەبى رۇقسات بەرەتىن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءىس باسقارماسى. ونىڭ باسشىسى, ۇمىتپاسام, كراشەننيكوۆ دەگەن كىسى.
سوعان تەلەفون سوقتىم.
– مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءماسكەۋدە. سول كىسىنىڭ رۇقساتىنسىز بەرە المايمىن. دەگەنمەن ماسكەۋگە تەلەفون شالىپ كورەيىن, – دەدى. ەرتەسىنە ۇيگە تەلەفون شالىپ, رۇقسات بەرىلگەنىن ايتتى.
– دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى ءوزىڭىزدى الماتىعا الدىرعان ۋاقىتتا قابىلداۋىندا بولدىڭىز با, كەزدەستىڭىز بە؟
– الماتىعا كەلگەننەن كەيىن ديمەكەڭ قابىلداعان جوق. مەنى الماتىدا الدىمەن قابىلداعان قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وزبەكالى ءجانىبەكوۆ اعامىز. ساتتار يماشەۆ دەگەن ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيالىق حاتشىسى, ونىڭ الدىندا ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پلوتنيكوۆ قابىلدادى. ودان كەيىن ماسكەۋگە جىبەردى. بۇكىلوداقتىق لەنينشىل جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىندە قازىرگى بەلگىلى اقىن, كەيىن “يۋنوست” جۋرنالىنىڭ بىرنەشە جىل باس رەداكتورى بولعان اندرەي دەمەنتەۆ ەكەن, اۋەلى سول تانىسىپ, ءجون سۇرادى.
مەن الماتىدا وقىعان ادام ەمەسپىن, سوناۋ رەسەيمەن ىرگەلەس جاتقان باتىس ايماقتان كەلدىم. جانە سامولەتتەن تۇسە سالىپ, رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنتاعىنا وتىرا كەتتىم. بالالار گازەتى بولسا دا, رەسپۋبليكالىق گازەت. ەكى ايدان كەيىن ەكى ءبولمە ءۇي بەرىلدى. مارالباي, ابىشتەر پالەن جىل جالدامالى پاتەردە ءجۇرىپ, ءۇي-جايعا سوسىن بارىپ يە بولعان. ديمەكەڭ قابىلداعان جوق. بىراق حات جازىپ حابارلاسقانىم بار.
الماتىلىق زامانداستارىمىزدىڭ ءبىرقاتارى “بۇل كىمنىڭ پەرىشتەسى بولدى ەكەن” دەپ سىرتتاي كورسەتپەسە دە, ىشتەي جاقتىرا قويماعان سىڭايلى. بىرەۋلەرىنىڭ “الماتىدا جۋرناليست جەتپەگەندەي…” دەپ كۇڭكىلدەسەتىندەرىن دە سىمسىز تەلەفوندار جەتكىزىپ ءجۇردى.
ءبىر كۇنى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە شاقىرتىپ, ەكى بەت قاعازعا مەنى جامانداپ ديمەكەڭنىڭ اتىنا جازىلعان حاتتى كورسەتتى. اتى-ءجونى جوق. “مىنەزى جامان, قاراۋىنداعىلارعا قاتال, ەشكىمدى مەنسىنبەيدى جانە “بارىڭدار, كوكەلەرىڭە ايتىڭدار – مەن قورىقپايمىن” دەپ شىرەنەدى…” مىنە, سول حاتتاعى وسىنداي سوزدەردى ەستىپ, نە بولعانىمدى بىلمەدىم. رەداكتسيادا جەپ قوياتىنداي قاراجات جوق – بۋحگالتەريا ورتالىق كوميتەتتىڭ باسپاحاناسىنا قارايدى.
مەن ورتالىق كومسومول كوميتەتىنە بارىپ, زاكاش كاماليدەنوۆ اعامىز ءبىرىنشى حاتشى بولاتىن, سول كىسىگە ارىز جازىپ بەردىم. مەن الماتىعا سۇرانىپ كەلگەنىم جوق. مۇنداي سوزدەردى ەستىگەنشە, اۋىلعا بارىپ مۇعالىم بولعانىم جاقسى… ارىزدىڭ ماعىناسى وسى.
ول كىسى جىلى قابىلداپ, بۇلاي بولمايدى, ءسىز جاۋاپتى قىزمەتتەگى ادامسىز دەپ ارىزىمدى قابىلدامادى.
شىعىپ كەلە جاتسام, كوشەدە ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىز بىرەۋمەن سويلەسىپ تۇر ەكەن. سالەم بەردىم. قاسىنداعى كىسى كەتكەسىن ابەكەڭە جاعدايىمدى ايتتىم.
– ەندەشە, ديمەكەڭە قىسقاشا حات جاز. مەن كومەكشىسىنە اپارىپ بەرەيىن, – دەدى اعامىز.
“ديماش اعا, مەنىڭ استاناعا كەلىپ, بالالار گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولۋىم ءسىزدىڭ قامقورلىعىڭىزدىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. ءبىرەۋلەر ۇستىمنەن مەنىڭ دىمىمدى قويماي سىناپ, اتى-ءجونىن ايتپاي حات جازىپتى. مەن ادال جۇرەتىن اداممىن. استاناعا شاقىرعان سوڭ كەلىپ ەدىم. ءۇنسىز كەتىپ قالۋىم دۇرىس ەمەس دەگەن ويمەن الدىڭىزدان وتەيىن دەپ وسى حاتتى جازدىم” دەپ جازدىم دا, حاتتى ابەكەڭە اپارىپ بەردىم.
ءبىر كۇن وتكەندە “قازاقستان پيونەرى” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا دىنمۇحاممەد احمەت ۇلىنىڭ كومەكشىسى, جازۋشى ۆلاديسلاۆ ۆلاديميروۆ تەلەفون شالدى.
– فاريزا, مازاسىزدانباڭىز, ديماش احمەت ۇلى “جازىقسىز شابۋىلدى قىسقارتۋ كەرەك” دەگەن پىكىر جازدى, – دەدى.
وسىدان كەيىن مەنىڭ سوڭىما تۇسكەندەردىڭ اۋىزدارىنا قۇم قۇيىلدى.
بۇگىن ويلاپ وتىرسام, ول دا ءوز الدىنا ءبىر حيكايا ەكەن.
ال, ديماش احمەت ۇلىنىڭ وزىمەن الماتىعا كەلگەسىن بىرنەشە جىلدان كەيىن, انىقتاپ ايتسام, 1981 جىلى ءوزىم وتىنىشپەن كىرىپ, كەزدەستىم. كەڭدەۋ پاتەر سۇراۋ ءۇشىن. ماعان رەداكتور بولىپ كەلگەندە ەكى بولمەلى پاتەر بەرىلگەن. جالعىز اعام قايتىس بولعانىن, سوڭىندا شيەتتەي بالالارى قالعانىن, مەنەن باسقا قامقورشى تۋعان-تۋىس جوق ەكەنىن ايتتىم. ولاردى قاناتتاندىرۋ ءۇشىن قولىما العىم كەلەتىنىن جەتكىزىپ, ۇلكەن پاتەر سۇرادىم. سول بويدا ورتالىق كوميتەتتىڭ ءىس باسقارماسىنىڭ باستىعى ستاتەنيندى شاقىرىپ الىپ, ورتالىقتان ءتورت بولمەلى پاتەر بەرىلسىن دەپ تاپسىردى. ءسويتىپ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ سالىنىپ ءبىتىپ جاتقان ادەمى كىرپىش ۇيىنەن پاتەر بەرىلدى. سول كىسىنىڭ مەيىرىمدى جۇزىنەن, جاناشىر جاقىن اعاداي جىلى قابىلداۋىنان كەيىن “مەيىرىم” دەگەن ولەڭ جازىپ ەدىم. ول كەزدە مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بايكەن ءاشىموۆ اعامىز. ماعان ءىس باسقارماسى ءۇيدىڭ ەڭ سوڭعى بەسىنشى قاباتىنان پاتەر بولگەن ەكەن, بايكەن اعاي:
– قىز بالانى نەگە سوڭعى قاباتقا قۋاسىڭدار, ءۇشىنشى قاباتتان بەرىلسىن! – دەپتى. كەيىن بايكەن اعانىڭ قولىنان ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن الدىم. سوڭعى جىلدارى باقىت اپامىز, بايكەن اعامىزبەن ءجيى ارالاسىپ كەتتىك. ەكەۋى دە قازاقتىڭ سيرەك تۋاتىن پەرزەنتتەرى ەدى عوي.
ال, ديمەكەڭمەن تاعى ءبىر كەزدەسكەنىم ەسىمدە.
بۇل 1987 جىل بولاتىن. لەنين اتىنداعى سارايدا (قازىر رەسپۋبليكا سارايى) وتەتىن ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا مەنى دە شاقىرعان ەكەن. مەن الدىڭعى كۇننىڭ كەشىندە امەريكادان كەلگەن ەدىم. كومسومولدىڭ تۋريستىك جولداماسىمەن قازاقستاننان ءبىر توپ ادام ماسكەۋ ارقىلى نيۋ-يورك, بوستون, ۆاشينگتون قالالارىندا بولىپ كەلگەنىمىز سول ەدى.
باردىم. ون جەتىنشى قاتارداعى ىلعي كەمپىر-شالدارمەن قاتار ماعان دا ورىن ءتيىپتى. ءوزىم جولدان جانە ۋاقىت ولشەمىنىڭ الشاقتىعىنان شارشاپ ارەڭ وتىرمىن. پرەزيديۋمدا كىلەڭ ىعاي مەن سىعاي. ءبىر كەزدە سالتاناتتى جيىننىڭ نەگىزگى ءبولىمى اياقتالىپ, ءۇزىلىس جاريالاندى. جۇرت جوڭكىلىپ زالدان شىعا باستادى. مەن دە الدىمداعىلاردىڭ سوڭىنان ەرىپ كەلەمىن. الدىڭعى جاققا قاراسام, تاۋداي بولىپ ديماش اعا كەلە جاتىر. ادامدار ونىڭ جانىنان ولاي دا, بىلاي دا ءوتىپ جاتىر. مەن ءوز قاتارىمنىڭ شەتىنە جەتىپ, تۇرا قالدىم. سوڭىمداعىلار ماعان كەيىستىك ءبىلدىرىپ, “نەگە جۇرمەيسىز!” دەپ جاتىر. مەن تۇرا بەردىم.
پەندەلەردىڭ زەردەسىزدىگىنە, بۇرىن ديمەكەڭنىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋعا, ءتىپتى انانداي جەردەن كورۋگە زار بولىپ جۇرگەندەردىڭ بۇگىن ونىڭ جان-جاعىنان يتەرمەلەپ ءوتىپ جاتقاندارىنا ىزالانىپ, كوزىمە جاس كەلدى.
ديمەكەڭ جاقىنداپ قالدى. مەن ادامدارعا جول بەرمەي تۇرىپ الدىم. اعا مەنى كورىپ كەلە جاتىر ەكەن. جاقىن كەلىپ ءسال كىدىردى دە, سول قولىمەن يىعىمنان قۇشاقتاپ:
– امانسىڭ با, اينالايىن! نەگە جۇرمەي تۇرسىڭ؟ – دەدى. مەن دە قاتارلاسىپ جۇرە بەردىم.
– ءسىزدى كۇتىپ تۇرمىن, ديماش اعا! – دەدىم كوزىمدى ءسۇرتىپ.
– مەن كونتسەرتكە قاراماي كەتىپ بارامىن, جەڭگەڭ اۋىرىپ جاتىر, – دەدى فويەگە شىققاسىن.
سوسىن ءوزىم دە ۇيگە قاراي اياڭدادىم.
زۋحرا جەڭگەي قايتىس بولعاندا, باردىم, ارينە. ديماش اعامىزدى سوڭعى رەت سول وقيعانىڭ ۇستىندە كوردىم.
اعامىز دۇنيە سالعاندا قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ قالاي قايعىرعانىن كورسەڭىز عوي! ۇيىنەن شىعارىلعان ءمايىت كەڭسايعا جەتكەنشە كوشەنىڭ ەكى جاعىندا تۇرىپ قوشتاسقان جۇرتتىڭ تاستاعان گۇل شوقتارىنان اسفالت كورىنبەي قالدى.
بۇل – حالىقتىڭ ول كىسىگە دەگەن شىنايى ماحابباتىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.
1993 جىلى 23 تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ نۇرلان ءىنىم (ورازالين) تەلەفون شالدى. كوڭىلسىزدەۋ.
– اپكە, ديمەكەڭنەن ايىرىلىپ قالدىق, ەستىدىڭىز بە؟ – دەدى.
جۇرەگىم توقتاپ قالعانداي كۇيدەمىن. ەستىگەن جوق ەدىم.
– اعاڭىزعا ارناپ كوڭىلىڭىزدى بىلدىرەم دەسەڭىز, ءبىز باسۋعا ءازىرمىز, – دەگەنى.
ول جىلدارى نۇرلان “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولاتىن. مەن سوندا ديماش اعامىزعا ارناپ “دۇنيەدەن ءوتتى ءبىر الىپ” دەگەن مىنا ولەڭىمدى جازدىم:
دۇنيەدەن ءوتتى ءبىر الىپ,
دۇنيەدەن ءوتتى دارا اعا,
كوسەم بوپ, سوسىن سىنالىپ,
جايساڭدىقتان تايماي سوندا دا,
كەشىرىمدى بىزگە مۇرا عىپ,
ماڭگىگە كەتىپ بارا ما؟
قاراماي ما ەندى ول سوندا
ءوزىن تەربەتكەن دالاعا,
ءوزى شىرقاتقان قالاعا –
سىيماي تۇر مەنىڭ ساناما.
الاتاۋ, التاي, اتىراۋ,
قاراتاۋ, كوكشە, قازىعۇرت
قايعىدا بۇگىن جاتىر-اۋ,
جىراقتاعانداي جاز ءۇمىت.
كەمسەڭدەر بۇگىن قارتتارىم,
جىلاسا دا ولار جوق ايىپ.
بالالار تاستاپ دوپتارىن,
سىبىرلاسادى مۇڭايىپ:
“قايتىس بوپتى, – دەپ, – قوناەۆ”…
بارلاساڭ بۇگىن, سانالى ەل,
مەيىرىمنەن ودان كىم استى؟
ارتىقتاۋ بولسا “دانا” دەۋ,
كەمەڭگەر ەكەنى راس-تى.
جالپىلداپ ۇشقان كوپ قارعا
جانى مەن ءتانى نەگە ساۋ؟
توتەپ بەرگەنمەن وقتارعا,
جۇرەك تە تەمىر ەمەس-اۋ,
قيناماي, قيماي توقتالدى, ءا؟..
اينالام ءالى قاراڭعى,
ءومىرىم – سىنىعى جاسىننىڭ.
جازىقسىزدار مەن ادالدى
جازالاۋ – ءمانى عاسىردىڭ.
ۇمىتپەن شاشىم اعاردى,
اعىمنان جارىلىپ شاشىلدىم,
وكپەم مەن ىزانى جاسىردىم,
ارامزالارعا اشىندىم…
“قوش, – دەيدى ەلىڭ, – ارداعىم”,
اسىلدىڭ ورنىن كىم باسار؟
تۇلەكتەردى تالاي جالعادىڭ –
دالاڭنان ءالى-اق ءتۇن قاشار,
قاراڭعىلىقتى كۇن باسار,
جاسىلعا ورانار باعىمىز,
داناعا بۇيىرار تاعىڭىز.
ءجانناتتا بولعاي جانىڭىز!
رۋحىڭ, اپپاق ارمانىڭ
حالقىڭمەن ماڭگى ءبىر جاسار…
ءبىزدىڭ ادەبيەتكە كەلۋىمىز وپ-وڭاي بولا قويعان جوق. ونەر جولى ايتپەسە قيىن جول عوي ايەل زاتىنا. ادام قانشاما دانىشپان, دارىندى بولعانمەن, ونى حالقى, ورتاسى باعالاماسا, تاريح قۇمىنىڭ استىندا قالادى عوي. قازاقتىڭ تالاي دارىندىلارى وسىلاي جوعالعان.
مەنىڭ ومىرلىك, شىعارماشىلىق جولىمنىڭ بولۋى ارداقتى اعالارىمىز بەن اسىل زامانداستارىمىزدىڭ, قالىڭ وقىرمان باۋىرلارىمنىڭ قامقورلىقتارىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن.
اڭگىمە سەنىڭ جۇزىك پەن سىرعا تۋرالى سۇراقتارىڭنان باستالىپ كەتتى. كوڭىل بولگەندەرىڭە راحمەت.
– ولەڭىڭىزدە ايتقان ارمان-بولجامىڭىز كەلدى:
جاسىلعا ورانار باعىمىز,
داناعا بۇيىرار تاعىڭىز, – دەگەن جىر جولدارىڭىز شىنىندا دا پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىنعان ەكەن. ءبىر زامانداسىم: «اقىن دەگەن – كورىپكەل» دەپ ەدى, سول ءسوز شاماسى راس بولار. وسى ايتقاندارىڭىزدىڭ ءبارى تاريح قوي – ۇرپاقتار ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن ويمەن سىزگە ەل اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەلەردىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ماقساتىمەن بىرەر سۇراق قويىپ ەدىم, وعان اعىنان جارىلىپ جاۋاپ بەردىڭىز. ول ءۇشىن سىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءزامزا قوڭىروۆا.
