التىن ۇيا

قىرداعى قازاق بالاسىنىڭ ءبىلىم الۋىن مۇرات تۇتقان ۇلى اعار­تۋشى ىبىراي التىنسارين ال­عاش­­قى قوڭىراۋدى تورعايدا سوق­قانى بەلگىلى. 1864 جىلعى 8 قاڭ­تاردا اشىلعان بۇل ءبىلىم وردا­سىنا 14 قازاق بالاسى قابىل­دان­عان ەكەن. سودان بەرى ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە ۇلت ۇستازى سوققان دالا قوڭىراۋىنىڭ ءۇنى ۇزىلگەن ەمەس. سودان بەرى «الىپپە» دەگەن ايدىك كىتاپتىڭ الەمى: «كەل, بالالار, وقىلىق!» دەپ باستالادى. كارى تاريح وتكەن عاسىردىڭ با­سىنداعى كولحوزداستىرۋ جىل­دا­رىن­دا تورعاي اۋدانىندا ءبىر ورتا, ەكى ورتالاۋ مەكتەپتىڭ بول­عانىن راس­تايدى. اللانىڭ مەيىرىمى ءھام پەندەنىڭ پەيىلى تۇسكەنى شىعار, سول جەتى جىلدىق مەك­تەپتىڭ ءبىرى 1933 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە مەنىڭ تۋعان اۋىلىم كو­كالاتتا اشىلعان. العاشقى مەكتەپ ءۇيى اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ كۇ­شىمەن بوي كوتەرىپ, وعان البار­بوگەت ەسىمى بەرىلىپتى. سودان بەرى بۇل اتاۋ ءبىزدىڭ اۋىل­دىڭ تۇرعىن­دارىنىڭ جۇرەگىنە تىم جاقىن ءھام تىم ىستىق. ءبىزدىڭ وقۋشى كەزىمىزدە اۋىل اقساقالدارىمەن بولاتىن كەزدەسۋلەر ءجيى وتكىزىلىپ تۇراتىن. ءالى كۇنگە ەسىمىزدە, قابدەن جالعاس­با­ەۆ, بايدوس بەكمۇراتوۆ, قابدي سىز­­دىقباەۆ سىندى سوعىس ارداگەرلەرى تورىمىزدەن تابىلاتىن. بەيبىت زا­مان­نىڭ بالدىرعاندارى كەۋدەسى وردەن-مەدالگە تولى قۇي­ماقۇلاق شالدارعا قىزىعا قارار ەدىك. ولار دا ءبىر كەزدەرى ءبىز سي­ياق­تى وقۋشى بولىپ, وسى مەكتەپتە ءبىلىم العان ءبىرىنشى تۇلەكتەر ەكەنىن ماقتا­نىش­پەن ايتار ەدى. تەك, ولاردىڭ بىزدەن ايىرماشىلىعى – جەتى جىلدىقتى ءبىتىرىپ, ەندى ەسىن جيعان شاقتا قالامدى قارۋعا ايىرباس­تاعانى. بۇل كۇندە ولار­دىڭ ءبارى و دۇنيەلىك. 1971 جىلى ورتا مەكتەپ ءمار­تە­بەسىن يەلەنگەن ءبىزدىڭ ءبىلىم ۇيامىز باستاۋىن وسىلاي العان. بۇل – نازاربەك اقىن جىرلاپ ءوت­كەن «احمەت ۇشقان التىن ۇيادا­عى» ءبىر عانا مەكتەپتىڭ قىسقاشا تاريحى. مۇقا­عالي اقىنشا قاي­ىر­ساق: «تارىداي بولىپ كىرىپ, تاۋ­داي بولىپ شىق­قان», سول ال­تىن ۇيادان اتتانعا­نى­مىزعا بيىل 20 جىل. ال, ءبىز ءبىلىم العان قارا شاڭىراق – الباربوگەت ورتا مەكتەبى ءوز جىلناماسىنىڭ  40-شى جىلىن پاراقتادى. الباربوگەت ورتا مەكتەبى اش­ىل­عان جىلى العاشقى ديرەك­تور­لىق مىندەت الپىسباي تەمىربەكوۆ سىندى تاجىريبەلى ۇستازعا جۇكتە­لىپتى. ودان كەيىن بالعوجا اتى­عا­ەۆ, ابدىعالي سادەنوۆ, ەسقالي باي­بوسىنوۆ, ساپار شاحانوۆ, كۇ­لاش باتىربەكوۆا, سىرىم عارىپ­جانوۆ سىندى ماماندار ءار جىل­دارى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. مەك­تەپ­تىڭ تىزگىنىن ەسقالي بايبوسىن ۇلى ۇستاعان كە­زەڭ­دى جەمىستى جىلدار دەۋگە بو­لا­دى. الباربوگەت ورتا مەكتەبى ۇلت­تىق تاربيەنى شاكىرت جۇرەگىنە ۇيالاتۋدا «اتامەكەن» باعدارلا­ما­سىنىڭ ۇلتتىق جوباسى بايقاۋىنا بىرنەشە مارتە قاتى­ناسىپ, اۋدان­دىق, وبلىستىق باي­قاۋ­لاردا جە­ڭىم­پاز اتاندى. ەكى رەت رەسپۋب­لي­كالىق بايقاۋعا قا­تى­سىپ, باعالى سىيلىقتار مەن ماقتاۋ قاعازدا­رىنا يە بولدى. وسى مەكتەپكە باسشىلىق جا­سا­­عانداردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى سى­رىم عارىپجانوۆ بولاتىن. بو­لا­شا­عىنان كوپ ءۇمىت كۇتتىرگەن ما­مان جاس تا بولسا باس بولا ءبىلدى. ءتورت جىلداي ۋاقىت ديرەك­تور­لىق قىز­مەت­تى ابىرويمەن اتقار­دى. الايدا, توتەلەپ كەلگە اجالعا اراشا قاي­دان بولسىن, نەبارى 29 جاسىندا ومىردەن وزدى. سىرىم­نىڭ الدىنا قويعان ماقساتى دا كوپ ەدى. اۋىلعا جولىمىز ءتۇس­كەن­دە ارمانىن اقتا­رىپ ايتار ەدى. امال نە, ارتىندا جوسپارلاپ جۇرگەن تىڭ يدەيالارى اتقارىل­ماي قالدى. ۇستازدىق – ۇلى ۇعىم. ءبىز بۇل قاسيەتتى تۇيەباي ماقاجانوۆ, ەدىرەس ءالىموۆ, شاعيپ وڭجانوۆ, ءسۇ­لەيمەن قويانباەۆ, بوتاگوز اس­قا­روۆا, ەسقالي بايبوسىنوۆ, تى­نىش­كۇل بەكتەمىسوۆا, كادىرشىن دۇيسە­نوۆ سىندى اعا-اپالارى­مىز­دىڭ بو­يىنان كورىپ وستىك. وكىنىشتىسى سول, قازىر ەدىرەس, شا­عيپ, ءسۇ­لەي­مەن اعايلار ارامىزدا جوق. ولار ومىردەن وتكەنىمەن, ونەگەسى قالدى. ەلدە ەدىرەس اعايدىڭ ەسىمىن بىلمەيتىن شاكىرت كەمدە كەم شى­عار. «ايىبى» – ارۋ قالا ال­ما­تى­­دا قالماي ەلگە كەلگەندىگى. تا­لاي­لارعا ارمان بولعان قازمۋ-دە ءبىلىم ال­عان ەدىرەس اعاي ەلباسىنا دا ساباق بەرىپتى. ستۋدەنت كەزىندە ءون­دىرىستىك تاجىريبەمەن بالا نۇر­سۇل­تان وقي­تىن مەكتەپكە كەلگەن. بو­لا­شاق پرە­زيدەنت پەن ءبىزدىڭ ۇستا­زى­مىزدى تاعدىر وسىلاي جولىق­تىرعان. بىرنەشە ۇرپاق ءتالىمىن الىپ, ءتار­بيەسىن كورگەن مالىك بايما­عام­بەتوۆ, كەنجەسارى بەكقوجينا, ماي­­را انۋاربەكوۆا سىندى ۇستاز­دار كەيىنگى بۋىن ءۇشىن ارداگەرلەر سا­نال­­عانىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءشا­كىرت ساناسىنا ساۋلە قۇيىپ كەلەدى. ەندى وسى مەكتەپتىڭ العاشقى تۇلەكتەرى تۋرالى قىسقاشا بايان. تۇڭعىشتار تۇعىرىندا قازاق­ستان­­نىڭ حالىق اقىنى قونىسباي ءابىل باستاعان  كىلەڭ مارقاسقالار تۇر. ازا­مات ماعزۇموۆ – سول­تۇس­تىك قا­زاق­ستان وبلىستىق اۋرۋحا­ناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى, تولەۋحان يمانقۇلوۆ – ەلىمىزگە بەلگىلى ماتەماتيك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇلت­­تىق ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ ۇستازى, ساپار ابىلكاكىموۆ – تالىمگەر جۋرناليست, تانىمال باسپاگەر. بۇل ءتىزىمدى مەكتەپتى ءار جىلدارى بىتىرگەن تۇلەكتەرمەن تولىقتىرا تۇسسەك ارتىق ەتپەس. ەلگە تۇتقا بولارلىق ولاردىڭ ءبارى تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋى جولىن­دا ايانباي تەر توگىپ ءجۇر. قارا­عاندىدا تۇراتىن حيرۋرگ ءدارى­گەر مارات ابەۋوۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزگە تانىمال. نەمىس ءتىلىنىڭ بىلىكتى مامانى ومىردەن ەرتە كەتكەن ار­عىنبەك بەكمۇراتوۆتى اۋىلداس­تا­رى ساعىنىشپەن ەسكە الادى. قا­زىرگى تاڭدا ەل باسقارىپ جۇرگەن تۇبەكباي اۋباكىروۆ تە ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ ماقتانىشى. اقمولا وب­لىسى اقكول اۋدانى كەڭەس ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى مەشىتباي ءجۇنىسوۆ بالا تاربيەسىندە جاڭا­شىل­دىعىمەن ەرەكشەلەنىپ ءجۇر. قوستانايلىق بەلگىلى كاسىپكەر قا­سىم بايماعامبەتوۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كوكالاتتاعى قو­رىمدى قورشاپ, شاكىر باتىردىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزدى. وسى مەكتەپتىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى حاميت شاكين دەگەن ازامات اۋىلعا مەشىت سالىپ بەرىپ, جاماعاتتىڭ العىسىن الدى. كەيىنگى بۋىننىڭ اراسىنان شىق­قان بەرىك ءاۋبا­كىروۆ, مۇحيت ءامىر­جانوۆتار جانگەلدين اۋدا­نىن­داعى ءبىلىم شا­ڭى­راقتارىن باس­قارادى. باقىتجان تورىباەۆ اق­شى­عاناق اۋىلىنىڭ اكىمى. قان كورىپ, وت كەشكەن ۇرپاق­تىڭ ەستەلىگى تاربيەگە تاپتىرماس قۇرال بولاتىن. امال نە, ءبىزدىڭ اۋىلداعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سوڭعى ارداگەرى  وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزدى. ءايت­سە دە, اۋىل ارداگەرسىز ەمەس. اۋ­عانستاندا ينتەر­نا­تسيونالدىق بو­رىشىن وتەگەن رومان تولەگەنوۆ تە ءبىزدىڭ مەكتەپتەن قانات قاققان. اۋىل جاستارىنا وتانشىل رۋح, پاتريوتتىق سەزىم تۋرالى ەندىگى اڭگىمەنى رومان اعا ايتىپ ءجۇر. جەلتوقسان قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى باقىتگۇل مىرزاعازينانىڭ وسى الباربوگەت ورتا مەكتەبىندە وقىعانىن جاس ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. قازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تە­تىنىڭ 3-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ونى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىس­تىڭ دەپ وقۋدان شىعارادى. با­قىت­گۇل 1986 جىلدىڭ 17 جەلتوق­سا­نىن­دا قاماۋعا الىنىپ, 18-25 جەل­توقسان كۇندەرى تەرگەۋ يزو­ليا­تو­رى­نىڭ تاس ەدەنىندە جالاڭاش ەس-ءتۇسسىز جاتىپ قالعان. جەندەتتەر يتكە تالاتقان. كەيىن سونىڭ زار­دا­بىنان اۋىر ناۋقاسقا ۇشى­راپ, 1994 جىلى ءوزى تۋعان تورعاي وب­لى­سى جانگەلدين اۋدانىنىڭ كوكالات اۋىلىندا قايتىس بولدى. مەكتەپ سوڭعى جىلدارى ۇلت­تىق بىرىڭعاي تەستتە جاقسى ءناتي­جەلەرگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. جىل سايىنعى ورتاشا كورسەتكىش 75-80 باللدى قۇراپ كەلەدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن وبلىستاعى ءبىرىنشى وندىققا دا كىرگەن جايى بار. بي­ىلعى سىناقتا وسى مەكتەپتىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى, اۋىلداستارى بو­لا­شاعىنان زور ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان تاڭشولپان ابدىعاليەۆا 104 بالل الدى دەگەن ءسۇيىنشى حاباردى ەستىپ قۋاندىق. وسىدان 20 جىل بۇرىن قولى­مىز­عا اتتەستات الىپ, الماتىعا اتتانعاندا ءسات ساپار تىلەگەن مە­نىڭ قارا شاڭىراعىم وسىنداي قا­را­پايىم قاسيەتتەرگە باي. بيىل ونىڭ قىرقىنشى تۇلەكتەرى قانات قاقتى. جولدارىڭ اشىلىپ, ار­مان­­دارىڭ ورىندالسىن تالاپكەرلەر! مۇحاربەك ماحامبەت, قورعانىس مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرى, پودپولكوۆنيك.